Дьуон Дьаҥылы
Макаров Гавриил Иванович — Дьуон Дьаҥылы (нууч. Гавриил Иванович Макаров; 1914 сыл олунньу 27 күнэ, Болтоҥо нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа) — 1956 сыл ыам ыйын 6 күнэ, Аллайыаха улууһа, Саха АССР) — саха сэбиэскэй бэйиэтэ, тылбаасчыт. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. 1945 сылтан ССӨС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Олоҕун олуктара
1914 сыллаахха олунньу 27 күнүгэр Чурапчы улууһун Болтоҥо нэһилиэгин Кындал сиригэр төрөөбүтэ[1][2]. Сунтаар улууһун Тойбохой оскуолатын бүтэрбитэ[1].
1937 сыллаахха С. А. Новгородов аатынан Чурапчытааҕы педагогика училищетыгар үөрэнэ киирбитэ[1][2]. Училищены бүтэрээт, Уус-Алдан уонна Чурапчы улуустарын оскуолаларыгар учууталынан, Дириҥ орто оскуолатын үөрэх чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ[2][3].
Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр
1943 сыллаахха Чурапчы улууһун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыта[1][2]. Кини бөлөҕө Иркутскай уобалас Жигалово тимир суол ыстаансыйатыгар 300-тэн тахса сылгыны тиэрдибитэ. Кэлин Илиҥҥи фроҥҥа пулеметчигынан анаммыта[4]. Забайкальскай фроҥҥа 152-с СП, 94-с СД сулууспалаабыта. 1945 сыллаахха милитаристскай Япония чаастарын утары байыаннай дьайыы кэмигэр Хайлар оройуонун таһыгар түөскэ уонна сирэйгэ ыараханнык бааһырбыта. Ол түмүгэр Улахан Хинган госпиталыгар өр кэмҥэ эмтэммитэ[1][2][5]. ССӨС—Япония сэриитигэр кыттан «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта[6].
1946 сыл сэтинньитигэр дойдутугар Чурапчыга төннүбүтэ[1].
Сэрии кэнниттэн
1949 сыллаахха Дьокуускайдааҕы учуутал институтун, онтон 1955 сыллаахха А. М. Горькай аатынан литература институтун бүтэрбитэ[1][7][8]. Тыа оскуолаларыгар учууталынан, ону тэҥэ Чурапчы улууһун норуот үөрэҕириитин улуустааҕы салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ[2][3].
Кулун тутар 6 күнүгэр 1956 сыллаахха Аллайыаха улууһугар айар командировкатын кэмигэр өлбүтэ[2][3].
Айар үлэтэ
1926 сыллаахха «Борис Годуновтан» түөрт оонньууну тылбаастаабыта. 1932 сылтан Түөйэлээхэп, Машинист Хабырыыс, Дьуон Дьаҥылы диэн айар ааттарынан бэчээттэнэн саҕалаабыта[2][3]. «Төрөөбүт күүлэбэр» диэн хоһооннорун бастакы хомуурунньуга 1936 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыта[1][7]. Кини лиирикэтэ «Кыым», «Эдэр бассабыык» өрөспүүбүлүкэтээҕи хаһыаттарга бэчээттэммитэ, ону таһынан эдэр суруйааччылар хомуурунньуктарыгар киирбитэ.
1945 сылтан ССӨС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ[7][8].
1946 сыллаахха Саха сиригэр Гражданскай сэрии түбэлтэлэрин туһунан «Уйбаанчык» диэн хоһоонунан роман бастакы чааһа тахсыбыта[7][8]. Фроҥҥа сылдьан иллэҥ кэмигэр уонна госпитальга эмтэнэ сытан суруйбут Илиҥҥи фронт туһунан «Кыайдыбыт» диэн хоһооннорун бөлөҕө 1946 сыллаахха туспа кинигэ буолан бэчээттэммитэ.
А. С. Пушкин «Сказка о попе и о работнике его Балде», М. Лермонтов «Мцыри» уонна «Узник», Н. А. Некрасов «Княгиня Трубецкая» айымньыларын сахалыы тылбаастаабыта[1][7]. 1940 сылтан А. С. Пушкин «Евгений Онегин» хоһоонунан романын тылбаастаан саҕалаабыта. Тылбааһа «Онегин строфатын» кээмэйинэн суруллубута[9][10]. 1954 сыллаахха туспа кинигэ быһыытынан бэчээттэммитэ[1][2].
Олоҕун бүтэһик сылларыгар хотугу булчуттар уонна табаһыттар тустарынан хоһоон бөлөҕүн айбыта, «Биһиги ыанньыксыттарбыт» бэйиэмэни суруйбута, А. Т. Твардовскай «Василий Тёркин» поэматын тылбааһыгар үлэлээбитэ, ол эрэн бүтэрбэккэ хаалбыта. Тылбааһы кэнники С. А. Саввин — Күн Дьирибинэ бүтэрэн, 1970 сыллаахха таһаартарбыта[1][7].
Талыллыбыт библиографията
- Төрөөбүт күүлэбэр. — Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1936.
- Хоһооннор. — Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1940. Кыайдыбыт. — Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1946.
- Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1958.
- Сахам сиригэр саас иһэр : Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай Кинигэ изд-вота, 1962.
- Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1974.
- Хоһооннор, поэмалар. — Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1985[1].
Тылбаастара
- Пушкин, А. С. Евгений Онегин : хоһоонунан суруллубут роман. — Дьокуускай : Кинигэ изд-вота, 1954.
- Твардовскай, А. Т. Василий Теркин : байыас туһунан кинигэ / А. Твардовскай; [тылбаасчыттар : Дьуон Дьаҥылы, Күн Дьирибинэ; кэлин тыл авт. А. Ф. Алексеев]. — Кинигэ изд-вота, 1970[1].
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
- Кэргэнэ — Макарова Мария Афанасьевна, суруйааччы С. А. Саввин — Күн Дьирибинэ бииргэ төрөөбүт балта[11];
- Уола — Макаров Владимир Гавриилович;
- Быраата — Макаров Гаврил Георгиевич, устуоруйа билимин кандидата.
Аатын үйэтитии
Быһаарыылар
Литература
- Макаров Гавриил Иванович — Дьуон Дьуон Дьаҥылы // Писатели Якутии — участники Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. : биобиблиографические материалы / Национальная библиотека Республики Саха (Якутия), Отдел региональной библиографии, Отдел национальных и краеведческих фондов ; составители: Э. М. Максимова, С. И. Лукина ; редактор В. Н. Павлова ; ответственный за выпуск С. В. Максимова. — Якутск : Электронное издательство НБ РС (Я), 2020. — С. 22—24. — 64 с.
- Гавриил Макаров — Дьуон Дьаҥылы // Писатели земли Олонхо : Биобиблиогр. справочник / Сост.: Д. В. Кириллин, В. Н. Павлова, С. Д. Шевков ; Фот. А. И. Винокурова ; Оформ. И. Н. Жергин. — Якутск : Бичик, 2000. — С. 271—272. — 448 с. — ISBN 5-7696-1001-8.
- Джуон Джангылы // Писатели Якутии / Егоров А., Протодьяконов В., Павлова В. — Якутск : Кн. изд-во, 1981. — С. 111—112. — 272 с. — 15 000 экз.
