Неустроев Николай Денисович

1895 сыл ахсынньы 15 күнүгэр Байаҕантай улууһун 4-с Байаҕантай нэһилиэгэр (билиҥҥитэ — Таатта улууһун Уус-Таатта нэһилиэгэ) төрөөбүтэ.

Анна Неустроева (суруйааччы) убайа.

Алын кылаастарга Байаҕантай оскуолатыгар үөрэммитэ.

1910—1913 сылларга түөрт кылаастаах Дьокуускай куорат училищетыгар Платон Ойуунускайдыын уонна Максим Аммосовтыын үөрэммитэ. Үөрэх сылларын кэмигэр литература куруһуогун үлэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыта. Тыйаатырынан умсугуйан, нуучча классиктарын дыраамаларын сахалыы тылбаастааһыҥҥа үлэлэспитэ. 1916 сыллаахха Б. Ойуунускайдыын Н. В. Гоголь «Ревизорун» (нууч.) (сах. тылбаастаабыта дыраама суруйуутугар бастакы холонуута буолбута.

Ыалдьан, училищены бүтэрбэккэ дойдутугар төннөргө күһэллибит; ол эрэн үөрэҕинэн бэйэтэ дьарыктаммыта, элбэх классика литератураны ааҕар эбит.

1919 сыллаахха буолас уонна нэһилиэк ревкомнарын чилиэнэ буолбута.

1922-1924 сылларга Уолба оскуолатыгар учууталынан үлэлээбитэ.

1925 сыллаахха IV Саха cиринээҕи Сэбиэттэр сийиэстэрин дэлэгээтэ буолбута.

1925-1926 сс. «Хозяйство Якутии» сурунаал эрэдээксийэтин эппиэттиир сэкирэтээринэн үлэлээбитэ.

1927 сыллаахха В. Брюсов аатынан Москватааҕы литература институтугар үөрэххэ ыытыллыбыта, ол эрээри доруобуйата мөлтөҕүттэн сатаан үөрэммэтэҕэ.

Уһуннук ыалдьан, 1929 сыл от ыйын 21 күнүгэр, 33 caaһыгap өлбүтэ. Дьокуускайга Никольскай таҥара дьиэтин тиэргэнигэр көмүллүбүтэ^[1][2].

Айар үлэнэн 1912 сылтан саҕалаан дьарыктаммыта. Бастакы «Дикая жизнь» кэпсээнэ (нуучча тылынан суруллубут) 1915 сыллаахха «Сибирские записки» сурунаалга бэчээттэнэн тахсыбыта.

Бастакы айымньыларын «Н. Бельский» диэн айар аатынан таһаартарбыта.

Биир бастыҥ кэмиэдьийэтэ «Кукаакы Кулуба» 1920 сыллаахха суруллубута. Саха тыйаатыра кини суруйбут «Kyhaҕaн тыын» (режиссёр Д. Д. Большев) кэмиэдьийэтин туруорбут күнэ - 1925 сыл алтынньы 17 күнэ - тыйаатыр төрүттэммит күнүнэн аахсыллар.

1920-с сыллар бүтүүлэригэр айымньылара «Чолбон», «Кыһыл ыллык» сурунаалларга, «Кыым» хаһыакка бэчээттэммиттэр. 1926 сыллаахха «Саха комедиялара» диэн маҥнайгы кинигэтэ күн сирин көрбүтэ, онно «Кукаакы Кулуба», «Тиэтэйбит» уонна «Тар» диэн кэмиэдьийэлэр киирбиттэрэ. 1927 сыллаахха «Куһааҕан тыын» кэмиэдьийэ туспа кинигэнэн бэчээттэммитэ.

1929 сыллаахха кэпсээннэрин хомуурунньуга бэчээттэммитэ, кинигэ эбиллэн 1934 сыллаахха хос бэчээттэммитэ. 1947 сыллаахха суруйааччы сүрүн үлэлэрэ киирбит талыллыбыт айымньыларын хомуурунньуктара тахсыбыта: түөрт кэмиэдьийэ уонна сэттэ кэпсээн.

«Төрөөбүт сирбэр, тапталлаах дьоммор» диэн айымньыларын толору хомуурунньуга 1995 сыллаахха, суруйааччы төрөөбүтэ 100 сылыгар, бэчээттэммитэ.

Суруйааччы «Прокажённые», «Факир», «Торжество смерти» кэпсээннэрин, «Доҕорбор» уонна нууччалыы суруллубут хоhооннорун, дьонугар кэриэс суругун архыыптан Ю. И. Васильев булбута.

Николай Неустроев айар үлэтин утумун устуоруйа билимин дуоктара Г. П. Башарин, литературовед Г. К. Боескоров, суруйааччы уонна литература кириитигэ Н. М. Заболоцкай чинчийбиттэрэ. Суруйааччы архыыба, ол иһигэр бүппэтэх рукопистара (пьесалар, кэпсээннэр, очеркалар), РБА СС Саха сиринээҕи Билим киинин архыып пуондатыгар харалла сытар^[1][2].

• Николай Денисович Неустроев аатын сүгэллэр:
  • Таатта улууһун Уус-Таатта орто оскуолата;
  • Дьокуускай куоракка уулусса;
  • Дьокуускай куорат Кииннэммит бибилитиэкэ ситимин 22 №-дээх SMART салаата (2022)^[3];
• Онно 2024 сыллаахха бибилитиэкэ эркинигэр 2х2 м кээмэйдээх Н. Д. Неустроев мозаика мэтириэтэ оҥоһуллан туруоруллубута^[4];
• 2020 сыллаахха Таатта улууһун Алдан нэһилиэгэр саха суруйааччылара Николай Денисович уонна Анна Денисовна Неустроевтар ааттарынан саҥа искибиэргэ кинилэр боруонса пааматынньыктарын туруорбуттар;
• Онно кинилэр айымньыларынан арт-скульптуралар оҥоһуллубуттар: Николай Неустроев «Балыксыт» кэпсээнинэн уонна Анна Неустроева «Тиргэһиттэр» кэпсээнинэн. Үлэлэри Д. Г. Постников айар бөлөҕө оҥорбут^[5].