Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Зырянка

Зырянка — куорат тииптээх бөһүөлэк, Үөһээ Халыма улууһун киинэ. Дьокуускайтан 1255 км хотугулуу-илин диэки Халыма өрүс үрдүгэр турар.

Нэһилиэнньэтин ахсаана 2455 киһи (2023).

Бөһүөлэктэн 5 км тэйиччи Үөһээ Халыма сэлиэнньэтэ турар. Үөһээ Халыма 1647 сыллаахха хаһаахтар кыстыыр сирдэрин быһыытынан олохтоммута.

undefined

Устуоруйата

Бөһүөлэк 1937 сыллаахха таас чохтоох сири хостооһунтан сибээстээн үөскээбитэ. Бөһүөлэккэ Дальстрой тутулугар үлэлээбит Зырянлаг — көннөрөр-үлэлиир лааҕыр салалтата баар этэ.

undefined

Зырянка бөһүөлэк Колыма өрүһү арыйбыт Дмитрий Зырян аатынан ааттаммыта. Дмитрий Зырян 1643 сыллаахха Стадухинскай өрүс тас үөһүгэр кыстыгы туппута, кэлин ол кыстык Нижнеколымскай остуруок буолбута. Ол саҕана Дмитрий Зырян бэйэтин этэрээтин кытта Колымаҕа үөһээ тахсан, Орто Халыма остуруогун, онтон Үөһээ Халыма (нууч.) (сах. кириэппэһин олохтообута[2].

Зырянка диэн тарҕаммыт аат. Ол курдук эбэтэр кыра уларытыылаах (Зыряновскай, Зыряновская) Сибииргэ уонна Уралга 10 кэриҥэ нэһилиэнньэлээх пуун, ону тэҥэ Австрияҕа биир куорат ааттаналлар. Ону таһынан хас да өрүс уонна күөл, ол иһигэр Үөһээ Халыма улууһугар, аҕыйаҕа суохтар. Хотугу Уралга биир хайа баар.

Колыма өрүс бассейныгар таас чох баарын туһунан бастакы сибидиэнньэлэри 1891 сыллаахха И. Д. Черскэй суруйбута. Кини Зырянка өрүс (Колыма өрүс хаҥас салаата) үөһээ өттүгэр уонна ону кытта Хараҥа-Уулаах үрэххэ диэри чохтоох дьапталҕалары ойуулаабыта.

1933 сылга В. А. Цареградскай салайааччылаах анал Үөһээ Халыма экспедицията тэриллибитэ. Ол экспедиция чохтоох сирдэри чинчийбитэ уонна сиһилии разведкаҕа аналлаах учаастактары быһаарбыта. Саҥа бөһүөлэги тутар кыһалҕа баар буолбута. Бастаан бөһүөлэк Зырянка өрүс төрдүгэр олохтоммута.

1936 сыл сааһыгар манна «Дальстрой» дириэктэрэ Эдуард Петрович Берзин сылдьыбыта. Бөһүөлэк тутуутугар талыллыбыт сир табыллыбатаҕа. Пароходство тутуутун саҥа сиргэ көһөрүү туһунан ыйытыы турбута. Үөһээ Халыма сэлиэнньэтин олохтоохторун кытта кэпсэтии кэнниттэн пароходство киинин Ясачнай өрүс хаҥас биэрэгэр — билиҥҥи турар сиригэр — тутарга быһаарыллыбыта. Оттон флот тохтобулун уонна өрөмүөнүн утары турар кытылыгар, Барыбыликин диэн бүтэй салааҕа оҥорорго быһаарыллыбыта. Ол саҕана тыа, уохта, кииһилэ уктара үүнэллэрэ, оттон Халыма кытылыгар үөт ойуур баара. Бөһүөлэги Дьокуускайтан Халымаҕа диэри 76 күннээх айан кэнниттэн И. Д. Черскэй үктэммит биэрэгэр тутан саҕалаабыттара. 1954 сылга диэри бөһүөлэк тутуутунан Зырянлаг хаайыылаахтара дьарыктаммыттара.

1986 сыллаахха ыйдааҕы орто хамнас 408 солкуобайга тиийбитэ, ол өрөспүүбүлүкэҕэ уонна дойдуга барытыгар ылар хамнастарынааҕар быдан үрдүк этэ.

1987 сылга диэри Зырянкаҕа Саха сиригэр саамай улахан мас тутуу — улуус сүрүн кэрэхсэбиллээх сирэ буолбут ДК «Водник» баар этэ. Ол тутуу 1945—1947 сылларга репрессияламмыт Москва архитектора А. В. Кочешков анал бырайыагынан тутуллубута. 40 сыл туран баран, 1987 сыллаахха Зырянка олохтоохторун баҕарбаталларын иһин да, ДК «Водник» тутуута көтүрүллүбүтэ.

Сэбиэскэй кэмҥэ Зырянканы «Колыма чөмчүүгэ» диэн ааттаабыттара.

Зырянка сиригэр устуоруйа уонна култуура хас да пааматынньыктара арыллыбыттара:

  • Владимир Ленин пааматынньыга (1967 сыллаахха Зырянка бөһүөлэк киинигэр, Ленин болуоссатыгар, Октябрьскай өрөбөлүүссүйэ 50 сылын чиэһигэр туруоруллубута);
  • Василий Дмитриевич Котенко пааматынньыга (1968 сыллаахха арыллыбыта, 2003 сыллаахха вандаллар алдьаппыттара);
  • Лев Толстой пааматынньыга;
  • Норуоттар доҕордоһууларын бэлиэтиир пааматынньык (1972 сыллаахха Зырянка флотун өрөмүөн уонна эксплуатация базатын үлэһиттэринэн Саха АССР тэриллибитэ 50 сылын чиэһигэр арыллыбыта).

Килиимэтэ

Зырянка бөһүөлэгэр тымныы-сымнаҕас климаттаах. Сыл устата кыра сөҥүү түһэр. Кёппен климат классификациятынан — кылгас сөрүүн сайыннаах уонна олус тымныы кыһыннаах субарктическай климат (Dfd индекс). Орто сыллааҕы температура −11॰C кэриҥэ, оттон сылга 260—310 миллиметр сөҥүү түһэр.

Зырянка (1935-2018) климата
Көрдөрүү Тох. Ол. Кул. Муус. Ыам. Бэс. От. Ат. Бал. Алт. Сэт. Ахс. Сыл
Абсолютнай максимум, °C −8,2 −4,9 4,0 13,7 27,5 33,8 36,8 33,0 26,5 15,0 0,4 −4,7 36,8
Орто максимум, °C −33 −29,2 −18,4 −5,7 8,3 18,4 20,6 16,4 8,2 −7,7 −24,1 −32 −6,8
Орто температура, °C −36,5 −33,1 −24,1 −11,4 3,8 13,5 16,4 11,9 4,3 −10 −26,2 −35 −11,1
Орто минимум, °C −40,5 −39,1 −32,6 −19,9 −2,4 7,6 10,1 6,6 −0,1 −15,4 −31,5 −39,1 −16,6
Абсолютнай минимум, °C −55,6 −54,8 −51,9 −40,6 −26,4 −7,2 −0,2 −4,3 −12,3 −34,8 −50,2 −54,4 −55,6
Сөҥүүлэр нуормалара, мм 19,9 16,0 18,2 18,1 32,1 59,3 53,8 49,5 40,1 45,0 29,9 21,0 302,6
Источник: Абсолютные минимумы и максимумы. Сигэнии күнэ: 20 Алтынньы 2025.

Нэһилиэнньэтэ

Дьон ахсаана
1959[3]1970[4]1979[5]1989[6]20022009[7]
4245↗5260↗5749↗6687↘3749↘3375
201020112012[8]2013[9]2014[10]2015[11]
↘3170↘3154↘3080↘3009↘2913↗2928
2016[12]2017[13]2018[14]2019[15]20202020[16]
↘2915↘2860↘2793↘2729↘2700→2700
2021[17]20222023
↘2521↘2490↘2455
1000
2000
3000
4000
5000
6000
7000
1959
2009
2014
2019
2023

Аныгы туруга

Чох хостооһуна улуус экэниэмикэтин сүрүн салаата буолар. Бөһүөлэк Саха сирин, Магадаан уобалаһын уонна Чукотка автономнай уокуругун туһанааччыларын чоҕунан хааччыйар.

Бөһүөлэккэ чоҕу таһыынан уонна промышленнай, продовольственнай табаардары киллэрииэн дьарыктанар «КСК» АУо тэрилтэ база оҥостон олорор.

Бөһүөлэккэ 2008 сылга 12,5 МВт уонна 25 Гкал/час мощностаах Мини-ТЭЦ тутуута саҕаламмыта. 2011 сылтан 2015 сылга диэри тутуу застройщик хампаанньа банкрот буолбутун иһин тохтотуллубута. 2015 сылга тутууну бүтэрбэккэ хаалларыллыбыт объект быһыытынан консервациялыыр сыаллаах үлэни салгыы ыыппыттара.

1980-с сыллардаахха оҥоһуллуоҕуттан асфальт-бетоннаах бүрүөһүнэн уулуссалар өрөмүөнү ааспатахтара.

Сотовай сибээс 2009 сыл бэс ыйыгар баар буолбута. Оператордарынан буолаллар: Мегафон, МТС, оттон 2013 сылтан Билайн баар буолбута.

Аэропорт уонна өрүс бириистэнэ үлэлииллэр.

Зырянкаҕа баар хампаанньалар

Тырааныспар тэрилтэлэрэ:

  • «Хотугу Аэропорттар» федеральнай хааһынаттан хааччыллар тэрилтэ «Зырянка Аэропорт» филиала
  • «Полярные Авиалинии» АК филиала
  • Үөһээ Халыма тырааныспар хампаанньата
  • «КСК» АУо
  • «Норд Хэндлинг» Саха сирин авиационнай агенствота ХЭУо филиала

Култуура

Зырянкаҕа үгэс буолбут судаарыстыбаннай уонна идэлээх бырааһынньыктар — Кыайыы күнэ, Арассыыйа күнэ уонна Өрүс үлэһиттэрин күнэ — бэлиэтэнэллэр. Сүрүн олохтоох бырааһынньыгынан атырдьах ыйын бүтүүтүгэр эбэтэр балаҕан ыйын саҕаланыытыгар ыытыллар Зырянка күнэ буолар. Бырааһынньыкка араас кэнсиэрдэр, норуот прикладной ускуустубатын быыстапкалара уонна салют буолаллар.

Кыайыы уулуссата
Стадухин уулуссата

2017 сыллаахха Зырянкаҕа «Култуура-успуорт комплексын» тутуу саҕаламмыта. Ону 2021 сылга үлэҕэ киллэрэр былааннаахтара, ол эрээри объект 2023 сылга эрэ аһыллыбыта[18].

Зырянкаҕа МУК «Зырянкатааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл» уонна НКО «Сибириада» Үөһээ Халыматааҕы уопсай устуоруйа түмэлэ бааллар.

Бөһүөлэктэн төрүттээхтэр

Галерея

«Надежда» култуура-сынньалаҥ киинэ
КРВПиС
Бибилэтиэкэ
В. И. Ленин болуоссата
Зырянка XX үйэҕэ
Сибээс улууссата, XX үйэ
Ясачнай өрүс
Алдьаммыт биэс этээсттэх дьиэ
Зырянка үрдүнэн былыт цунами
Ясачнай өрүс төрдө
бөһүөлэк Затон өттө
Зырянка орто уопсай үөрэхтээһин оскуолата
Котенко алдьаммыт монумена
Ясачнай өрүскэ Зырянка уонна Затон ыккардыларыгар хараабыллар кыстыктара

Быһаарыылар

  1. ↑ https://14.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Численность%20населения%20на%201%20января%202023%20года(1).xlsx
  2. ↑ Поспелов, 2002, с. 165
  3. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  4. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  5. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  6. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  7. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  8. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  9. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года.
  10. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года.
  11. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  12. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  13. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  14. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  15. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  16. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года.
  17. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  18. ↑ Долгожданный подарок. В якутском поселке Зырянка скоро откроется новый культурно-спортивный комплекс. Сигэнии күнэ: 23 Алтынньы 2025.

Литэрэтиирэ

  • Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь. — М.: Русские словари, 2002. — 512 с. — ISBN 5-93259-014-9
  • Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар