Алампа

1886 сыллаахха сэтинньи 14 күнүгэр Боотур Уус улууһугар (билиҥҥитэ — Таатта улууһа) сэниэ ыалга төрөөбүтэ. Ийэтэ суох улааппыта. Түөрт кылаастаах таҥара дьиэтин оскуолатын иккис кылааһын бүтэрбитэ, онтон бэйэ үөрэҕириинэн дьарыктаммыта^[2][3].

1907 сыл күһүнүгэр Дьокуускайга кэлэн, «Якутский край» хаһыат типографиятыгар хара үлэһитинэн киирбитэ, кэлин таҥааччы буолбута. 1912—1913 сс. «Саха саҥата» сурунаалга үлэлээбитэ. 1909—1921 сс. атыыһыт уонна балык бырамыысыланньыга Кирилл Давыдович Спиридоновка суруксутунан уонна суоттааччынан үлэлээбитэ^[2][3].

1909—1927 сс. өрөспүүбүлүкэҕэ тыйаатыр дьыалатын тэрийиинэн дьарыктаммыта. «Саха омук» култуурунай-сырдатар уопсастыба бэрэссэдээтэлэ, 1921—1922 сс. сахалыы тахсар «Манчаары» бастакы сэбиэскэй хаһыат эрэдээктэрэ, «Чолбон» сурунаал төрүттээччитэ, Саха тыйаатырын бастакы дириэктэрэ, Судаарыстыбаннай киинэ кэмитиэтин өрөспүүбүлүкэтээҕи салаатын бэрэссэдээтэлэ этэ. Саха АССР Киин ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнинэн талыллыбыта, саха суругун-бичигин сэбиэтигэр киирэрэ, «Саха кэскилэ» уопсастыба тэрийээччи-чилиэнэ этэ^[2][3].

1925 сылтан Москваҕа Киин кинигэ кыһатыгар саха сиэксийэтигэр үлэлээбитэ. Кинигэ таһаарыытыгар уонна култуурунай үлэҕэ кыттыбыта, дыраама айымньыларын туспа кинигэнэн таһаартарбыта. Билим Академиятын 200 сылын бэлиэтиир үөрүүлээх мунньахха дэлэгээтинэн ыытыллыбыта. 1926 сыллаахха Баку куоракка буолбут I тюркологтар сийиэстэрин үлэтигэр И. Н. Бараховы, А. А. Иванов — Күндэни кытта Саха сирин дэлэгээссийэтигэр киирсэн кыттыыны ылбыта^[2].

1927 сыллаахха «конфедералистар дьыалаларыгар» кыттыгастаах диэн буруйданан, тутуллан хаайыллыбыта. 1928 сыл алтынньы 29 күнүнээҕи уурааҕынан, РСФСР Холуобунай кодексын 58-11 ыстатыйатынан Соловецкайдааҕы ураты аналлаах лааҕырга (нууч.) (сах. 5 сылга хаайыыга ууруллубута, кэлин бу накаастабыл Архангельскай күбүөрүнэҕэ көскө ыытыынан солбуллубута. Сыылкатын бүтэһик сылларын Иркутскайга олорбута^[4][5].

1933 сыл бэс ыйыгар сыылкатын болдьоҕун толору олорон, дойдутугар төннүбүтэ. 1935 сыл алтынньы 24 күнүгэр сэллик ыарыытыттан өлбүтэ. Кэриэс тылыгар айымньыларын Саха сирин суруйааччыларын сойууһугар аныырын эппитэ уонна саха тылынан суруллубут бастыҥ драматическай айымньы иһин кини аатынан бириэмийэ олохтуулларын туһунан көрдөспүтэ.

Дьокуускай куорат Киин кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ. 2012 сыл атырдьах ыйын 15 күнүгэр төрөөбүт дойдутугар, Ытык-Күөл сэлиэнньэтигэр, «Таатта» түмэл сиригэр-уотугар Хадаайы диэн сиргэ хос көмүллүбүтэ. 1962 сыл сэтинньи 15 күнүгэр Саха АССР Үрдүкү суутун Президиумун быһаарыытынан үтүө аата чөлүгэр түһэриллибитэ (реабилитацияламмыта)^[2][5][6][7].

«Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы суулларыыга» кыттыбыт диэн сымыйанан буруйданан, өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр көскө ыытыллыбыт репрессияламмыт суруйааччы аата уһун сылларга бобуулаах этэ. Кини айар үлэтэ чинчийээччилэргэ уонна ааҕааччыларга 2000-с сылларга эрэ толору арыллыбыта.

1912 сылтан бэчээттэнэн барбыта. «Саха саҥата» сурунаал 3-с нүөмэригэр Аттат Ноурупос (Таатта Сопуруона диэнтэн таҥнары ууруу) диэн аатынан кэпсээн, оттон 4-с нүөмэргэ — «Төрөөбүт дойду» хоһооно тахсыбыттара. Ордук биллэр айымньыларынан «Дьадаҥы Дьаакып», «Олох оонньуура», «Манчаары», «Таптал», «Олох дьэбэрэтэ», «Кэччэгэй кэриэһэ суох», «Бүдүрүйбүт көммөт» пьесалара буолаллар^[3].

Араас жанрга үлэлээбитэ. 150-тан тахса ырыаны уонна хоһоону, ону тэҥэ кэпсээннэри уонна драматическай айымньылары суруйбута. И. А. Крылов, Л. Н. Толстой, А. П. Чехов уонна да атын нуучча суруйааччыларын айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта; А. А. Фадеев «Үрэллии» («Разгром») романын тылбаастаабыта^[2][3].

1917 сыллаахха «Дьадаҥы Дьаакып» испэктээх туруоруута саха тыйаатырын устуоруйатыгар биллэр-көстөр быһыы буолбута: Николай оруолун П. А. Ойуунускай, Мэхээс оруолун М. К. Аммосов толорбуттара. Туруоруу саҕаланыан иннинэ Е. М. Ярославскай тыл эппитэ^[3].

Саха тыйаатырын сыанатыгар туруоруллубут пьесалара:

• «Олох оонньуура», Д. Большев, В. Фомин туруоруулара;

• «Манчаары», А. Софронов, К. Гоголев, Ф. Потапов туруоруулара;

• «Эргэ сүктэр кыыс», Д. Большев туруоруута;

• «Олох дьэбэрэтэ», Д. Большев, В. Местников, Н. Слепцов туруоруулара;

• «Дьадаҥы Дьаакып», С. Григорьев, Ф.Потапов туруоруулара;

• «Таптал», Д. Большев, П. Васильев, С. Григорьев, Н. Слепцов, Ф. Потапов туруоруулара;

• «Кэччэгэй кэриэһэ суох», Д. Большев туруоруута;

• «Бүдүрүйбүт», режиссер А. Борисов туруоруута;
• «Уйбааныс», Д. Большев, Е. Степанов уо. д. а. туруоруулара.

1986 сыллаахха П. А. Ойуунускай аатынан Саха судаарыстыбаннай дыраама тыйаатырыгар Н. Лугинов «Алампа, Алампа…» диэн А. И. Софронов дьылҕатыгар анаммыт пьесата туруоруллубута (режиссер А. Борисов).

• Алампа ийэтин өттүнэн Старостиннар уонна Кардашевскайдар диэн биллиилээх-көстүүлээх аҕа уустарыттан төрүттээх. Кини хос эһэтэ Григорий Старостин — биллиилээх политик, Истиэпэннээх Дуума чилиэнэ уонна Сенат дьокутаата. Онтон быдан эрдэтээҕи өбүгэлэрэ (Петр уонна Иван Старостиннар) улуус баһылыктара этилэр. Атын өттүттэн— баай Додор (Кардашевскай), кини таҥара дьиэлэрин уонна суоллары туттарбыт, ыраахтааҕыттан наҕараада ылбыт киһи.

• Кэргэнэ — Евдокия Константиновна Яковлева-Гоголева (1891—1971), Саха тыйаатырын артыыһа.

• Кыыһа — Прасковья Кириллина (1909—1935)^[2].

• А. И. Софронов аатынан Дьокуускайга уонна Таатта улууһун Боробул сэлиэнньэтигэр уулуссалар, ону тэҥэ Таатта улууһун Ытык Күөл орто оскуолата ааттаммыттара^[2][3].

• 2019 сылтан Саха сиригэр, кини 1935 сыл алтынньы 22 күнүнээҕи кэриэс тылын толорууга олоҕуран, А. И. Софронов — Алампа аатынан уопсастыбаннай бириэмийэ туттарыллар. Бириэмийэ саха классическай литературатын уонна ускуустубатын үгэстэригэр олоҕуран айар ааптардары уонна ускуустуба диэйэтэллэрин көҕүлүүргэ ананан олохтоммута; лауреат олоҕор биир эрэ төгүл наҕараадаланыан сөп. Номинацияларга драматургия, режиссура, ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба, кинематограф, литературнай тыл, композиторскай уонна ырыа айар үлэ, артыыс үлэтэ, меценатство уонна «Алампаҕа бэринии иһин» анал номинация киирэллэр. Лауреат статуэтканан, өйдөбүнньүк дипломунан уонна түөскэ кэтиллэр бочуоттаах бэлиэнэн наҕараадаланар^[8].

• Суруйааччыга пааматынньыктар туруоруллубуттара:
  • 1967 сыллаахха — Боробул сэлиэнньэтигэр (ааптар И. И. Попов);
  • 2011 сыл сэтинньи 14 күнүгэр — суруйааччы аатын сүгэр Ытык-Күөл орто оскуолатын иннигэр, кини төрөөбүтэ 125 сылыгар (ааптардар И. И. Павлов уонна Н. Д. Огонёров);
  • 2012 сыллаахха — Ытык-Күөл сэлиэнньэтигэр «Таатта» литературнай-художественнай музей-заповедникка суруйааччы хос көмүллүбүт сиригэр Алампа скверигэр пааматынньык уонна беседка туруоруллубуттара (ааптар В. Я. Сивцев — Отур Силис, архитектор — А. П. Лопатин)^[9].

• Суруйааччы аатын кытта сибээстээх Саха Өрөспүүбүлүкэтин эрэгийиэннээҕи суолталаах култуура утумун эбийиэктэрин тиһигэр А. И. Софронов Уус Өлөөн сэлиэнньэтигэр туруорбут сэргэтэ, Хадаайы сиригэр баар уҥуоҕа уонна Дьокуускайга «Эргэ куорат» оройуоҥҥа сөргүтүллүбүт дьиэтэ киирэллэр^[10][2].

• Суруйааччы олорбут дьиэтэ (XIX үйэ бүтүүтэ) архитектор М. С. Алексеева кээмэйдээбит тардыыларынан сөргүтүллүбүтэ.