Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Үөһээ Дьааҥы улууһа

Үөһээ Дьааҥы улууһа
Верхоянский улус
Гиэрбэтэ
Coat of Arms of Verkhoyansky rayon (Yakutia).png 		Былааҕа
Flag of Verkhoyansky rayon (Yakutia).png
Дойду  АрассыыйаFlag of Russia.svg Арассыыйа
Регион  Саха ӨрөспүүбүлүкэтэFlag of Sakha.svg Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
Улуус киинэ  Баатаҕай
 Үөһээ Дьааҥы
Иһигэр киирэллэр  17 олохтоох тэриллии
Улуус баһылыга  Чириков Гаврил Ильич
Улуус буолуута  1930 с.
Иэнэ  137428,06 км²
Климата  тосту-конт
Олохтоох дьонун ахсаана
 • Чиҥэ
 • Омуктара 		 11,4 тыһ. киһи
 0,08 киһ./км²
 саха, нуучча, эбээн
Олохтоохторун аата  дьааҥылар
Үөһээ Дьааҥы улууһа Саха Сирин каартатыгар
Кэм зоната  MSK+7 (UTC+10, сайын UTC+11)

Үөһээ Дьааҥы улууһа — Арассыыйа Федерациятын Саха Өрөспүүбүлүкэтин улууһа, Дьааҥы өрүс уонна кини салааларын сүнньүгэр, Хотугу полярнай эргимтэ таһыгар сытар. Киинэ - Баатаҕай бөһүөлэгэ.

Географията

Улуус иэнэ — 134,1 тыһ. км². Саха сирин арктика өттүгэр киирэр. Дьокуускай куораттан ырааҕа: сиринэн — 1068 км, уунан — 2785 км, салгынынан — 705 км.

Илин өттүттэн Муома улууһун, соҕуруулуу-илин өттүттэн — Томпо улууһун, соҕуруулуу-арҕаа өттүттэн — Кэбээйи улууһун, арҕаа өттүттэн — Эбээн-Бытантай улууһун, хотугулуу-арҕаа өттүттэн — Булуҥ улууһун, оттон хоту уонна хотугулуу-илин өттүлэриттэн — Усуйаана улууһун кытта быысаһар.

Сирэ хайалардаах. Улуус соҕуруу уонна киин өттүгэр Дьааҥы дьапталҕата, хотугулуу-арҕаа өттүгэр — Кулар сис хайа, илин — Черскэй сис хайата тайаан сытар. Улуус үгүс өттүн Дьааҥы өрүс уонна кини салаалара, Адыаччы (биир сүрүн салаата) уонна Туостаах үрэхтэрэ ылаллар[1].

1885 сыллаахха нуучча учуонайдара Бунге уонна Толль Дьааҥы өрүс орто сүнньүгэр (х.к. 68°) 47 тыһ. сыл аннара өттүгэр (Хойукку Палеолит) былыргы дьон тохтоон олорбут сирдэрин (стоянкаларын) арыйбыттар[2].

Айылҕата

Салгына — субарктическай, тосту континентальнай. Орто температура тохсунньуга −38 °C…−48 °C, от ыйыгар +15 °C…+17 °C. Сөҥүү түһүүтэ сылга 150 мм 300 мм диэри[1].

Салгын саамай тымныйа сылдьыыта (−67,8 °C) 1892 сыл олунньу ыйыгар Верхоянскай куоракка бэлиэтэммит[3]. Верхоянскай куораты ол иһин Сир Саарын Хотугу өттүн Тымныы чыпчаала диэн ааттыыллар (ону тэҥэ, бу аатынан өссө Өймөкөөн улууһун ааттыыллар)[4].

Устуоруйата

1638 сыллаахха Посник Иванов салайааччылаах казактар этэрээттэрэ Дьааҥы кыстыгын олохтообуттар.

1822 сыллаахха Верхоянскай куорат статуһун ылбыт уонна Дьааҥы уокуругун киинэ буолбут. Бу уокурук сирэ-уота Өлөүнэ өрүстэн Индигир уонна Алазея өрүстэргэ дылы тайаан сытар эбит. XIX үйэҕэ уокурук бэлиитичесэкй сыылка сирэ буолбут. Манна этнограф И. А. Худяков, суруйааччы В. Л. Серошевскай уонна да атын диэйэтэллэр буруйдарын боруостаабыттар.

Билиҥҥи Дьааҥы улууһа 1930 сыллаахха ыам ыйын 25 күнүгэр тэриллибит. Дьаһалталаах киинэ - Баатаҕай бөһүөлэк (1939 сыллаахха төрүттэммит, улуус киинэ буолбут сыла — 1954). Онуоха улуус састаабыгар өрөспүүбүлүкэ биир кырдьаҕас куората - Верхоянскай киирэр.

XX үйэҕэ улуус хайа бырамыысылыннас тутаах киинэ буолбут. 1930-с сыллартан манна геология чинчийиилэрэ ыытыллыбыттар, онтон 1936 сыллаахха бастакы хорҕолдьун хостонор сирин (Эһэ-Хайа аттынан) арыйбыттар. Ити сылларга ССРС билимин Академиятын академига Ю. А. Билибин Адыаччы сирэ Хотугулуу-Илиҥҥи Азия көмүстээх куругар киириэн сөбүн сабаҕалаабыт[5].

1940 сылтан улуус бырамыысылыннаһын сайдыыта «Дальстрой» Судаарыстыбыннай трест үлэтин кытта ыкса сибээстээх буолбут, онно Севвостлаг хаайыылаахтара үлэлээбиттэр (1938 сыллаахха кинилэр трест үлэһиттэрин уопсай ахсааннарыттан 76% ылаллара, онтон 1955 сылга бу көрдөрүү 27% - ҥа диэри кыччаабыт), маны таһынан, 1953 сыллаахха Дьааҥы көннөрөр-үлэлиир лааҕырыгар (ЯнЛаг) 7 636 киһи үлэлии сылдьара бэлиэтэммит.[1]

Улуус тыатын хаһаайыстыбата былыргыттан таба, сылгы, сүөһү иитиитин кытта сибээстээх. Ол курдук, 1930-1940 сс. колхуостааһын, онтон 1960-с сылларга сопхуостарга бөдөҥсүйүү манна эмиэ буолан ааспыт[5].

Нэһилиэнньэтэ

Верхоянскай куоракка, Баатаҕайга уонна Эһэ-Хайаҕа улуус дьонун 43,67% олорор.

Нэһилиэнньэтин ахсаана
1970[6]1979[7]1989[8]2002[9]2009[10]2010[11]2011[12]2012[13]2013[14]
19 358↗19 806↗24 259↘13 666↘11 954↗12 815↘12 767↘12 394↘12 041
2014[15]2015[16]2016[17]2017[18]2018[19]2019[20]2020[21]2021[22]2022[23]
↘11 665↘11 528↘11 371↗11 385↘11 352↘11 133↘11 059↘10 037↘10 005
2023[24]
↗10 009

Омугун арааһа

2019 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан[25]
Омук Ахсаана, киһи %
сахалар 9 454 73.78
нууччалар 2023 15.79
эбээннэр 625 4.88
украинецтар 202 1.58
атыттар 511 3.99

Администрацияларынан араарыы

Дьааҥы улууһун муниципал оройуонугар, олохтоох салайыныыны тэрийии чэрчитинэн, 17 муниципальнай тэриллии, ол иһигэр 1 куорат, 2 бөһүөлэк уонна 14 нэһилиэк киирэр (уопсайа 29 нэһилиэнньэлээх пуун)[26][27]:

# Нэһилиэктэр Кииннэрэ Кыра бөһүөлэктэр Иэнэ Почта

индекса

Олохтоохторун

ахсаана

(2018 сыл)

1 Верхоянскай Верхоянскай куорат 1 25 678530 1122
2 Баатаҕай Баатаҕай 3 11 678500 3653
3 Эһэ-Хайа Эһэ-Хайа 1 3 678515 188
4 Адыаччы Бөтөҥкөс 3 5666 678505 904
5 Арыылаах Бала 2 3516 678526 505
6 Бабушкинскай Боронук 2 5417 678530 345
7 Барылас Барылас 1 6750 678527 105
8 Боруулаах Томтор 2 18930 678510 709
9 Дулҕалаах Томтор 1 5931 678525 285
10 Сартаҥ Үҥкүр 2 12139 678527 511
11 Остуолба Остуолба 1 1898 678500 294
12 Суордаах Суордаах 1 9237 678511 351
13 Табалаах Улахан-Күөл 2 26993 678504 984
14 Чөрүмчэ Чөрүмчэ 2 13654 678522 229
15 Эҥэ Сайдыы 2 21828 678521 609
16 Элгэс Хайыһардаах 1 3683 678522 364
17 Янскай Үөттээх 2 1747 678500 194
Барыта 29 134,1 тыһ.км² 11352

Экономика

Бырамыысылыннас

Улууска сир баайа хорҕолдьун, сурьма, кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, вольфрам, алтан, о.д.а. хостонор. Сэбиэскэй кэмҥэ манна Баатаҕай уонна Эһэ Хайа чугаһыгар хорҕолдьуну хостооһун күүскэ ыытыллыбыт (ол иһигэр Көстөргө эмиэ), Лазо бөһүөлэккэ кыһыл көмүс хостоно сылдьыбыт. 1990-с сылларга сир баайын хостооһуна бүтүннүү кэриэтэ тохтуу сылдьыбыт. 2001 сыллаахха Лазо[28] бөһүөлэккэ сабыллыбыт, 2003 сыллаахха Эһэ Хайа бөһүөлэги сабар туһунан былаан көрүллүбүт эрээри, олоххо киирбэтэх[29].

Кэлиҥҥи сылларга сир баайын хостооһунунан бу сирдэргэ дьарыктаналлар:

  • Сэнтачаан — Арассыыйа үрдүнэн биир саамай бөдөҥ көмүстээх сир. 1990-с сылларга сабылла сылдьыбыт, онтон билигин «Звезда» ХЭТ чөлүгэр түһэрии үлэтин түмүктээн, көмүһү хостооһун бара турар.
  • Күчүс — Саха сиригэр биир саамай бөдөҥ көмүс баайдаах сир. «Полюс Золото» ХЭТ манна чинчийии үлэтин ыыта сылдьар.
  • Прогноз — үрдүк хаачыстыбалаах үрүҥ көмүс баар сирэ.

Тыа хаһаайыстыбата

Улуус билиҥҥи сайдыытын уонна уратытын кытта быһаччы ситимнээх. Тыа хаһаайыстыбатыгар сүнньүнэн ынах сүөһүнү, сылгыны, табаны уонна күндү түүлээҕи иитии киирэр.

Суола-ииһэ

Улуус сиринэн-уотунан «Дьааҥы» массыына суола ааһар, ол эрэн курдары сырыы кыһыҥҥы кэмҥэ эрэ табыллар. Ону тэҥэ, Баатаҕай— Эһэ-Хайа ыккардынан кытаанах бүрүөһүннээх суол (20 км), Баатаҕай—Верхоянскай (92 км), Баатаҕай—Бөтөҥкөс (46 км) суоллар бааллар. Баатаҕай—Стрелка ыккардыгар (Адыаччы тамаҕын аттынан) 90 км усталаах суол тутуута былааннанар.

«Баатаҕай» аэропорт үлэлиир.

Баатаҕайга, Верхоянскайга өрүс бириистэннэрэ бааллар.

Үөһээ Дьааҥыттан төрүттээх биллэр дьон

Улуус кэрэхсибиллээх сирдэрэ

Примечания

  1. ↑ 1 2 3 Верхоянский улус. Визитная карточка улуса (рус.). Сигэнии күнэ: 1 Муус устар 2026.
  2. ↑ Археологи: люди жили в Арктике уже 45 тыс. лет назад (рус.). Сигэнии күнэ: 1 Муус устар 2026.
  3. ↑ Росгидромет: «У Верхоянска есть право официально именоваться Полюсом холода». Информационное агентство «SakhaNews». Архивировано 3 Кулун тутар 2012 года.
  4. ↑ правды», Нинель ГУСЕВА | Сайт «Комсомольской. Верхоянск VS Оймякон, yakutia.kp.ru - Сайт «Комсомольской правды» (27 Кулун тутар 2019). Сигэнии күнэ: 1 Муус устар 2026.
  5. ↑ 1 2 Верхоянский улус. История улуса (рус.). Сигэнии күнэ: 1 Муус устар 2026.
  6. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность наличного населения городов, поселков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (рус.). Сигэнии күнэ: 14 Алтынньы 2013. Архивировано 19 Алтынньы 2013 года.
  7. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность наличного населения РСФСР, автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений, сел-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (рус.).
  8. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность населения СССР, РСФСР и ее территориальных единиц по полу (рус.). Архивировано 10 Алтынньы 2011 года.
  9. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2002 г.
  10. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года (рус.). Сигэнии күнэ: 2 Тохсунньу 2014. Архивировано 18 Ыам ыйын 2015 года.
  11. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 г. Том 1: Численность и размещение населения Республики Саха (Якутия)
  12. ↑ Якутия. Оценка численности населения на 1 января 2009-2015 годов
  13. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (рус.). Сигэнии күнэ: 31 Ыам ыйын 2014. Архивировано 16 Ыам ыйын 2013 года.
  14. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года (рус.). М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат (2013). — Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов. Сигэнии күнэ: 16 Сэтинньи 2013. Архивировано из оригинала 12 Алтынньы 2013 года.
  15. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (рус.). Сигэнии күнэ: 2 Атырдьах ыйын 2014. Архивировано 10 Атырдьах ыйын 2014 года.
  16. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (рус.). Сигэнии күнэ: 6 Атырдьах ыйын 2015. Архивировано 23 Балаҕан ыйын 2015 года.
  17. ↑ 2016 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бэйэни салайыныы тэрээһиннэринэн олохтоохторун ахсаана
  18. ↑ 2017 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бэйэни салайаныы уорганнарын олохтоохторун ахсаана (31 От ыйын 2017). Сигэнии күнэ: 31 От ыйын 2017. Архивировано 31 От ыйын 2017 года.
  19. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года (рус.). Сигэнии күнэ: 25 От ыйын 2018. Архивировано 26 От ыйын 2018 года.
  20. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (рус.). Сигэнии күнэ: 31 От ыйын 2019. Архивировано 2 Ыам ыйын 2021 года.
  21. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года
  22. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (рус.) (XLSX). Сигэнии күнэ: 1 Балаҕан ыйын 2022. Архивировано 1 Балаҕан ыйын 2022 года.
  23. ↑ Численность населения на 1 января 2022 года с учетом ВПН-2020
  24. ↑ Оценка численности населения на 1 января 2023 года по муниципальным районам
  25. ↑ Верхоянский улус. Социальная сфера (рус.). Сигэнии күнэ: 1 Муус устар 2026.
  26. ↑ Закон Республики Саха (Якутия) от 30 ноября 2004 года N 173-З N 353-III «Об установлении границ и о наделении статусом городского и сельского поселений муниципальных образований Республики Саха (Якутия)». Сигэнии күнэ: 1 Муус устар 2026. Архивировано 21 Балаҕан ыйын 2019 года.
  27. ↑ Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия) (рус.). Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 1 Муус устар 2026.
  28. ↑ Постановление Госсобрания (Ил Тумэн) РС(Я) от 20.03.2001 ПР № 261-II «Об упразднении административно-территориальной единицы посёлка Лазо Верхоянского улуса РС (Я)». Правовой портал «Bestpravo».
  29. ↑ Распоряжение Правительства РС(Я) от 02.06.2003 № 597-Р «О посёлке Эсе-Хайя Верхоянского улуса». Правовой портал «Bestpravo».

Ссылки

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар