Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Үөһээ Халыма улууһа

Бу тиэрмин атын эмиэ суолталардаах, көр Халыма (суолталара).

Үөһээ Халыма улууhа (нууч. Верхнеколы́мский райо́н) — административнай-территориальнай биирдэм оройуон уонна Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Саха Өрөспүүбүлүкэтин муниципальнай тэриллиитэ.

Администрациятын киинэ — куорат тииптээх Зырянка бөһүөлэк.

Устуоруйата

Оройуон 1954 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр тэриллибитэ.

Дөкүмүөннээх суруллубут устуоруйата 1647 сыллаахтан Семён Дежнёв, Дмитрий Зырян уонна Михаил Стадухин холбоһуктаах этэрээттэрэ 1643 сыллаахха Алаһыайтан Халымаҕа аттаммыттарыттан саҕаланар. 1647 сыллаахха Халымаҕа түһэр Ясачная өрүс кытылыгар бастакы Үөһээ Халыматааҕы кыстык тутуллубута, кэлин бу кыстык остуруок, кириэппэс, онтон сэлиэнньэ буолбута.

Манна 1826 сыллаахха декабрист Михаил Александрович Назимовы аҕалбыттара.

1868 сыллаахха Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтэ олохтоох нэһилиэнньэни таҥараҕа тиксиһиннэрэр киин буолбута.

XX үйэ 30-с сылларыгар Үөһээ Халыма оройуонугар Зырянка өрүскэ таас чох хостонор сирин промышленнай баһылааһыны кытта сибээстээх саҥа түһүмэх саҕаламмыта. Зырянкатааҕы чох тардыытын сайдыыта 1936 сылтан, Дальстрой шахтердара бастакы 8,5 тыһыынча тонна чоҕу биэрбиттэриттэн ыла ыытыллар. Ол кэмҥэ Үөһээ Халыма эрэгийиэнэ «ССРС НКВД Дальстрой» үлэтин эйгэтигэр сылдьыбыта. Кини бас билиитигэр Зырянкатааҕы чох разреһа, 1932 сыллаахха төрүттэммит Халыма-Индигир пароходствота, көннөрөр-үлэлиир лааҕырдар уонна көмө тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ киирэллэрэ. Чох промышленноһа уонна пароходство сайдыыта саҥа оробуочай бөһүөлэктэр үөскээһиннэригэр тириэрдибитэ — бастакы сири арыйааччы Дмитрий Зырян аатынан Зырянка уонна Угольное бөһүөлэктэрэ тэриллибиттэрэ[5].

Географията

Өрөспүүбүлүкэ хотугулуу-илин өттүгэр сытар. Оройуон сирин улахан аҥара Халыма намталыгар сытар. Илин өттүгэр Юкагир хаптал хайалаах сирэ, оттон арҕаа Черскэй сис хайалара бааллар. Соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр — Арҕаа-Таас сиһэ, Осалинскай кряж, хотугулуу — арҕаа - Ожогино хочото. Оройуон иэнэ — 67,8 тыһ.км2. Ыалларынан Муома, Абый, Орто Халыма оройуоннара уонна Магадаан уобалаһын Орто каан оройуоннара буолаллар. Оройуон килиимэтэ сытыы континентальнай, тымныы, уһун кыһыннаах уонна кылгас, син сылаас, сайыннаах. Температура халбаҥнааһына 90 кыраадыстан элбэх, оттон сыллааҕы орто температура минус (-11,7 С°кыраадыс).

Бөдөҥ өрүһэ — Халыма, үгүс салааларын кытта: Ясачная, Зырянка, Ожогино уо.д.а.

Таас чох, кыһыл көмүс, самоцвет таас сырье (агат, сердолик) уонна да атын сир баайын хостуур сирдэрдээх[6].

Нэһилиэнньэтэ

Урбанизация

Куорат усулуобуйатыгар (Зырянкаҕа) оройуон нэһилиэнньэтин 65,5 % олорор.

Омугун састааба
2002 сыллааҕы перепись дааннайынан:
омуга киһитэ %
нууччалар 2 999 53.05
сахалар 1 463 25.88
украинецтар 318 5.63
дьүкээгирдэр 304 5.38
эбээннэр 269 4.76
атыттар 300 5.3

Сирин-уотун муниципальнай тэриллиитэ

Үөһээ Халыма оройуонугар (улууһугар), олохтоох салайыныы тэрилтэтин чэрчитинэн, 6 муниципальнай тэриллии, ол иһигэр 1 куорат нэһилиэгэ уонна 5 тыа сэлиэнньэтэ (нэһилиэгэ), ону таһынан муниципальнай тэриллии статуһа суох 1 нэһилиэктэр икки ардыларынааҕы сир киирэр[7][8][9]:

№Муниципальное образованиеАдминистративный
центр		Количество
населённых
пунктов		Население
(чел.)		Площадь
(км²)
1ЗырянкаЗырянка1↘2455[4]2866,24[3]
2АрыылаахУһун-Күөл1↗414[10]29 762,51[3]
3Үөһээ ХалымаҮөһээ Халыма1↘335[10]6588,58[3]
4НээлэмнэйНээлэмнэй1↘230[10]18 593,80[3]
5УгольнайУгольнай1↘208[10]2223,02[3]
6УтайаУтайа1↗117[10]7740,02[3]
6.000001межселенная территория00

Нэһилиэнньэлээх пууннар

Үөһээ Халыма улууһа 6 нэһилиэнньэлээх пууннаах

Улуус нэһилиэнньэлээх пуунун испииһэгэ
№Нэһилиэнньэлээх пуунТиибэНэһилиэнньэтэМуниципальнай тэриллиитэ
1Үөһээ Халымасэлиэнньэ↘335[10]Үөһээ Халыма
2Зырянкактб↘2455[4]Зырянка
3Нээлэмнэйсэлиэнньэ↘230[10]Нээлэмнэй
4Угольнайсэлиэнньэ↘208[10]Угольнай
5Уһун-Күөлсэлиэнньэ↗414[10]Арыылаах
6Утайасэлиэнньэ↗117[10]Утайа

Уһун-Күөл сэлиэнньэтигэр сүөһү уонна сылгы иитиитинэн, Утайа сэлиэнньэтигэр таба иитиитинэн уонна булдунан дьарыктаналлар, Нээлэмнэй сэлиэнньэтэсүрүннээн булт уонна балык дьарыктаах. Угольное сэлиэнньэ — чох хостуур киин. Зырянка сэлиэнньэ аттыгар — Зырянкатааҕы чох хостонор сирэ, Халыма-Индигир тардыытыгар ордук бөдөҥ уонна үөрэтиллибит.

Үөһээ Халыма нэһилиэгэ — саха нэһилиэгэ (урут дьүкээгир), Үөһээ Халыма улууһун кырдьаҕас нэһилиэгэ, 1647 сыллаахха төрүттэммитэ[9].

Экэниэмикэтэ

Промышленность

Үөһээ Халыма оройуона промышленнай оройуоннарга киирэр. Көмүс, таас чох, таас самоцветнай сырье уонна да атын сир баайын хостуур сирдэрдээх. Чоҕу хостооһун, промышленность тутаах бюджет үөскэтэр салаата буолан, оройуон экэниэмикэтин сайыннарыыга ураты оруоллаах. Култуура, доруобуйа харыстабылын уонна атыы-эргиэн тэрилтэлэрэ үлэлииллэр.

Тыа хаһаайыстыбата

Тыа хаһаайыстыбатын сүрүн салаата — сүөһү, сылгы уонна таба иитиитэ. Тыа хаһаайыстыбатын сирин уопсай иэнэ 8,4 тыһ. га, онтон оттуур ходуһа 52,4 %, мэччирэҥ 46,4 % уонна бааһыналар 1,2 %[9].

Күндү түүлээҕи бултааһын тарҕаммыт[9].

Тырааныспара

Авиация тырааныспарын схематыгар Үөһээ Халыма оройуонун (Зырянка аэроопорт) Дьокуускайы кытта ситимниир маршруттар, ону тэҥэ Зырянка — Уһун-Күөл, Зырянка — Утайа уонна Зырянка — Орто Халыма хайысхаларынан оройуон иһинээҕи таһыы киирэр. Сир логистикатын систиэмэтин үөскэтэр элеменинэн 1650 км уһуннаах «Арктика» өрөспүүбүлүкэтээҕи автозимник буолар, онтон 60 км кытаанах бүрүөһүннээх; Кини Буруустаах («Халыма» автодорожнай суол 1103-с км) — Сааһыыр — Угольное — Зырянка — Среднеколымск — Андрюшкино — Черскэй маршрутунан ааһар. Ону таһынан Зырянка бөһүөлэктэн 598 км уһуннаах Сеймчаҥҥа диэри автозимник үлэлиир. Бу ситим көмөтүнэн Дьокуускай уонна Магадан хайысхаларыгар сылы быһа трассаларга, ону таһынан Арктика кытылыгар транспортнай тахсыылар хааччыллаллар[9].

Харыстанар сирэ-уота

Ресурса резервата «Сылгы-Ыытар»

Иэнэ — 19 943 га. 1984 сыллаахха тэриллибитэ, 1997 сыллаахха ресурса резервата буолбута. Халыма өрүс уҥа кытылыгар, оройуон кииниттэн 100 км тэйиччи сытар, хас да күөл бөлөҕүн киллэрэр. Муҥутаан чуумпуруу сирин уонна үгэс буолбут туттуу сирдэрин хабар.

«Ожогина тардыыта» ресурса резервата

Иэнэ — 1 323 676 га. 2002 сыллаахха тэриллибитэ. Үөһээ Халыма улууһун хотугулуу-арҕаа өттүгэр Хаскэ, Седедема, Кыыллаах, Ожогино өрүстэри уонна олор тардыыларын киллэрэр. Икки зоналаах: муҥутаан чуумпуруу уонна үгэс буолбут туттуу сирдэрдээх.

«Ясачная тардыыта» ресурса резервата

Иэнэ — 997 098 га. 2002 сыллаахха тэриллибитэ. Үөһээ Халыма оройуонун соҕуруулуу-илин өттүгэр, Ясачная, Рассоха, Омулевка, Олгуйа, Поповка өрүстэри уонна салааларын хабар. Муҥутаан чуумпуруу сирин уонна үгэс буолбут туттуу сирдэрин киллэрэр.

Үс резерват барыта Айылҕа харыстабылын министиэристибэтигэр киирэр, Биология ресурсатын дирекциятын уонна Айылҕа ураты харыстанар сирдэрин салалтатыгар баар. Бу сирдэргэ анал көҥүллээх эрэ буоллахха сылдьыахха сөп[9].

Быһаарыылар

  1. ↑ дьаһалта-территориальнай тэриллии өттүнэн
  2. ↑ муниципальнай тэриллии өттүнэн
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Республика Саха (Якутия). Общая площадь земель муниципального образования. Сигэнии күнэ: 28 Ыам ыйын 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Оценка численности населения на 1 января 2023 года по муниципальным районам
  5. ↑ [https://rdnt-ykt.ru/information/ulusy/верхнеколымский-��айон/ Верхнеколымский улус. История улуса] (рус.). Сигэнии күнэ: 28 Ыам ыйын 2026.
  6. ↑ Верхнеколымский улус. Из истории района (рус.). Сигэнии күнэ: 28 Ыам ыйын 2026.
  7. ↑ Закон Республики Саха (Якутия) от 30 ноября 2004 года N 173-З N 353-III «Об установлении границ и о наделении статусом городского и сельского поселений муниципальных образований Республики Саха (Якутия)». Сигэнии күнэ: 28 Ыам ыйын 2026. Архивировано 21 Балаҕан ыйын 2019 года.
  8. ↑ Перечень населённых пунктов, входящих в состав сельских и городских поселений Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 28 Ыам ыйын 2026.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 6 Верхнеколымский улус. (рус.). Сигэнии күнэ: 28 Ыам ыйын 2026.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар