Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Сангаар

Сангаар (нууч. Сангар) — куорат көрүҥнээх бөһүөлэк, Кэбээйи улууһун киинэ.

undefined
undefined

География

Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар турар. Сангаар чугаһыгар бөһүөлэк илин диэки Өлүөнэ өрүс салаата Чочума өрүс сүүрэр, манна хотугулуу-арҕаа хайысхатын уларытар.

Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 334 км, салгынынан — 240, уунан — 330.

Топоним

Сангар диэн эбэҥкилэр тылларыгар дьөлөҕөс, үүт диэн суолталаах. Нэһилиэк аата сытар булгунньах аатыттан үөскээбит[2].

Устуоруйа

Нэһилиэнньэлээх пуун 1928 сыллаахха таас чоҕу арыйыы уонна хаһыы кытта сибээстээн үөскээбитэ.

Үлэһиттэр бөһүөлэктэринэн 1940 сыллаахха киирбитэ, 1959 сыллаахха оройуон киинин статуһу ылбыта. 1968 сыллаахха оройуоннааҕы бибилэтиэкэ, 1969 сыл ыам ыйыгар бассейн аһыллыбыта. Ыччат спортивнай оскуолата уонна автобаза диэн көмө оҥорон таһаарар мастарыскыай үлэлэрин саҕалаабыттара[2].

Сангарскайдааҕы шахта баарын тухары нэһилиэнньэ чоҕу хостооһун сүрүн уонна көмө промышленноһыгар, аэропорка, тутуу матырыйаалларын собуотугар, балык собуотугар, типографияҕа үлэлиирэ. 1970-80-с сылларга Сангарскайдааҕы ниэп уонна гаас көрдүүр экспедицията (СНГРЭ) олохтоммута.

1970 сыллаахха бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. Таас чох хостуур тэрилтэлэр баар этилэр. Билигин банкрот буоланнар шахта үлэлээбэт.

«Сангарскайдааҕы» шахтаны оҥорон таһаарыы барыһа суох дии санаан, 1997 сыллаахха сабар туһунан быһаарыы ылыллыбыта[2].

Климат

Сангара (2005-2015) климата
Көрдөрүү Тох. Ол. Кул. Муус. Ыам. Бэс. От. Ат. Бал. Алт. Сэт. Ахс. Сыл
Абсолютнай максимум, °C −16,6 −12,7 4,3 13,8 24,9 32,2 36 30,1 24 6,8 2 −17,9 36
Орто максимум, °C −35,6 −30,5 −14,5 0,3 11,6 20,6 23,2 19,3 9,8 −5,3 −23,9 −34,3 −4,9
Орто температура, °C −37,6 −34 −19,7 −5 7,1 15,9 18,7 14,8 5,7 −7,8 −26,2 −36,2 −8,7
Орто минимум, °C −39,8 −37,2 −25 −10,9 1,8 10,4 13,1 10 1,6 −10,5 −28,7 −38,2 −12,8
Абсолютнай минимум, °C −51,5 −51,4 −42 −34,1 −12,6 −1,3 1,8 −0,6 −13 −33,1 −48,8 −51,5 −51,5
Источник: [Расписание погоды]

Нэһилиэнньэ

Дьон ахсаана
1939[3]1959[4]1970[5]1979[6]1989[7]2002
2226↗4900↗6685↗10 252↘10 107↘4789
2009[8]201020112012[9]2013[10]2014[11]
↘4118↗4377↘4360↘4215↘4103↘4036
2015[12]2016[13]2017[14]2018[15]2019[16]2020
↗4049↘3974↘3861↘3799↘3690↘3624
202120222023
↘3289↘3267↗3270
2500
5000
7500
10 000
12 500
15 000
1939
2002
2013
2018
2023

Аатырбыт олохтоохторо

Бөһүөдэккэ Гусинскай Владимир Александрович дьыалатынан сибээстээн аатырбыт РФ Генеральнай прокурорун урукку солбуйааччыта В. В. Колмогоров төрөөбүтэ.

Инфраструктура

Бөһүөлэкк Култуура киинэ, кулууптар, профтехучилище, орто оскуолалар: 1 №-дээх орто оскуола, Национальнай оскуола, Сангаар гимназията, спортивнай уонна муусука оскуолалар, доруобуйа харыстабылын, атыы-эргиэн уонна олоҕу-дьаһаҕы хааччыйар тэрилтэлэр, гидроаэропорт бааллар[17].

Кэрэхсэбиллээх сирдэр

  • Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар өлбүт биир дойдулаах сэрииһиттэригэргэ пааматынньык (1941—1945 сс.) бөһүөлэк Ленин уонна П. П. Кочнев уулуссаларын быһа охсуһууларыгар.
  • А. П. Зейберлин Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун пааматынньыга (бюст) уонна сквер.

Тырааныспар

Транспортнай сибээс Дьокуускайы кытта: кыһыҥҥы кэмҥэ — кыһыҥҥы суолларынан, улахан чааһа Өлүөнэ өрүс кытылынан ааһар, күһүн уонна саас — авиатранспортынан АН-2, Л-410 сөмөлүөттэринэн уонна МИ-8 вертолетунан Дьокуускай куоракка олохтоох аэропорд быһыытынан үлэлиир Маган сэлиэнньэтиттэн, сайын өрүһүнэн — пассажирскай уонна таһаҕас судноларынан. Улуус нэһилиэнньэлээх пууннарын кытта кыһыҥҥы кэмҥэ — кыһыҥҥы суолунан, дьыл устата — авиа тырааныспарынан, ол эрээри ол бэрээдэгэ суох. 1990 сылга диэри аэропорка ЯК-40 уонна АН-24 сөмөлүөттэр киирэллэрэ уонна күн аайы 10-ҥа диэри пассажирскай көтүүнү ылара уонна ыытара.

Быһаарыылар

  1. ↑ https://14.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Численность%20населения%20на%201%20января%202023%20года(1).xlsx
  2. ↑ 1 2 3 Поселок Сангар | Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). www.sakha.gov.ru. Сигэнии күнэ: 16 Ахсынньы 2015. Архивировано 11 Ахсынньы 2015 года.
  3. ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность сельского населения СССР по районам, крупным селам и сельским населённым пунктам - районным центрам.
  4. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  5. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  6. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  7. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  8. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  9. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  10. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года.
  11. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года.
  12. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  13. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  14. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  15. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  16. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  17. ↑ В России уже действует гидроаэропорт Сангар в Якутии

Литэрэтиирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.

Сигэлэр

Категориялар