Неустроева Анна Денисовна

1903 сыллаахха кулун тутар 3 күнүгэр Байаҕантай улууһун 4-с Байаҕантай нэһилиэгэр (билиҥҥитэ — Таатта улууһун Уус-Таатта нэһилиэгэ) Денис (Дионисий) уонна Ксения Неустроевтар дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт убайа — саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ Николай Денисович Неустроев.

Ааҕарга-суруйарга бэлитиичэскэй сыылынайдарга үөрэммитэ. 1915 сыллаахха Уолба алын сүһүөх оскуолатыгар киирбитэ, онно убайа тэрийбит «Ньургуһун» оскуола сурунаалын таһаарыыга кыттыбыта, бастакы кэпсээннэрин суруйбута.

1923 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика техникумугар (билигин С. Ф. Гоголев аатынан педагогика колледжа) киирбитэ. Нуучча уонна саха тылларын, уруһуй уонна айылҕа үөрэҕин учууталын идэтин ылбыта.

Саха сиригэр дьахталлар хамсааһыннарын көхтөөх кыттааччыта этэ, уопсастыбаннай үлэнэн дьарыктаммыта. 1924—1927 сылларга үлэһиттэр дьокутааттарын Дьокуускай куораттааҕы Сэбиэтин дьахталлартан дэлэгээт этэ, 1925 сыллаахха Саха сирин дьахталларын I Бүтүн Саха сиринээҕи сийиэһин дэлэгээтинэн талыллыбыта. «Саха омук» култуурунай-сырдатар уопсастыба уонна «Кэскил» айар холбоһук көхтөөх чилиэнэ этэ.

1927—1933 сс. үөрэҕэ суох буолууну суох гынар оскуолаҕа учууталынан, алын сүһүөх оскуолатын учууталынан, оҕо саадын салайааччытынан үлэлээбитэ. 1934—1936 сс. Москваҕа уонна Ленинградка идэни үрдэтинии куурустарын сирэй-кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ.

1933—1943 сс. — «Хотугу сулус» сурунаал эппиэттиир сэкирэтээрэ, Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатын уус-уран уонна үөрэх литературатын эрэдээктэрэ. 1934 сыллаахха саха учууталларын дэлэгээссийэтин састаабыгар Москваҕа уонна Ленинградка сылдьыбыта, Н. К. Крупскаялыын (нууч.) (сах. көрсүспүтэ, өрөспүүбүлүкэ учууталларын ааттыттан тыл эппитэ^[1].

1934 сыллаахха саха суруйааччыларын бастакы кэмпириэнсийэтигэр, 1939 сыллаахха Саха сирин суруйааччыларын бастакы сийиэһигэр кыттыыны ылбыта.

Наркомпросздрав тылбаас хамыыһыйатын чилиэнэ. 1937 сыллаахтан тырааныспар оскуолатыгар учууталынан, онтон Иркутскай уобалас Бодойбо куоратын оҕо бибилэтиэкэтин сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ^[1].

1947 сыллаахха сэтинньи 30 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ^[1][2].

Саха дьахталларыттан бастакы оҕо суруйааччыта, оҕолорго аналлаах кэпсээннэр ааптара. Бастакы саха букубаарын уонна үөрэнэр кинигэлэрин ааптара, оҕо уонна дьиэ кэргэн иитиитин боппуруостарыгар ыстатыйалары суруйбута. Кини кэпсээннэрэ бары үксүн дидактическай хайысхалаахтар^[1].

Литератураҕа 1936 сыллаахха «Албын» кэпсээнинэн киирбитэ. «Тиргэһиттэр» диэн 1938 сыллаахха бэчээттэммит кэпсээнэ кириитиктэр биһирэбиллэрин ылбыта уонна уус-уран хрестоматияҕа киирбитэ. Суруйааччы кэпсээннэрэ 1939 сыллаахха туспа кинигэнэн тахсыбыттара^[1][2].

Дьахталлар уопсастыбаҕа оруолларын туһунан элбэх ыстатыйа ааптара, холобур: «Дьахталлар тугу этэллэрий» (1925), «Дьахтар ортотугар үлэ» (1928), «Кыра оҕо сылдьар саха садын үлэтэ» (1930) уо.д.а.^[1]

А. Неустроева — тылбаасчыт уонна фольклорист. Саха тылыгар нуучча уонна тас дойду суруйааччыларын оҕолорго аналлаах айымньыларын тылбаастаабыта, ол иһигэр Д. Н. Мамин-Сибиряк, Л. Фич-Перкинс, Э. Де Амичис, С. Вьюгов, Быкова, А. И. Ульянова-Елизарова кинигэлэрин уонна кэпсээннэрин^[1][2].

Саха тойуксуттарыттан уонна олоҥхоһуттартан элбэх фольклор матырыйаалын хомуйбута. 1945 сыллаахха кини эрэдээксийэтигэр «Кырдьык кыайар» диэн кинигэ тахсыбыта, онно М. Т. Шараборин-Кумаров, Н. И. Степанов, И. И. Бурнашев-Тоҥ Суорун, П. П. Ядрихинскай-Бэдьээлэ, С. А. Зверев-Кыыл Уола, Е. М. Фёдоров, П. С. Семёнов уонна атын норуот тылынан айымньытын маастардарын ырыалара киирбиттэрэ^[2].

1937 сыллаахха олунньуга А. Е. Кулаковскай аатынан Норуот айымньытын уонна социальнай-култуура үлэтин Өрөспүүбүлүкэтээҕи билим-методическай Киинэ аһыллыбыта. Фольклор пуондатын толорор хомуйааччылартан биирдэстэринэн Анна Денисовна Неустроева буолбута^[2].

Кини норуот тылын үчүгэйдик баһылаабыта, ол айар үлэтигэр көстөрө. Кини кэпсээннэрэ Саха сиригэр оҕо литературатын сайдыытыгар олук уурбуттара^[2].

• Бииргэ төрөөбүт убайа — Николай Денисович Неустроев (1895—1929) — саха литэрэтиирэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, драматург, прозаик, общественнай диэйэтэл^[1].
• Кэргэнэ — Иван Дмитриевич Баланов (1898—1934) — куораттааҕы доруобуйа харыстабылын президиумун чилиэнэ, куораттааҕы норуот үөрэҕин салаатын сэбиэдиссэйэ, Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай национальнай бибилэтиэкэ дириэктэрэ (1932 сыл ахсынньы 1 күнүттэн 1934 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр диэри), Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата^[1].
• Ииппит кыыһа — Акулина Михайловна Неустроева (эдьиийин Федора оҕото), олоҕун тухары Неустроевтар ааттарын үйэтитиигэ үлэлээбитэ^[1].

• «1941-1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл^[1][2];
• ССРС култууратын Министиэристибэтиттэн «Туйгун үлэтин иһин» мэтээл;
• «Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сылын бэлиэтигэр» мэтээл;
• ССРС култууратын туйгуна^[3].

• Кини аатынан Таатта улууһун Ытык-Күөл сэлиэнньэтигэр уулусса ааттаммыт^[4];
• 2011 сыллаахха кини аата Бодойбо оҕо бибилэтиэкэтигэр иҥэриллибит^[1];
• 2020 сыллаахха Таатта улууһун Алдан нэһилиэгэр саха суруйааччылара Николай Денисович уонна Анна Денисовна Неустроевтар ааттарынан саҥа искибиэргэ кинилэр боруонса пааматынньыктарын туруорбуттар (ааптара — Василий Сивцев)^[5];
• Онно кинилэр айымньыларынан арт-скульптуралар оҥоһуллубуттар: Николай Неустроев «Балыксыт» кэпсээнинэн уонна Анна Неустроева «Тиргэһиттэр» кэпсээнинэн (Д. Г. Постников айар бөлөҕө)^[5].