Усуйаана улууһа
Усуйаана улууһа (Уус Дьааҥы улууһа) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин хотугу улууһа.
| Усуйаана улууһа | |
Гиэрбэтэ.png)
|
Былааҕа
|
| Дойду |  Арассыыйа
|
| Регион |  Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
|
| Депутатскай | |
| Улуус баһылыга | Фёдоров Георгий Николаевич |
| Улуус буолуута | 1967 с. |
| Иэнэ | 120 278,08 км² |
| Климата | тосту-конт |
| Олохтоох дьонун ахсаана • Чиҥэ • Омуктара |
↘7008 (2020)
(0,72 %) киһи |
| |
| Официальнай ситим-сир | |
Киинэ — Депутатскай бөһүөлэгэ. Төрүттэммит күнэ-дьыла — 1967 сыл тохсунньу 5 күнэ. Сирин иэнэ — 120,3 тыһ. кв.км. Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 2068 км; салгынынан — 950 км. 2002 с. биэрэпис көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 10,0 тыһ. киһи; ол иһигэр куораттыы тииптээҕэр — 5,9 тыһ.; тыатыгар — 4,1 тыһ. Нэһилиэнньэтэ 1989 с. — 42,9 тыһ. киһи эбит. Национальнай састааба: сахата — 37,6 %; нууччата — 35,4 %; эбээнэ — 10,6 %; эбэҥ-китэ — 0,5 %; юкагира — 0,3; атыттар — 15,6 %.
Географията
Улуус Саха сирин хоту өттүгэр Хотугу полярнай эргимтэ кэннигэр тайаан сытар. Сирин ньуура араас: хайалаах уонна дэхси. Хоту өтгө — Дьааҥы-Индигир намтал сирэ, хоту өттө — Силээннээх, Иргичээн сис хайалара.
Тохсунньу ыйга орто температура −32…-40 кыраадыс тымныы, от ыйыгар +4…+17 кыраадыс сылаас. Сыл устата хоту өттүгэр 150—200 мм, соҕуруутугар 250—300 мм сөҥүү түһэр. Бөдөҥ өрүстэрэ — Дьааҥы, Омолой, Чондон уо.д.а. Элбэх күөллээх, ол иһигэр Буустаах баар.
Улууска сиртэн хостонор баайтан кыһыл көмүс, хорҕолдьун, вольфрам, уртуут, сибиньиэс, сыыҥка, бороҥ чох бааллар.
Оройуоҥҥа 10 муниципальнай тэриллии баар.
Усуйаана экономикатыгар сүрүн оруолу промышленность — көмүһү (урут), хорҕолдьуну хостооһун ылар, маны таһынан балык собуота (суох буолбута ыраатта), олохтоох промышленность тэрилтэлэрэ бааллар.
Тыа хаһаайыстыбатыгар сүрүн дьарыктара дьиэ табатын иитиитэ, балыктааһын. Ынах сүөһүтүн көрүү (Силээннээххэ), кырсаны бултааһын (Дьүкээгир) балай да сайдыбыттар.
2001 сыллаахха Усуйаана улууһун хоту өттүгэр Дьааҥы өрүс төрдүттэн 120 км уонна х.к. 71° хоту диэки Северный көмүс хостооччулар бөһүөлэктэрин сиригэр-уотугар Дьааҥытааҕы олох сир көстүбүтэ. Буор-Хайа/Орто-Стан[1] кэнниттэн Арктикаҕа (Саха сиригэр) аныгы тииптээх киһи палеолитическай тохтоон олорбут саамай хотугу былыргы олох сирэ, 32,5 тыһ. сылынан дааталанар.
Устуоруйата
1633 сыллаахха мангазейскай хаһаактар Перфильев уонна Ребров Дьааҥы өрүс төрдүн аан бастаан булбуттара. 1633—1648 сылларга Лаптевтар муораларыгар түһэр өрүстэр бары төрдүлэрэ арыллыбыттара. 1653 сыллаахха Дьааҥы өрүскэ икки кыһыҥҥы олох (зимовье) тутуллубута. 1667 сыллаахха Дьааҥы өрүс Сибиир бастакы каартатыгар — «Чертеж сибирской земли» — ахтыллар.
1712 сыллаахха Усть-Янск сэлиэнньэтиттэн Меркурий Вагин Чугастааҕы Ляхов арыытыгар тиийбитэ. 1745 сыллаахха Арассыыйа наукаларын академиятын каартатыгар Дьааҥы өрүс уонна Усууйаана сэлиэнньэ ойууламмыттара. 1812 сыллаахха Дьааҥы өрүскэ Саха сирин 30 ярмаркаларыттан биирдэстэрэУсууйаанаҕа баар буола сылдьыбыта.
1925 сыллаахха маҥнайгы алын сүһүөх оскуолата арыллыбыта. 1927—1928 сылларга Дьааҥы өрүс сүнньүн Государственнай гидрологическай институт сиһилии үөрэппитэ. 1929 сыллаахха Усуйаана улууһа бэйэтэ туспа буолбута. 1930 сыллаахха маҥнайгы холкуостары тэрийии саҕаламмыта. 1937 сыллаахха улуус састаабыгар Силэҥнээх национальнай нэһилиэгэ киирбитэ.
1959 сыл от ыйын 18 күнүгэр улуус суох буолбута, оттон кини сирэ Булуҥ уонна Үөһээ Дьааҥы улуустарын икки ардыларыгар үллэриллибитэ[2]. 1967 сыл тохсунньу 5 күнүгэр РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Ыйааҕынан Усуйаана улууһа Депутатскай рабочай бөһүөлэги кииннээн хаттаан тэриллибитэ[3].
Демография
Администрацияларынан араарыы
| Улуус иһинээҕитэ | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| # | Бөһүөлэктэр
уонна нэһилиэктэр |
Кииннэрэ | Кыра
сэлиэнньэлэр |
Улуус
кииниттэн, км |
Почта
индекса |
Нэһилиэнньэ
ахсаана (2007 сыл) |
| 1 | Депутатскай бөһүөлэк | улуус киинэ | 0 | 3 200 | ||
| 2 | Уус Куйга бөһүөлэк | 224 | 1 500 | |||
| 3 | Нижнеянскай бөһүөлэк | 602 | 500 | |||
| 4 | Хаһаачыйа | Хаһаачыйа | Кириэс | 451 | 1 506 | |
| 5 | Силээннээх | Сайылык | Буур хаайбыт | 120 | 921 | |
| 6 | Тумат | Тумат | 656 | 534 | ||
| 7 | Омолой | Хайыр | 498 | 464 | ||
| 8 | Усуйаана | Усуйаана | 486 | 316 | ||
| 9 | Уйаандьы | Уйаандьы | 60 | 127 | ||
| 10 | Дьүкээгир | Дьүкээгир | 798 | 123 | ||
| Барыта | 9 191 | |||||
Быраҕыллыбыт бөһүөлэктэр
Биллэр көстөр дьоннор
Өтүөс кулуба,Дьэргэли,Ильковскай Көстөкүүн Уоһукабыс,Захаров Ньукулай Хабыраллабыс, Дьяконов Владимир Александрович,Федоров Павел Иванович,Михайлов Владимир Николаевич,Дьяконов Сэмэн,Федоров Георгий Николаевич,Горохов Сэмэн Баһылайабыс,Аммосова Матрёна Ивановна,Быканов Прокопий Иннокентьевич,Колесов Ньукулай Саабыс,Ребров Иван Климентьевич,Григорьев Владимир Афанасьевич,Ильковскай Көстөөкүүн Көстөкүүнэбис,Слепцов Софрон Николаевич,Стрижев Петр Михайлович,Полушкин Григорий Николаевич
- 1930 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр төрөөбүтэ Горохов Семен Васильевич — саха чулуу кырсаһыта, Социалистическай Үлэ Геройа.
Үөрэҕирии
- ↑ Pitulko V., Yakshina I., Strauss J., Schirrmeister L., Kuznetsova T., Nikolskiy P., Pavlova E. MIS 3 kill-butchery mammoth site on Buor-Khaya Peninsula, Eastern Laptev Sea, Russian Arctic, 2014. Сигэнии күнэ: 17 Кулун тутар 2026.
- ↑ Ведомости Верховного Совета СССР. № 29 (961), 1959 г.
- ↑ Усть-Янский улус. История улуса (рус.). Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 2 Муус устар 2026.