Эрилик Эристиин
Семён Степанович Яковлев — Эрилик Эристиин (1892 сыл тохсунньу 12 күнэ [24 күнэ], Чакыр нэһилиэгэ — 1942 сыл алтынньы 6 күнэ, Толоон (Чакыр нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа), Саха АССР) — саха сэбиэскэй суруйааччыта, прозаик, бэйиэт, драматург, олоҥхоһут. ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1938). Саха литературатыгар арамаан жанрын төрүттээччитэ[1][2].
Олоҕун олуктара
1892 сыллаахха тохсунньу 24 күнүгэр Боотур Уус улууһун (билигин Чурапчы улууһа) Чакыр нэһилиэгэр элбэх оҕолоох бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ.
Кыра эрдэҕиттэн олохтоох тойотторго батараактаабыта. Оскуолаҕа үөрэммэтэҕэ, ааҕарга-суруйарга бэйэтэ үөрэммитэ. Уон сааһыттан олоҥхоттон быһа тардыылары толорор буолбута.
Лиэнскэй көмүс бириискэлэригэр хара үлэһитинэн үлэлээбитэ.
1917 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн «Үлэһиттэр сойуустара» диэн бэлитиичэскэй куруһуок үлэтигэр кыттыбыта. Улууска ас-үөл хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлинэн, суут чилиэнинэн талыллан үлэлээбитэ.
1921 сыллаахха, Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа, Гражданскай сэриигэ Кыһыл аармыйа өттүгэр кыттыбыта.
1922 сыллаахха Дьокуускайдааҕы типографияҕа таҥааччынан үлэлээбитэ. «Саха омук» култуурунай-сырдатар уопсастыба үлэтигэр кыттыбыта. 1923 сылтан бэчээттэнэн саҕалаабыта.
1924 сылтан Хомуньуус баартыйатын чилиэнэ.
1925 сыллаахха Чакыр нэһилиэгэр олохтоох Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта, онтон улуус үөрэҕириитин салаатын салайбыта.
1938 сыллаахха Гражданскай сэрии кэмигэр ылбыт хонтууһуйатын түмүгэр хараҕынан көрбөт буолбута.
1942 сыллаахха алтынньы 6 күнүгэр Чурапчы улууһун Толоон сэлиэнньэтигэр өлбүтэ[1][3].
Айар үлэтэ
1923 сыллаахтан бэчээттэнэн саҕалаабыта. «Соһуччу үөрүү» диэн бастакы сэһэнэ «Чолбон» сурунаалга 1928 сыллаахха тахсыбыта.
1934 сыллаахха «Бассабыык Тиихээн», оттон 1935 сыллаахха «Тулаайах Уйбаанчык» бэйиэмэлэрэ бэчээттэммиттэрэ[2].
1934—1935 сылларга Казахстаҥҥа, Бүрээтийэҕэ, Москваҕа уонна Ленинградка айар командировкаларга сылдьыбыта. Айанын түмүгэр хаһаах норуотун дьылҕатын туһунан «Революция уолаттара», оттон Бүрээтийэ туһунан матырыйаалларга олоҕуран «Аймалҕан» (1937) сэһэннэр суруллубуттара. «Кэриэс туолуута» (1939) сэһэнигэр саха бааһынайа олоҕу көрүүтэ уларыйарын ойуулаабыта[1][3].
«Суорума соруктаммыт», «Биэлэй ыстааба», «Манчаары Баһылай» пьесалар ааптардара. Кини айымньыларынан испэктээктэр Саха тыйаатырын сыанатыгар туруоруллубуттара[2].
1938 сылтан — ССРС Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ[1].
Олоҕун бүтэһик сылларыгар, көрбөт буолан баран, «Буура Дохсун» олоҥхону, «Майаадаҕа сырыы» уочарканы, «Михачевтар төннүүлэрэ» сэһэни тылынан этэн суруйтарбыта. «Айыы Дьөһүөл», «Харалаах Мохсоҕол», «Талыы-талба бухатыыр», «Баһымньы Баатыр» олоҥхолору сурукка киллэрбит өҥөлөөх[1][4].
1942 сыллаахха «Маарыкчаан ыччаттара» арамаанын түмүгүн эмиэ тылынан этэн суруйтарбыта. Бу айымньы саха литературатын бастакы арамаана буолбута, нууччалыы «Молодость Марыкчана» уонна «Марыкчанские ребята» диэн ааттарынан тылбаастанан, киэҥник тарҕаммыта[2][5].
Библиографията
- Суорума соруктаммыт: Пьеса. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1931. — 28 с.
- Бассабыык Тиихээн: Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1934. — 23 с.
- Уйбаан Дууһа: Кэпсээн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1934. — 23 с.
- Тулаайах Уйбаанчык: Поэма. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1935. — 41 с.
- Революция уолаттара: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1936. — 66 с.
- Аймалҕан: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1937. — 88 с.
- Кэриэс туолуута: Сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1939. — 88 с.
- Маарыкчаан ыччаттара: Роман. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1942. — 206 с.
- Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1948. — 352 с.
- Талыллыбыт айымньылар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1954. — 544 с.
- Кэпсээннэр уонна пьесалар. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1963. — 190 с.
- Айымньылар: 2 томнаах. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1969. — Т. 1 — 596 с. — Т.2 — 520 с.
- Революция уолаттара: Сэһэн, роман. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1979. — 360 с.
- Маарыкчаан ыччаттара. Кэриэс туолуута. Кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1983. — 584 с.
- Буура Дохсун: Олоҥхо. — Дьокуускай: Бичик, 1993. — 416 с.
Сыанабыл
Чинчийээччилэр Эрилик Эристиини төрүт литератураҕа арамаан жанрын төрүттээччитинэн билинэллэр[2].
Саха Өрөспүүбүлүкэтин 2014—2018 сс. баһылыга Егор Борисов суруйааччы өҥөлөрүн тоһоҕолоон туран эппит: «Эрилик Эристиин суруйааччы эрэ буолбатах, кини историограф, олоҥхо тылын уонна үгэстэрин харайааччы. Кини бастакы саха арамаанын суруйбут уһулуччулаах суруйааччы буолар»[5].
Көрбөт да буолан баран, айар үлэтин салҕаабытын иһин дьон-сэргэ Эрилик Эристиини «саха Корчагина» диэн хос ааттаабыта[2].
Хаһаах суруйааччыта Шерхан Муртаза «Маарыкчаан ыччаттарын» бэйэтин тылыгар тылбаастаабыта; чинчийээччилэр сыаналыылларынан, бу кини суруйар дьылҕатыгар улаханнык дьайбыта.
2020 сыллаахха «Революция уолаттара» сэһэни нуучча тылыгар Аита Шапошникова, оттон хаһаахтыы Мамай Ахетов тылбаастаабыттара[4].
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
- Саха хомсомуолун бириэмийэтин лауреата (1966)[6].
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
- Аҕата — Степан Яковлев, дьадаҥы ыалтан төрүттээх, ол эрэн сайдыылаах көрүүлээх киһи эбит[3];
- Ийэтин Елена Игнатьевнаны уонна убайын Гаврилы 1922 сыллаахха «Чурапчы колотуускатын» кэмигэр үрүҥнэр өлөрбүттэр[2];
- Кэргэнэ Дария диэн эбит, түөрт оҕоломмуттар:
- Уолаттара Вячеслав, Дмитриан эдэр сылдьан, оттон кыра уоллара 1,5 сааһыгар өлбүттэр;
- Кыыстара Валентина[3].
Аатын үйэтитии
- Чурапчы улууһун Чакыр нэһилиэгэр Эрилик Эристиин түмэл дьиэтэ үлэлиир;
- Дириҥҥэ (Хоптоҕо нэһилиэгэ) өйдөбүнньүк туруоруллубута;
- С. С. Яковлев — Эрилик Эристиин аата Чурапчы улууһун Чакыр орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ[7] (2007);
- Саха сирин Суруйааччыларын сойууһа уонна Эрилик Эристиин аатынан сопхуос сыл аайы тыа сирин олоҕун туһунан суруллубут бастыҥ уус-уран айымньыга бэриллэр литературнай бириэмийэни олохтообуттара;
- Чурапчы улууһугар 2017 сыллаахха суруйааччы төрөөбүтэ 125 сылыгар, оттон 2022 сыллаахха 130 сылыгар аналлаах тэрээһиннэр ыытыллыбыттара[1][2][4].
Быһаарыылар
Литература
- Писатели земли олонхо. Библиографическай ыйынньык. — Дьокуускай: «Бичик», 2000 — ISBN 5-7696-1001-8
