Заболоцкай Николай Максимович
Николай Максимович Заболоцкай — Чысхаан (1907 сыл сэтинньи 21 күнэ [ахсынньы 4 күнэ] , Өймөкөөн, Саха АССР — 1987 сыл муус устар 1 күнэ, Дьокуускай) — саха сэбиэскэй суруйааччыта, прозаик, литератураны ырытааччы, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1944).
Олоҕун олуктара
1907 сыллаахха[1][2] сэтинньи 21 күнүгэр Байаҕантай улууһун (билигин — Өймөкөөн улууһа) Бастакы Бороҕон нэһилиэгин Өймөкөөн сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ.
1924 сыллаахха алын сүһүөх оскуолатын бүтэрбитэ, ол сыл Дьокуускайга көспүтэ. Бэлэмнэнии куурустарыгар биир сыл үөрэнэн баран, Дьокуускайдааҕы педагогика техникумугар үөрэнэ киирбитэ. Үөрэнэр сылларыгар «Хотугу ыччат» хаһыакка үлэлээбитэ, айар-суруйар үлэтин саҕалаабыта.
1928—1929 сс. «Хотугу ыччат» хаһыат эрэдээксийэтин сэкирэтээринэн, онтон 1929—1933 сс. «Кыым» хаһыат эрэдээксийэтин сэкирэтээринэн, салаа сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1933 сыллаахха Саха АССР үөрэҕириитин Норуодунай хамыһырыйаатын иниспиэктэринэн үлэлээбитэ.
1933—1935 сс. Чурапчытааҕы педагогика училищетыгар, Дьокуускайдааҕы педагогика училищетыгар учууталлаабыта.
1935—1938 сс. Саха АССР Норуодунай хамыһырыйаатын Сэбиэтин иһинэн тыл уонна култуура Институтун литератураҕа уонна фольклорга сиэктэрин сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1938 сыл от ыйыгар «контрреволюционнай үлэҕэ» буруйданан хаайыллыбыта, ол гынан баран 1940 сыл тохсунньутугар буруйданыыта састааба суоҕуттан холуобунай дьыала сабыллыбыта.
Ол сыл Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар оҕо литературатын эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.
1940—1944 сс. Дьокуускайдааҕы педагогика институтугар үөрэммитэ, үөрэнэр кэмигэр, 1942—1944 сс., педагогикаҕа оробуочайдар факультеттарыгар учууталлаабыта.
Үөрэҕин бүтэрэн баран институкка преподаватель быһыытынан хаалбыта, 1944—1948 сс. үлэлээбитэ.
1948—1949 сс. идэтийбит суруйааччы быһыытынан үлэтин саҕалаабыта.
1949—1950 сс. Саха сирин уобаластааҕы норуот үөрэҕириитин салаатын педагогика хоһун сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
1964—1970 сс. «Хотугу сулус» сурунаалга проза салаатын сэбиэдиссэйэ.
Биэнсийэҕэ тахсан баран дойдутугар Өймөкөөҥҥө төннөн олорбута. Томтор сэлиэнньэтигэр 1973—1984 сс. олорбута.
Айар үлэтэ
1927 сыллаахха литератураҕа киириитэ кэпсээннэри суруйууттан уонна литератураны ырытар ыстатыйалартан саҕаламмыт. «Хотугу ыччат» хаһыакка бастакы айымньылара тахсыбыттар: «Биир буулдьа бэйэбэр» (1927), «Анды саҕана» (1928), «Нэк Дьөгүөр» (1928), «Барыта хараҥа олох дьаабыта» (1929).
1938 сыллаахха П. А. Ойуунускай эрэдээктэрдээх литератураҕа бэлиэ үлэтэ — «Саха литературатын историятын очеркалара» — күн сирин көрбүт.
Үгүс сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ нууччалыы тылбаастаммыттар. Оҕолорго анаммыт айымньылара туспа тыҥааһыннаах уонна кэрэхсэнэр ис хоһоонноохтор.
Саха литературатын төрүттээччилэрэ А. Е. Кулаковскай уонна А. И. Софронов, революционер уонна суруйааччы П. А. Ойуунускай, суруйааччы Т. Е. Сметанин баай бэлиэ түгэннэрдээх, сүдү суолталаах олохторун туһунан бэйэтин ахтыыларыгар сырдатан суруйбут.
Нуучча классическай уонна сэбиэскэй литературатын айымньыларын тылбаасчыта[3][4]. Саха литературатын үөрэтии бырагырааматын, үөрэнэр уонна ааҕар кинигэлэри хомуйан оҥорууга үлэлэспитэ.
Эдэр сылдьан хас да айар ааты тутта сылдьыбыт. Ол курдук, бастакы псевдонима Дьүлэй Ньукуус диэн эбит, оттон иккиһэ — Сэттэ Бытык. Кэнники Чысхаан диэн аатынан биллэр буолбут[3].
Тыйаатырга уонна киинэҕэ
Драматург быһыытынан эмиэ биллэр, пьесалара Саха тыйаатырын сыанатыгар туруоруллубуттар: «Саҥардыыҥҥытааҕыттан», «Көмүстээх үрүйэ» — режиссёр С. Григорьев; «Биһиги умнубаппыт», «Тарабукиттар кэргэттэрэ» — режиссёр П. Решетников.
1986 сыллаахха кини «Мааппа» кэпсээнинэн бастакы саха киинэтэ уһуллубут (режиссер Алексей Романов). 1996 сыллаахха Чысхаан кэпсээннэригэр олоҕуран режиссёр Вячеслав Семёнов «Ол сайын» диэн киинэни устубут[7][8]. 2023 сыллаахха «Мааппа» салгыыта — «Хаар куйаар номохторо» диэн киинэ уһуллан тахсыбыт[9].
Библиографията
- Саха уус-уран литературатын историятын очерката. — Дьокуускай, 1937. — 139 с. — (Сб. тр. науч.-исслед. ин-та яз. и культуры при СНК ЯАССР, вып. 2).
- Оҕолор: Кэпсээннэр, очеркалар. Орто саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота. 1943. — 72 с.
- Хорсуттар тустарынан: Саха остуоруйалара уонна кэпсээннэрэ. Орто уонна улахан саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1944. — 46 с.
- Сайылыкка: Орто саастаах оскуола оҕолоругар. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1958. — 72 с.
- Yрүҥ сүүрүктэр: Кэпсээннэр, очеркалар. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1960. — 168 с.
- Ферма олохтооҕо. Оҕолорго сэһэн. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1960. — 95 с.
- Болот моһуогуруулара: Оскуола саастаах оҕолорго. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1964. — 47 с.; Дьокуускай: Бичик, 1993. — 48 с.
- Дабаан: Кэпсээннэр, очеркалар. ахтыылар. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1965. — 196 с.
- Күн да уһун: Кэпсээннэр, сэһэннэр, очеркалар, ахтыылар. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота. 1968. — 488 с.
- Дьэллик кэпсээннэрэ. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота. 1971. — 172с.
- Мин сүрэх хайам: Сэһэннэр, кэпсээннэр. — Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1978. — 255 с[3].
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
Аатын үйэтитии
- Н. М. Заболоцкай — Чысхаан аатын Өймөкөөн улууһун Томтор орто оскуолата[10] уонна кыраайы үөрэтэр түмэл сүгэллэр[11];
- Суруйааччы аатын Өймөкөөн улууһун Уус-Ньара бөһүөлэгэр, Томтор уонна Үчүгэй сэлиэнньэлэригэр уулуссалар сүгэллэр;
- Үчүгэй орто оскуолатыгар сылын аайы «Чысхаан ааҕыылара» тэрээһин ыытыллар[12];
- Сэтинньи 21 күнүгэр, суруйааччы төрөөбүт күнүгэр, Томтор орто оскуолатын күнэ бэлиэтэнэр. Бэлиэ күн чэрчитинэн Чысхаан олоҕор, айар үлэтигэр аналлаах тэрээһиннэр ыытыллаллар.
