Ытык-Күөл (Таатта улууһа)

Ытык-Күөл — сэлиэнньэ, Таатта улууһун киинэ.

Сэлиэнньэ аата кииҥҥэ баар Ытык Күөл диэн ааттаах күөлтэн төрүттээх.

Ытык-Күөл сэлиэнньэ Таатта улууһун оройуоннай киинэ; Киин Саха Сирин кыраныыссатыгар, илин кытыытыгар, Өлүөнэ-Амма быһа тардыытыгар сытар. Сэлиэнньэ Таатта өрүс үрдүк сүүрээнин иһигэр баар уонна Алдан өрүс хаҥас кытылынан салаата буолар.

Бүтүн Арассыыйатааҕы нэһилиэнньэ биэрэпиһинэн (2020 с.), нэһилиэк сэлиэнньэ ахсаана 6 933 киһи.

Ытык-Күөл сэлиэнньэтин уонна Дьокуускай ыккардыларыгар тырааныспар ситимэ «Колыма» федеральнай трассанан — куруук үлэлиир гравий бүрүөһүннээх суолунан ыытыллар. Өлүөнэ өрүһү туоруур күргэ суоҕунан сибээстээн, Дьокуускайы кытта ситим сылга үс-түөрт ыйга быстар.

Сэлиэнньэ ортотугар былаанынан 250×350 м кээмэйдээх, 30 м диэри дириҥнээх Ытык-Күөл (Мутовка) күөл баар. Күөл сэлиэнньэ уунан хааччыллыытын источнига буолар.

Айылҕа уонна климат усулуобуйата

Тутууга аналлаах климат зонированиетын картатынан, сэлиэнньэ баар сирэ саамай ыарахан усулуобуйалаах сиринэн ааҕыллар. Киин Саха Сирин кыраныыссатын иһигэр, кытаанах континентальнай климат усулуобуйатыгар сытар буолан, манна кыһын уһун уонна тыйыс, оттон сайын кылгас уонна итии. Салгын температуратын туһунан метеорологическай дааннайдары Ытык-Күөл метеостанцията уонна атын характеристикалары Чурапча метеостанцията (соҕуруу 70 км) биэрэр.

Салгын температурата нэһилиэк метеостанциятын (метеостанциялар испииһэктэригэр 108 нүөмэрдээх) 1966 сылтан 1985 сылга диэри кэтээн көрүү кэмигэр биирдиилээн сылларга уонна биэс күннээх кэмнэргэ орто көрдөрүүлээх даннайдарынан быһаарыллар.

Саамай намыһах орто ыйдааҕы салгын температурата атырдьах ыйыгар — −48,5 °C (1972), уонна саамай үрдүк −38,5 °C (1980).

Саамай үрдүк орто ыйдааҕы температура 17,6 °C, саамай үрдүк — 19,9 °C (1973), саамай намыһах — 15,1 °C (1978).

Сыллааҕы орто температура −12,0 °C.

Салгын абсолютнай кыра температурата −60,8 °C (1972). Абсолютнай максимум 34,6 °C (1966).

Саамай тымныы ыйга орто ыйдааҕы салгын сиигэ 73 %, оттон саамай сылаас ыйга 68 %.

Сэтинньи-кулун тутар ыйдарыгар сөҥүү кээмэйэ 74 мм, оттон муус устар-алтынньы ыйыгар — 208 мм, тоҕо диэтэххэ, сөҥүү сүрүн кээмэйэ сыл сылаас кэмигэр ардах быһыытынан түһэр; күннээҕи сөҥүү муҥутуур улахана 48 мм.

Сыл тымныы кэмигэр ахсынньы-олунньу ыйдарга тыал баһыйар хайысхата илин, оттон сылаас кэмҥэ бэс ый-атырдьах ыйдарга арҕаа диэки буолар.

Ыам ыйыгар саамай үрдүк орто тыал түргэнэ 2,5 м/с, оттон саамай кыра тохсунньуга 0,4 м/с.

Гидрологическай характеристика

Таатта өрүс (Алдан өрүс хаҥас салаата) Өлүөнэ-Амма өрүстэр ыккардаларыгар хотугу өттүгэр суолталаах өрүс буолар. Өрүс уһуна 414 км, уу сүүрэр сирэ 10 200 км². Уу хомуйар сирин орто үрдүгэ — 260 м. Уу ылар сирин эниэлэрэ олус кыра эниэлээх — 5-10 %. Өрүс ситимэ сайдыылаах. Тааттаҕа 80-тан 15 км диэри уһуннаах 12 сүрүн салаалар уонна 10 км-тан кыра уһуннаах 15 салаалар түһэллэр. Өрүс тардыыта 85 % ойуурдаах. Сүрүн мас көрүҥэ — тиит; мас анныгар үөт, тамылҕан, дөлүһүөн үүнэр. Татта бассейна, ону тэҥэ Өлүөнэ-Амма үрэх икки ардыгар баар сир бүтүннүүтэ, дириҥ сабыылаах намыһахтаах — алаастар уонна термокарстовай күөллэр баалларынан бэлиэтэнэр. Бассейҥҥа баар күөл ахсаана — 2285, уопсай уу иэнэ 51,1 км². Өрүс хочото намыһах үрдүгэ 10-20 м тахсыбат эниэлээх. Үөһээ өттүгэр үрэх кэтитэ — 5 км; аллараа өттүгэр 6 км диэри кэҥиир.

Сэлиэнньэ үрдүн саамай үрдүк сирдэрэ 149—151 м икки ардыгар уларыйа тураллар. Нэһилиэк сааскы халаан кэмигэр ууга барар, тоҕо диэтэххэ, Таатта өрүс уу ылар сиригэр быһаччы сытар. Саас уу ылар сирэ халаан уутунан толор — нэһилиэк сирэ-уота халаан кэмигэр 70-80 % ууга барар. Саамай үрдүк халаан уутун таһыма 1967 сылга (151,06 м), 1968 сылга (150 м), 1980 сылга (151,4 м) уонна 2007 (150 м тахса) сылларга бэлиэтэммитэ.

Ытык-Күөл туһунан бастакы суруктар 1793 сыллаахха тахсыбыттара.

Ытык-Күөл Преображенскай сыаркабын 1849 сыллаахха протоиерей-просветитель, нуучча билиниилээх түрколога Дмитриан Попов арыйбыта. Д. Попов Э. К. Пекарскай «Саха тылын тылдьыта» диэн улахан үлэтин суруйарыгар кыттыбыта. Сэлиэнньэҕэ бастакы оскуоланы 1880-с сылларга Ытык-Күөл Преображенскай таҥара дьиэтин ректора Д. Попов арыйбыта. Онно учууталынан Польшаттан политическай көскө ыытыллыбыт Кустаревскайы ылбыттара. 1900 сыллаахха протоиерей Д. Попов ийэтин дьиэтигэр сыаркап-приходской оскуола аһыллыбыта, манна 20-чэ олохтоох саха оҕолоро үөрэммиттэрэ, ол иһигэр кэлин суруйааччы буолбут А. И. Софронов.

1904 сыллаахха атыыһыт Слепцов Поликарп Иванович сыаркап-приходской оскуолаҕа биир дьиэтин бэлэхтээбитэ. Кэлин кини көмөтүнэн, 1906 сыллаахха Чычымах, Чөркөөх сэлиэннэлэргэ эмиэ оскуолалар аһыллыбыттара. Кини Дьокуускайга аҕыс сыллаах үөрэҕи бүтэрбит соҕотох саха буолар. Ытык-Күөл сэлиэнньэ киинигэр И. В. Попов дьиэтэ-түмэлэ баар, онно кини элбэх оҕолоох дьиэ кэргэнэ олорбуттара, Саха Сирин уус-уран ускуустубатын төрүттээччитэ — уола И. И. Попов СӨ худуоһунньуга буолбута. Поповтар төрдүс көлүөнэлэриттэн Гавриил уонна Иван өбүгэлэрин суолун батыспыттара.

1930 сыл кулун тутар 25 күнүгэр Саха АССР бырабыыталыстыбатын уурааҕынан сэлиэнньэ Таатта улууһун киинэ буолбута. Улуус үөскүүр саҕаланыытыгар 17 нэһилиэк баара. Таатта сэлиэнньэ сэбиэтин бастакы бэрэссэдээтэлинэн И. Т. Ючюгяев талыллыбыта. Ытык-Күөл 19 дьиэттэн, ураһаттан уонна нэьилиэккэ соҕотох кыра оскуолаттан турара.

Олохтоохтор үксэ сахалар, сүрүн тыл — саха тыла.

Дьон ахсаана
1939^[3]	1959	1970^[4]	1979^[5]	1989^[6]	2002
1160	↗2378	↗3352	↗4118	↗5658	↗6267
2010	2011	2012^[7]	2013^[8]	2014^[9]	2015^[10]
↗6828	↘6820	↘6651	↘6577	↗6623	↗6726
2016^[11]	2017^[12]	2018^[13]	2019^[14]	2020^[15]	2021^[16]
↗6758	↗6780	↗6796	↗6811	↗6816	↗6933

1000

2000

3000

4000

5000

6000

7000

1970

2011

2016

2021

Биллиилээх дьоно

Большаков Илья Алексеевич (1923—2001) — сэбиэскэй судаарыстыбаннай деятель.
Попов Иван Васильевич (1874—1945) — нуучча уонна сэбиэскэй живописец.
Табунанов Георгий Тимофеевич (1912―1975) ― Саха АССР Осоавиахим хамсаныытын бастакы тэрийээччитэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, старшай лейтенант^[17].

Сэлиэнньэ тыа хаһаайыстыбатын оройуонун (сүөһү иитии) уонна Таатат улууһун сайдыытын киинэ буолар.

2014 сыл балаҕан ыйын 12 күнүгэр сэлиэнньэҕэ «Таатта» тыатын хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарар кэпэрэтиибин үүтү астыыр саҥа собуотун аһыллыыта буолан ааспыта. Бырайыак сыаната 246 мөлүйүөнтэн тахса солкуобайга тэҥнэспитэ.

2015 сыллаахха төрдүс көлүөнэ мобильнай интернет (4G) киирэн, тыа сирин нэһилиэнньэтин информационнай кыаҕын сайыннарыыга олук буолбута.

2016 сыл сайыныгар Таатта улууһун уонна улуус ыһыаҕын 100 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиир тэрээһин чэрчитинэн оптоволокно ситимэ официальнайдык киирбитэ.

2015 уонна 2016 сыллар усталарыгар массыына ахсаана элбээбитинэн уонна элбэх киһи сылдьар кэмигэр пробкалаах буолан, киин уулуссалар устун бетоннай тротуардар ууруллубуттара уонна хас да суол быһа охсуһууга туруу светофордар киллэриллибиттэрэ.

Аварийнай дьиэттэн көһөрүү чэрчитинэн, таас уонна мас дьиэлэр тутуллубуттара.

Сервис салаата эмиэ сайдар. Үс сыл устата хас да атыы-эргиэн киинэ баар буолбута, ол иһигэр «Махтал» атыы-эргиэн киинэ, Зеркальнай атыы-эргиэн киинэ, «Алдаана» атыы-эргиэн киинэ, «Маркет Таатта» атыы-эргиэн киинэ, «Экономъ» атыы-эргиэн киинэ.

Ытык-Күөл кэрэхсэбиллээх сирдэрэ уонна дьаһалта тэрилтэлэрэ:

А. Е. Кулаковскай сквера;
реалист суруйааччыларга пааматынньык-мемориал: А. Е. Кулаковскайга, А. И. Софроновка, Н. Д. Неустроевка;
Таатта норуодунай тыйаатыра;
Кыайыы болуоссата;
«Таатта» судаарыстыбаннай өрөспүүбүлүкэ Ытык-Күөл литэрэтиирэ-художественнай түмэл-заповедник. Хадаайы сиригэр Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон бырайыагар олоҕурар;
Таатта картиннай галереята — СӨ Национальнай художественнай түмэлин филиала;
Дмитриан Дмитриевич Попов часовнята;
«Албаан аат» түмэлэ;
«Мандар Уус» түмэл комплекса.

2025 сыл туругунан, сэлиэнньэҕэ хас да үөрэх кыһата үлэлиир:

МБУоТ «Ытык-Күөл А. И. Софронов-Аламп аатынан СОШ № 1» СӨ «Таатта улууһа»^[18];
МБУоТ «Ытык-Күөл Д. А. Петров аатынан СОШ № 2» СӨ «Таатта улууһа»^[19];
МБУоТ «А. Е. Мординов аатынан Таатта лицея» СӨ «Таатта улууһа»^[20].

Сэлиэнньэҕэ Ф. С. Аргунов аатынан оҕо музыкальнай оскуолата баар; «Доҕордоһуу» өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы оҕо норуодунай үҥкүү ансаамбыла; оҕо айар дьоҕурун киинэ; култуурунай уонна спортивнай киин; Охлопкова аатынан сынньалаҥ паарката. 2000 сыллаахха П. А. Ойуунскай аатынан уопсастыбаннай-култуурунай киин аныгы дизайн истиилинэн тутуллубута.

Түмэл сиригэр Преображенскай таҥара дьиэтэ чөлүгэр түһэриллибитэ, А. Е. Кулаковскай төрөппүттэрин балаҕана, Софроновтар сайылыктара, Н. Д. Неустроев ураһата, сыаркап-приходской оскуола дьиэтэ тиэйиллибитэ, Т. В. Слепцов диэн саха интелегенын дьиэтэ этнографическай түмэлгэ тэриллибитэ. Түмэлгэ худуоһунньук И. В. Попов бүтэһик сылларыгар диэри, ол аата 1881 сылтан 1945 сылга диэри олорбут уонна үлэлээбит дьиэтэ киирэр.

2025 сылга «Манчаары оонньуулара» ХХІ спартакиадаҕа аналлаах успуорт комплекса уонна стадион үлэҕэ киириэхтэрэ диэн Тутуу министиэристибэтигэр иһитиннэрбиттэрэ^[21].

Управление образования Таттинского улуса (биллибэт). Сигэнии күнэ: 22 Ыам ыйын 2025. Архивировано из оригинала 14 Балаҕан ыйын 2015 года.
Таттинская Межпоселенческая централизованная библиотечная система. МКУК «Таттинская МЦБС» (биллибэт). https://taattalib.ru. Сигэнии күнэ: 22 Ыам ыйын 2025.
МБОУ "Таттинский лицей им. А.Е.Мординова" МР "Таттинский улус" РС(Я) (биллибэт). https://tatt-tl.obr.sakha.gov.ru. Сигэнии күнэ: 22 Ыам ыйын 2025.
Муниципальный район "Таттинский улус" (биллибэт). https://mr-tattinskij.sakha.gov.ru/. Сигэнии күнэ: 22 Ыам ыйын 2025.
№ 0011899 / Реестр наименований географических объектов на территорию Республики Саха (Якутия) по состоянию на 13.12.2018 // Государственный каталог географических названий / rosreestr.ru.
Лист карты P-53-052.

Бу туһунан сиппэтэх ыстатыйа. Көннөрөн уонна эбэн биэрэн УРУБИИКИ көмөлөһүөххүн сөп.

[_4d7e59715a39e3f7-1] ttps://sakhagis.ru/town/details/488

[_2c2cf60b7f10b04d-2] ttps://web.archive.org/web/20210502131349/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/MZmdFJyI/chisl_МО_Site_01-01-2021.xlsx

[3] Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность сельского населения СССР по районам, крупным селам и сельским населённым пунктам - районным центрам (биллибэт).

[4] Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населенных пунктов - районных центров по полу (биллибэт).

[5] Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров (биллибэт).

[6] Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу (биллибэт).

[7] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (биллибэт).

[8] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года (биллибэт).

[9] Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (биллибэт).

[10] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (биллибэт).

[11] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года (биллибэт).

[12] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (биллибэт).

[13] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года (биллибэт).

[14] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (биллибэт).

[15] Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года (биллибэт).

[16] Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года (биллибэт).

[17] Якутская национальная военная школа -кузница кадров Советской Армии

[18] МБОО «Ытык-Кюельская СОШ № 1 им. А. И. Софронова-Алампа» МР «Таттинский улус» РС(Я) (биллибэт). Сигэнии күнэ: 22 Ыам ыйын 2025.

[19] МБОУ «Ытык-Кюельская СОШ № 2 им. Д. А. Петрова» МР «Таттинский улус» РС(Я) (биллибэт). Сигэнии күнэ: 22 Ыам ыйын 2025.

[20] МБОУ «Таттинский лицей им. А.Е.Мординова» МР «Таттинский улус» РС(Я) (биллибэт). Сигэнии күнэ: 22 Ыам ыйын 2025.

[21] «Манчаары оонньуулара» саҕаланыар диэри 50 күн хаалла (биллибэт). https://sakha-sire.ru (19 Ыам ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 26 Ыам ыйын 2025.

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

Ытык-Күөл (Таатта улууһа)

Этимология

География

Айылҕа уонна климат усулуобуйата

Гидрологическай характеристика

Устуоруйата

Нэһилиэнньэ

Биллиилээх дьоно

Экэниэмэкэ

Култуура

Өссө маны көр

Быһаарыылар

Сигэлэр

Категориялар