Таллан Бүрэ
Ефрем Степанович Сивцев — Таллан Бүрэ (1909 сыл тохсунньу 25 күнэ, Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэ — 1984 сыл кулун тутар 1 күнэ, Дьокуускай) — саха сэбиэскэй суруйааччыта, бэйиэт, тылбаасчыт.
Олоҕун олуктара
1909 сыллаахха тохсунньу 25 күнүгэр Нам улууһун Хатыҥ-Арыы нэһилиэгэр Салбаҥҥа төрөөбүтэ. Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
1925 сыллаахха Ыччат Хомуньуус сойууһугар киирбитэ. 1927 сыллаахха 4 кылаастаах оскуоланы бүтэрэн, Сэбиэскэй-партийнай оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ.
1928 сыллаахха Булуҥҥа техническэй үөрэҕэ суох буолуу ликвидаторынан ыытыллыбыта, онно үс сыл үлэлээбитэ.
Булуҥ улууһун Уус-Өлөөн сэл. хомсомуол ячейкатын тэрийэн, сэкирэтээрдээбитэ, ону тэҥэ бастаанньалаах этэрээттэри утары охсуһарга доброволецтар этэрээттэрин тэрийбитэ.
1932 сыллаахха Саха сиринээҕи сэбиэскэй партийнай оскуоланы бүтэрбитэ.
1934—1936 сс. Чурапчы ситэтэ суох орто оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ.
Үгүс сыл устата РОНО сэбиэдиссэйинэн, оскуолаларга иниспиэктэринэн, орто оскуолаҕа саха тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитэ.
1935—1941 сс. Дьокуускайдааҕы педагогика институтугар тыл факультетыгар кэтэхтэн үөрэммитэ.
1943 сылтан ССКП чилиэнэ.
1984 сыллаахха кулун тутар 1-гы күнүгэр өлбүтэ[1][2].
Айар үлэтэ
1929 с. бэчээттэнэн саҕалаабыт.
Бастакы кинигэтэ 1937 с. тахсыбыт. 1944 сылтан ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Библиографията
- Хоһооннор. М. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1937 . — 68 с.
- Уолан Эрилик: Кыһыҥҥы дойҕох. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1944. — 58 с.
- Көмүс долгуннар: Хоһооннор. — Дь.: Кинигэ кыһата, 1957. 76 с.
- Үчүгэй Өлүөнэ. Поэмалар. — Дь., 1963. — 112 с.;
- Өлүөнэ очуостара. Талыллыбыт хоhооннор. — Дь., 1971. — 352 с.;
- Лена прекрасная. Стихи и поэмы. — М., 1972;
- Кэллим кэпсээри. Хоһооннор, поэмалар. — Дь., 1979. — 176 с.
- Байҕалиада: Хоһооннор, поэмалар. — Дь.: Бичик, 1999. — 174 с.
- Көмүс муос. — Дь.: Чуораанчык, 1999. — 32 с.
Сыанабыл
Кини саха бары поэттарыттан адьас атын, ураты айар суоллаах. Омос тута өйдөммөт, ардыгар түүл-бит курдук, илэтэ-чахчыта биллибэт, сороҕор наар муна-тэнэ, саарыы-мунаара сылдьардыҥы хоһооннорун уонна поэмаларын тоҕо эрэ тартаран ааҕабын. Хаста да төхтөрүйэн эргилиннэхпинэ, улам дириҥээн, сыыйа кэҥээн бараллар. Ыраах айаҥҥа иннигэр улахан өрүс тардыыта биллэн, сырыынньа сыыры түһүү саҕаланан, сырдык килбиэн эҥэлдьийэн эрэрин курдук.
— Рафаэль Баҕатаайыскай, саха норуодунай бэйиэтэ
Кини поэзиятын тыла — эмиэ биллэр-көстөр уратылаах, кини истиилигэр, суруйар ньыматыгар сөп түбэһэр тыл. Кини саха баай, саха ийэ тылын дириҥ билэччитин эрэ курдук сыһыаннаспат. Кини саха тылыгар сыһыана син биир көһөҥө тааска скульптор, үүнээйилэр суортарыгар мичуринец, аан дойду дорҕоонноругар композитор сыһыаннарын курдук сыһыан. Кини өрүү тыл ойуулуур, оһуордуур кэриҥин, кыаҕын кэҥэтэр иһин охсуһар, ол иһин кинилэри араастык, ардыгар саҥарар тылга табыгаһа да суох курдук, алтыһыннарар, наада буоллаҕына, тылы кылгатар, уһатар эбэтэр атын дорҕооннору эбэр
— Сэмэн Данилов, саха норуодунай бэйиэтэ
Сахаҕа кыталык, куба — ытык көтөрдөр, кинилэри өлөрөр аньыы. Таллан Бүрэ норуот ол өйдөбүллэригэр тирэҕирэн, психологическай өттүнэн күүстээх саҥа киһи уобраһын айар, бар-дьон туһугар кэрэтик өлүү планетарнай таһымнаахтык бэриллэр. Маҥан хаарга мифическэй хараҥа кубалыы сытар герой дууһа кыланыытын, эдэр олох быстах өлүүгэ түбэһэр абаккатын толору биэрэр курдук.
— Василий Сивцев, бэйиэт
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
- Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ;
- «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан;
- мэтээллэр.
Аатын үйэтитии
- Кини аатынан Бөтүҥ орто оскуолата ааттаммыт;
- 1993 сылтан саҕалаан сыл аайы тохсунньу 25 күнүгэр Таллан Бүрэ аатынан Бөтүҥ орто оскуолатын уһулуччу үөрэнээччитигэр Ефрем Степанович оҕолоро, сиэннэрэ Таллан Бүрэ аатынан истипиэндийэ туттараллар;
- Бөтүҥҥэ суруйааччыга аналлаах түмэл баар;
- Бөтүҥҥэ Таллан Бүрэ аатынан ыһыахтыыр сир баар.
Быһаарыылар
Литература
- Писатели земли олонхо. Биобиблиографическай ыйынньык. — Дь.: «Бичик», 2000. — ISBN 5-7696-1001-8
