Үөһээ Бүлүү улууһа
| Үөһээ Бүлүү улууһа Верхневилюйский улус | |
Гиэрбэтэ.png)
|
Былааҕа.png)
|
| Дойду |  Арассыыйа
|
| Регион |  Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
|
| Улуус киинэ | Үөһээ Бүлүү |
| Үөһээ Бүлүү | |
| Иһигэр киирэллэр | 21 олохтоох тэриллии |
| Улуус баһылыга | Валерий Николаев[1] |
| Сурукка киирбитэ | 1734 эбэтэр XVII үйэ саҕаланыыта |
| Улуус буолуута | 1931 с. |
| Иэнэ | 42,0 тыһ. км² |
| Климата | тосту-конт |
| Олохтоох дьонун ахсаана • Чиҥэ • Омуктара |
21,4 тыһ. киһи (2010) 0,5 киһ./км² саха, нуучча, эбэҥки, эбээн |
| Олохтоохторун аата | үөһээ-бүлүүлэр |
| |
| Кэм зоната | MSK+6 (UTC+9, сайын UTC+10) |
| Төлөппүөн кода | 41—133 |
| Почта индексэ | 678230 |
| ОКАТО кода | 1 |
| Commons`ка категорията | Verkhnevilujsk |
| Официальнай ситим-сир | |
| Яндекс.Карты | |
Үөһээ Бүлүү улууһа (нууч. Верхневилюйский улус) — Бүлүү өрүс сүнньүгэр сытар нэһилиэктэрдээх, тайаан сытар сиринэн атын улуустарга тэҥнээтэххэ кыра, гынан баран Саха сиригэр суолталаах улуус. Киинэ — Үөһээ Бүлүү сэл. Билиҥҥи кыраныыссатынан 1935 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Бүлүү улууһуттан араарыллан төрүттэммит. Үөһээ Бүлүүттэн элбэх култуура, билим, политика уонна уопсастыба үлэһиттэрэ тахсыбыттара. Былыр-былыргаттан биир олоҕунан, сороҕор биир кииннэнэн олорбут уруулуу улуустара Бүлүү уонна Ньурба буолаллар.
Географията
Саха сирин арҕаа өттүгэр, Бүлүү өрүс орто сүүрээнигэр тайаан сытар[2].
Быысаһар улуустара: хотуттан Өлөөн уонна Бүлүү улуустара, илинтэн Горнай улууһа, соҕурууттан Өлүөхүмэ улууһа, соҕурулуу-арҕааттан уонна арҕааттан Сунтаар уонна Ньурба улуустара. Улуус сиринэн-уотунан Чыбыыда, Түүкээн, Тоҥуо улахан үрэхтэр ааһаллар. Үгүс хотугу уонна Саха сирин киин улуустар сирдэрин курдук ирбэт тоҥҥо сытар. Тосту континентальнай килиимэттээх, кыһыҥҥы температурата −60 кыраадыс тымныыга тиийэр, сайынын +33 кыраадыска тиийэ итийэр.
Сирин ньуура дэхси. Сыл устата 200—250 мм сөҥүү түһэр.
Улууска кумах ардайдаах туой курдук тутуу матырыйаала, киэҥник тарҕаммыт сиртэн хостонор баай биирдиилээн көрүҥнэрэ баар. Былыр көмүс сууйаллара.
Улууска 2006 сылтан поселенческай таһымнаах 21 олохтоох тэриллии үөскээн үлэлиир.
Тыа хаһаайыстыбатын сүрүн салаатынан ынах, сылгы сүөһү иитиитэ буолар. Ону таһынан туораахтаах культураны, оҕуруот аһын, хортуосканы үүннэрииннэн дьарыктаналлар[3].
Демография
Устуоруйата
XVII үйэ — XX үйэ саҕаланыыта
Аан бастаан сурукка XVII үйэ саҥатыгар Бүлүү өрүс кытылыгар нуучча хаһаахтара кэлиилэриттэн киллэриллибит. Мангазея хаһаахтара Воин Шахов салалталаах Бүлүү өрүс хаҥас кытылыгар Түүкээн үрэҕэ түһэр сиригэр Үөһээ Бүлүү симиэбийэтин олохтообуттар. XVII үйэ 60-с сылларыгар манна таҥара дьиэтэ, хамыһаарыстыба, хааһына дьиэтэ уонна 7 олорор дьиэ баар эбит.
1770 сыллаахха Үөһээ Бүлүү симиэбийэтин дьаһайааччыта Иван Аргунов Дьокуускайдааҕы бойобуода кэнсэлээрийэтигэр симиэбийэни 45 км аллара, Бүлүү өрүс уҥа кытылыгар сытар Өлөҥнөөх сиригэр көһөрөр туһунан көрдөһүү сурук суруйбут (бу Үөһээ Бүлүү билигин турар сириттэн 30 км аллара). 1770 сыллаахха сэтинньи 29 күнүгэр симиэбийэни көһөрүү туһунан бирикээс тахсыбыт. Саҥа нэһилиэк Оленск диэн сурукка киирбит. 1783 сыллаахха симиэбийэ Оленскай улуус (уезд) киинэ буолбут уонна куорат ыстаатыстаммыт.
1771 сыллаахха симиэбийэ сиригэр 9 буолас баар эбит: Боотулу, үс Бордоҥ, үс Дьаархан, Нөөрүктээйи уонна Чочу. 1771 сыл кэнниттэн үс территориальнай единицэҕэ (улууска) үллэрии буолбут: Үөһээ Бүлүү, Орто Бүлүү, Сунтаар. 1808 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһугар 14 буолас (нэһилиэк) баара, 1817 с. — 13: икки Дьаархан, икки Бордоҥ, икки Үөдүгэй, Чочу, Нам, Өргүөт, Боотулу, Мэйик, Үөдэй, Хаҥалас. Орто Бүлүү улууһугар 1808 сыллаахха 12, 1820 сыллаахха — 13 буолас баара: үс Тоҕус, икки Кырыкый, Модут, Тыайа, Мукучу, Лүүчүн, Дьөккөн, Өргүөт, Куокуй. Сунтаар улууһугар 1796 сыллаахха 9 буолас баара.
1824 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун икки административнай единицэҕэ хайыппыттара: Үөһээ Бүлүү улууһа (5 буолас хаалбыта) уонна Марха улууһа (билиҥҥи Ньурба улууһа). 1835 сыллаахха 10 буолас баар буолбута: Мэйик, Нам, Боотулу, икки Үөдүгэй, икки Хоро, Чочу, Өргүөт, Халбаакы. 1790 сылтан 1800 сылга дылы буолас уонна нэһилиэк диэн тыллар тэҥҥэ туттуллаллара, 1840 сылтан архыып докумуоннарыгар ыйылларынан нэһилиэк эрэ диэн тыл туттуллар буолбут.
1856 сыллааҕы отчуотунан көрдөххө Үөһээ Бүлүүгэ 9386 саха уонна 22 нуучча олорбут. Сүөһү иитиитинэн дьарыктаммыттар: 6302 ынах сүөһү, 4173 сылгы баара, ходуһа сир 18 800 дэһээтинэ. Тыа хаһаайыстыбатын тэнитэр, сир-уот туһуттан элбэх сууттаһыы баара. Өрүскэ, күөллэргэ балыктааһын сайдыбыт. Сэтинньи ыйтан элбэх киһи күндү түүлээҕи бултууллара.
1867 сыллаахха муус устар ыйга Куорамыкы сэлиэнньэтэ (билиҥҥи Үөһээ Бүлүү) улуус киинэ буолбута. XX үйэ саҕаланыытыгар улууска 24 нэһилиэк баара: I Чочу, II Чочу, Харбалаах, Кэнтик, Халбаакы, Дүллүкү, Ороһу, Туобуйа, Мэйик, I Үөдүгэй, II Үөдүгэй, III Үөдүгэй, Нам, I Хоро, II Хоро, I Күүлэт, II Күүлэт, Үгүлээт, I Боотулу, II Боотулу, Оноҕосчут, Чуукаар, Сургуулук.
1918—1924 сс. Гражданскай сэрии
1918 сыллаахха Үөһээ Бүлүүгэ Степан Аржаков, Исидор Барахов салайыыларынан Сэбиэскэй былаас олохтоммута. Ол гынан баран сэбиэскэй былаас уорганнара өр буолбатахтара: 1918 сыллаахха атырдьах ыйыгар Аржакову уонна кини биир санаалаахтарын кыдыйар куттал баарыттан Бодойбоҕо түһэргэ күһэллибиттэрэ. 1919 сыл ахсынньы ыйыгар дылы Колчак бырабыыталыстыбатын дьоно улууһу салайбыттара. Ол кэнниттэн былаас Степан Аржаков баһылыктаах бассабыыктарга көспүтэ. Ити сылларга бүтүн Бүлүү өрүһүн сүнньүнэн барытынан штабс-капитан Семен Канин, Конон Никифоров, Федор Говоров, Петр Павлов, Еремей Попов салайааччылаах үрүҥнэр этэрээттэрэ кыһыллары утары сэриилэспиттэрэ. Ол эрээри улуус сиригэр улахан хаан тохтуулаах сэрии буолбатаҕа. Итиниэхэ Үөһээ Бүлүү улууһун бүтэһик кулубата Потапов Егор (Георгий) Ефимович өҥөтө улахан, кини норуотугар улаханнык ытыктанар киһи дьонун — сэргэтин үрүҥнэр хамсааһыннарыгар кыттыыларын тохтоппута. От ыйын 14 күнүгэр Дьокуускайтан «Диктатор» борохуотунан Иван Строд кыһыл этэрээтэ кэлэн, улууска сэбиэскэй былаас бүтэһиктээхтик олохтоммута[5].
Муниципальнай-территориальнай тэриллии
Олохтоох салайыныыны тэрийии чэрчитинэн Үөһээ Бүлүү улууһа муниципальнай оройуон тыа сирин нэһилиэгэ ыстаатыстаах 21 муниципальнай тэриллиини түмэр[3].
| # | Нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра сэлиэнньэлэр | Улуус
кииниттэн, км |
Почта
индекса |
Нэһилиэнньэ
ахсаана (2007 сыл) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Үөһээ Бүлүү | улуус киинэ | 0 | 6792 | ||
| 2 | Үөдүгэй | Андреевскай | Куду | 1 | 2092 | |
| 3 | Нам | Хомустаах | 15 | 1273 | ||
| 4 | Дүллүкү | Дүллүкү | Бүтэйдээх | 40 | 1264 | |
| 5 | Хоро | Хоро | 15 | 1217 | ||
| 6 | Боотулу | Боотулу | Көтөрдөөх | 250 | 1559 | |
| 7 | Далыр | Далыр | Быччыгдаан, Кулуһуннаах | 75 | 931 | |
| 8 | Кэнтик | Харыйалаах | 9 | 749 | ||
| 9 | Мэйик | Сайылык | Маай | 85 | 680 | |
| 10 | Ороһу | Ороһу | 25 | 675 | ||
| 11 | Тамалакаан | Тамалакаан | 30 | 593 | ||
| 12 | Өргүөт | Өргүөт | 60 | 580 | ||
| 13 | Маҥаас | Харбала | Чэҥэрэ | 113 | 554 | |
| 14 | Оҥхой | Оҥхой | 50 | 553 | ||
| 15 | Харбалаах | Күл | 40 | 503 | ||
| 16 | Кырыкый | Кырыкый | 90 | 494 | ||
| 17 | Сургуулук | Баҕадьа | Киэҥ Күөл | 150 | 467 | |
| 18 | Балаҕаннаах | Балаҕаннаах | 22 | 340 | ||
| 19 | Туобуйа | Туобуйа | 250 | 315 | ||
| 20 | Быракаан | Быракаан | 90 | 249 | ||
| 21 | Хомустаах | Хомустаах | 55 | 220 | ||
| Барыта | 21496 |
Бэлиитикэ
Улуустан элбэх биллэр уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй диэйэтэллэр тахсыбыттара. Холобур, Саха сирин судаарыстыбаннаһын олохтоспут Исидор Барахов, ССКП Саха сиринээҕи обкомун бастакы сэкирэтээрэ Юрий Прокопьев, Судаарыстыбаннай Дуума дьокутаата, Саха сиринээҕи «Сиэрдээх Арассыыйа» бэлитиичэскэй баартыйа эригийиэннээҕи салаатын салайааччыта Федот Тумусов. Саха сирин Ил Дархана Айсен Николаев Үөһээ Бүлүүгэ улааппыта, үөрэммитэ.
Хаһаайыстыба туруга. Экономика
Тыа хаһаайыстыбата
Улуус экономикатын төрүтүнэн тыа хаһаайыстыбата буолар. Сүрүн салаа — сүөһү иитиитэ (эти-үүтү дэлэтии, ынах сүөһүнү, сылгыны иитии), түүлээх кыылы иитии, бурдугу, туораахтаах култуураны, хортуоппуйу, оҕуруот аһын үүннэрии. Тыа хаһаайыстыбатыгар аналлаах сир 69,3 тыһ. га.
Бырамыысыланнас
Бырамыысыланнас тэрилтэлэрэ: ойуур хаһаайыстыбата, маһы таҥастааһын, бултааһын, балыктааһын, суол-иис, тырааныспар хаһаайыстыбата.
Тырааныспар уонна сибээс
Улуус сиринэн, өрөспүүбүлүкэ сүрүн куораттарын Дьокуускайы уонна Мииринэйи холбуур, автомобильнай суол ааһар. Сайынын (бэс ыйа — алтынньы) Бүлүү өрүһү туоруур паруом сылдьар, кыһын (ахсынньы — муус устар) муус суол тэлгэнэр.
Үөрэҕирии
Улуус саамай биллэр үөрэҕин тэрилтэтинэн ССРС норуодунай учуутала, Саха сиригэр физиканы, математиканы дириҥэтэн үөрэтии хайысхатын саҕалааччы, М. А. Алексеев аатын сүгэр өрөспүүбүлүкэтээҕи гимназия буолар. Гимназияны бүтэрбиттэр Саха сирин уонна Арассыыйа бары муннуктарыгар ситиһиилээхтик үлэлииллэр, ону сэргэ Европа дойдуларыгар, Америкаҕа.
Култуура
Үөһээ Бүлүү олоҥхоһуттарынан биллэр: ол курдук, улуустан Кирилл Никонович Никифоров, Корякин Николай Павлович — Уран Ньукулай, Афанасьева Лидия Степановна, Семенова Валентина Владимировна төрүттээхтэр[5]. Улууска Николай Хобусаров салайар национальнай үнүстүрүмүөннэр оркестрдара үлэлиир. ССРС норуодунай артыыската (1988), ырыаһыт Анегина Ильина (1943)[6], Саха норуодунай суруйааччылара Петр Тобуруокап уонна Сэмэн Руфов, Саха норуодунай бэйиэтэ Иван Мигалкин төрөөбүттэрэ[7]. «Чолбон» рок-бөлөх тэриллибитэ. Харыйалаах нэһилиэгэр «Чап уустара» этнография түмэлэ үлэлиир[8].
Улуус тэрилтэлэрэ
- Улуус архыыба (Култуура уонна сиэр сайдыытын дэпэртээмэнин муниципальнай казеннай тэрилтэтэ), 2019 сыллаахтан начаалынньык Колесова Александра Петровна
Улуус биллиилээх дьоно
Миронов Алексей Афанасьевич (11.04.1912—30.03.1945) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа;
Тобуроков Петр Николаевич (25.10.1917—06.03.2001) — Саха народнай поэта;- Сивцев Василий Тарасович (22.12.1933-11.05.2019) — литератураны ырытааччы, тылбаасчыт, саха норуодунай поэта;
- Мигалкин Иван Васильевич (23.06.1954 — 24.05.2024) — Саха народнай поэта, тылбаасчыт, оҕо суруйааччыта;
- Айсен Сергеевич Николаев (22.01.1972 төр.) — Саха сирин Ил Дархана;
- Тумусов Федот Семенович (30.06.1955 төр.) — Саха Сирин бэлиитигэ, экэниэмикэ билимин дуоктора, Арассыыйа Федерациятын Судаарыстыбаннай дууматын дьокутаата;
- Михаил Петрович Алексеев — Дапсы (06.11.1936 төр.) — учуонай, тыл үөрэхтээҕэ, «Түөлбэ тыл тылдьытын», «Саха тылын үйэлээх үгэhин тылдьытын» ааптара;
- Васильев Юрий Иванович — Дьаргыстай (27.08.1952 02.03.2011) — лингвист-учуонай, тыл үөрэхтээҕэ, Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ;
- Трофимова Сардана Александровна (28.03.1988) чэпчэки атлетикаҕа (марафоҥҥа) РФ успуордун маастара, Арассыыйаҕа марафон биэс төгүллээх чөмпүйүөнэ, 2024 с. сайыҥҥы Олимпийскай оонньуулар кыттыылааҕа[9].
- Черноградская Наталья Алексеевна - саха мадьыныта, мас тардыһыытыгар Аан дойду үс төгүллээх, Европа уонна Азия хас да төгүллээх, Арассыыйа алта төгүллээх кыайыылааҕа.