Башарин Георгий Прокопьевич

1912 сыллаахха кулун тутар 21 күнүгэр Ботуруускай улууһун (билиҥҥитэ Чурапчы улууһа) Сылаҥ нэһилиэгэр элбэх оҕолоох бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 17 сааһыгар диэри үөрэҕэ суох этэ. 1929 сыл сааһыгар ликвидация оскуолатыгар киирэн, икки сыл иһигэр биэс кылааһы бүтэрбитэ. 1931–1934 сылларга Дьокуускайдааҕы педагогическай техникумҥа үөрэммитэ.

1934 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка киирбитэ. 1937 сыллаахха туйгун үөрэнээччи быһыытынан Москубатааҕы К. Либкнехт аатынан судаарыстыбаннай педагогическай институкка көһөрүллүбүтэ, онтун 1938 сыллаахха туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ.

1938–1940 сылларга Дьокуускайдааҕы педагогическай институкка, 1941–1943 сылларга — Саха АССР Совнаркомун иһинэн Тыл уонна култуура институтугар үлэлээбитэ. 1943 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр ССРС НА Устуоруйатын институтугар саха литературатын төрүттээччилэрин айар үлэлэригэр аналлаах хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ. 1944–1949 сылларга — ССРС НА Устуоруйатын институтун докторана. 1950 сыл бэс ыйын 5 күнүгэр «Саха сирин аграрнай сыһыаннаһыыларын устуоруйата (XVIII үйэ 60-с сыллара — XIX үйэ ортото)» диэн тиэмэҕэ дуоктар диссертациятын көмүскээбитэ.

1952 сыллаахха «буржуазнай национализмҥа» буруйданан, саха литературатын устуоруйатын токурутууга күтүрэнэн, ССКП кэккэтиттэн уһуллубута, учуонай истиэпэннэрэ, ааттара былдьанан, үлэтиттэн ууратыллыбыта. 1955 сыллаахха партияҕа сөргүтүллүбүтэ. «Хрущевскай сылаас тыын» кэмигэр дьыалата хат көрүллэн, 1956 сыллаахха дуоктар диссертациятын иккиһин көмүскээбитэ. 1962 сыллаахха ССКП Саха сиринээҕи обкомун бюротун быһаарыытынан, буруйдааһыннар барыта олоҕо суоҕунан билиниллибиттэрэ.

1960 сылтан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай университекка (билигин М. К. Аммосов аатынан ХИФУ) үлэлээбитэ, онно 1960 сылтан 1989 сылга диэри аан дойду устуоруйатын кафедратын сэбиэдиссэйэ этэ. 1964–1966 сылларга — ДьСУ устуоруйа-филология факультетын декана.

500-тэн тахса научнай уонна научнай-популярнай үлэ, ол иһигэр 19 монография ааптара. Научнай-чинчийэр үлэтэ хас да сүрүн хайысханан сайдыбыта.

Бастакы бөдөҥ чинчийиитэ саха литературатын төрүттээччилэр А. Е. Кулаковскай, А. И. Софронов уонна Н. Д. Неустроев айар үлэлэригэр анаммыта. «Үс саха реалист-сырдатааччылара» (1944) диэн кинигэтигэр кинилэр айар үлэлэрин демократическай уонна сырдатааччылыы ис хоһоонун теоретическайдык олохтообута. Бу официальнай партийнай тусхайыыны, суруйааччылары «буржуазнай националистарга» түһэрэ сатыыры, утарбыта. Бу үлэтэ научнай уонна гражданскай хорсун быһыынан сыаналанар.

XVII — XX үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр аграрнай сыһыаннар устуоруйаларын чинчийбитэ. Кини икки туомнаах «Саха сиригэр аграрнай сыһыаннаһыылар устуоруйалара (XVIII үйэ 60-с сыллара — XIX үйэ ортото)» диэн дуоктар диссертацията аан дойду наукатыгар биллэр-көстөр кылаатынан билиниллэн, аграрнай боппуруостарга бастыҥ монографиялар ахсааннарыгар киирэн, Рим куоракка Антонио Грамши институтун библиотекатыгар үйэлэргэ ууруллубута. Ону таһынан «Саха сиригэр сири оҥоруу устуоруйата (XVII үйэ – 1917 с.)» диэн фундаментальнай чинчийии ааптара.

Сахалар уопсастыбаннай тутулларын проблемаларын үөрэппитэ, С. В. Бахрушин феодальнай сыһыаннар үөскээһиннэрин туһунан кэнсиэпсийэтин салҕаабыта уонна дириҥэппитэ.

Саха сирэ уонна Сибиир Арассыыйа судаарыстыбатын састаабыгар бэйэ дьулуоҕунан киириитин кэнсиэпсийэтин олохтообута, бу процеһы сэриилээн ылыынан буолбакка, географическай арыйыылар уонна эйэлээх хаһаайыстыбаннай туһаныы түмүгүнэн көрөрө.

Саха героическай эпоһын — олоҥхону — үөрэтиигэ уонна тарҕатыыга улахан кылааты киллэрбитэ, кини гуманистическай уонна патриотическай ис хоһоонун научнайдык олохтообута. 1942 сыллаахха «феодальнай-тойоттор айымньылара» диэн бобуллубут «Дьулуруйар Ньургун Боотур» опера-олоҥхону Дьокуускай тыйаатырын репертуарыгар төнүннэрэри ситиспитэ.

Устуоруктар научнай оскуолатын тэрийбитэ. 40 сыл устата «Устуоруйа» научнай куруһуогун салайбыта, онтон 4 дуоктар уонна 60-тан тахса наука хандьыдаата тахсыбыта.

Кыайыылаах-хотуулаах уопсастыбаннай үлэни ыыппыта. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин VI, VII, VIII уонна IX ыҥырыыларын дьокутаатынан талыллыбыта (1963–1979), ССКП XXIII съеһин дэлэгээтэ этэ. 1966 сылтан 1992 сылга диэри — литература уонна искусство эйгэтигэр П. А. Ойуунускай аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи бириэмийэни аныыр хамыыһыйа уларыйбат бэрэссэдээтэлэ. 1966–1972 сылларга Бүтүн Арассыыйатааҕы устуоруйа уонна култуура пааматынньыктарын харыстыыр уопсастыба Саха сиринээҕи салаатын салайбыта. Чэгиэн-арыгыта суох олоҕу тарҕатааччы быһыытынан биллибитэ.

• Бастакы кэргэнэ — Платонова Калисфена Ивановна (1920–1948), оҕо суруйааччыта, тылбаасчыт, педагог.
• Иккис кэргэнэ — Платонова Кыдаана Ивановна (1925–2009), лингвист, тыл билимин хандьыдаата (бастакы кэргэнин балта).
• Кыыһа — Башарина Наталья Георгиевна, устуоруйа билимин хандьыдаата.
• Уола — Башарин Карл Георгиевич (1942 — 2023, от ыйын 17), мэдиссиинэ билимин дуоктара, ХИФУ профессора.
• Ииппит уола — Башарин Юрий Георгиевич (1942 с.т.).

• Үлэ Кыһыл Знамятын уордьана (1967)
• «Бочуот Бэлиэтэ» уордьан (1947)
• «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл (1945)
• РСФСР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (1972)
• Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ (1962)
• Саха Өрөспүүбүлүкэтин А. Е. Кулаковскай аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин бастакы лауреата (1992)
• РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуоттаах грамотата (1982)
• Чурапчы улууһун ытык олохтооҕо (1972)

• Чурапчы улууһун Сылаҥ орто оскуолата Г. П. Башарин аатын сүгэр.
• 2002 сыллаахха Дьокуускайга профессор Г. П. Башарин аатынан Саха сирин академическай наукатын устуоруйатын түмэлэ аһыллыбыта, онно кини үлэлиир хоһо сөргүтүллүбүтэ.
• Г. П. Башарин 100 сааһын 2012 сыл кулун тутарыгар Парижка ЮНЕСКО штаб-квартиратыгар бэлиэтээбиттэрэ.
• ХИФУ устуоруйа факультетын уонна педагогическай училище бастыҥ устудьуоннарыгар анаан профессор Г. П. Башарин аатынан, ону таһынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыгын анал стипендията олохтоммута.
• СГУ-ХИФУ профессордар искибиэрдэригэр киниэхэ анаан пааматынньык-бүүс аһыллыбыта (2016).
• Чурапчы сэлиэнньэтигэр уулусса кини аатынан ааттаммыта.
• Беркакит бөһүөлэгэр моделлэммит библиотекаҕа Г. П. Башарин аата иҥэриллибитэ, дьиэтин эркинигэр өйдөбүнньүк дуоска туруоруллубута.