Апросимов Дмитрий Нестерович
Апросимов Дмитрий Нестерович (1929 сыл кулун тутар 10 күнэ, Күп, Саха АССР — 1983 сыл тохсунньу 29 күнэ) — саха тыллаах эбэҥки суруйааччыта, бэйиэт, худуоһунньук, фольклорист[1].
Олоҕун олуктара
1929 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Уус-Маайа оройуонугар Күп нэһилиэгэр булчут эбэҥки дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт[1].
Дмитрий Апросимов оҕо сааһын туһунан ахтыыларыттан:
Олоҕум — окко түһүөхпүттэн очурдаах, этэрбэс кэтиэхпиттэн эрэйдээх, сон кэтиэхпиттэн сордоох. Олус түҥкэтэх сиргэ төрөөн, тулаайах хаалан, бэлэспэр угар туһугар бэдьэйэ сиэлэн элбэх көмүс сылларбын сүтэрбитим. Уус-Маайа оройуонугар Күп нэһилиэгэр төрөөбүтүм. Алдан өрүс үрдүгэр Уодьана диэн ааттанар өтөххө, тыаны солоон, бурдук ыһан олохсуйбут ыалга. Сайылыкпыт түбүлэх үрдүгэр турара, олус кэрэ айылҕалаах сир этэ. Аҕам удьуор булчут эбэҥки. Ийэм саха дьахтара төрүт Чурапчы Амматыттан. Үс оҕо тыыннаах хаалбыппыт. <…> Убайым Егор, 1921 сыллаах төрүөх, Томмот куоракка геолог үөрэҕин бүтэрбит. 1941 сыллаахха уонтан тахса уол тайҕаттан киирбиттэр да, бары тутуспутунан сэриигэ тылланан барбыттар. Ый курдук сэриилэһэн баран, кыргыһыы хонуутугар охтубут.
Күп түөрт кылаастаах оскуолатын, 1946 сыллаахха Эдьээн сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбит.
1946-1950 сылларга төрөөбүт нэһилиэгэр колхуоска үлэлээбит, онтон Томпо улууһугар Дьабарыкы Хайа бөһүөлэккэ чох шахтатыгар үлэлээбит[2][3].
1951 сыллаахха Дьокуускайдааҕы музыкальнай-художественнай училищеҕа живопись салаатыгар үөрэнэ киирбит. Үөрэнэр сылларыгар литература куруһуогар утумнаахтык дьарыктаммыт, онно кини айар дьоҕурун куруһуок салайааччыта Семен Данилов бэлиэтии көрбүт.
Бу кэмҥэ олоҕун аргыһын көрсөн, 1956 сыллаахха, училищены бүтэрээт, кэргэнин дойдутугар Үөһээ Бүлүү улууһун Мэйик сэлиэнньэтигэр учууталлаан саҕалаабыт.
Кэнники Уус-Маайа оскуолаларыгар учууталлаабыт: уруһуйга, чэрчилээһиҥҥэ, трудка, географияҕа уонна төрөөбүт тылга үөрэппит.
1969 сылтан Уус-Маайа оройуонугар Эдьээн с. кулуубун сэбиэдиссэйинэн, библиотекарынан үлэлээбит.
1983 сыллаахха тохсунньу 29 күнүгэр, айар үлэтин күөгэйэр кэмигэр, ыалдьан, сэллик ыарыынан уһуннук ыалдьан күн сириттэн барбыт[4][2].
Айар үлэтэ
Бэйэтин эбэҥки поэтынан билиннэр да, суруйар тыла сахалыы. Саха литературатын үчүгэйдик билэр уонна киэҥник тарҕанарыгар кыһаллар эбит. Саха суруйааччыларын айар үлэлэрин туһунан оскуолаларга, тыа кулууптарыгар элбэхтик дьоҥҥо-сэргэҕэ кэпсиир эбит.
Бастакы хоһоонноро 1956 сыллаахха Үөһээ Бүлүү улууһун хаһыатыгар бэчээттэммиттэрэ.
Аан бастаан поэт буолууһуккун диэбит, хоһоон суруйарга уһуйбут киһитэ — саха норуодунай поэта Семен Данилов буолар, кини өйөбүлүнэн 1958 сыллаахха «Кини ыллаата мин иннибэр» диэн хоһооно «Хотугу сулуска» тахсыбыт.
Чугас доҕотторунан уонна сүбэһиттэринэн саха норуодунай поэта Семен Руфов, биллиилээх прозаик Николай Габышев, поэт Василий Гольдеров буолбуттара[2].
1977 сыллаахха «Малеевка» айар Дьиэҕэ Хотугу уонна Уһук Илин норуоттарын эдэр суруйааччыларын I Бүтүн Арассыыйатааҕы семинар-мунньаҕын үлэтигэр кыттыбыт . Айымньылара семинарга биһирэммиттэр, хоһоонноро 1982 сыллаахха Москубаҕа тахсыбыт «Близок Крайний Север» хомуурунньукка киирбиттэрэ[3].
Дмитрий Апросимов айар үлэтин туһунан суруйбутуттан:
Үлэҕэ, ыарыыга баттатан хоһоону дьарык оҥостубатаҕым. Сылга биирдии эмэлии хоһоону бэчээттэтэрим. Мин айар кыаҕым уон гыммыт биирин ситэ туһаммытым.
Литератураттан ураты, Дмитрий Апросимов, идэтийбит худуоһунньук быһыытынан, уруһуйунан, графиканан дьарыктаммыт. Кини хартыыналара Күп нэһилиэгэр кини аатынан Литература түмэлигэр көрдөрүүгэ тураллар[5][6].
Кинигэлэрэ
- Сүүрээн. Хоһооннор. - Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1968[7];
- Үс үрүйэ (хоһооннор). - Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1978;
- Три родника. — М.: «Современник», 1981;
- Куралай Кустук (номох). — Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1983;
- Күндэли Куо (номох). - Якутскай : Саха сиринээҕи кинигэ изд-вота, 1985;
- Утум (Прокопий Чуукаар ред.) — Дьокуускай: «Бичик», 1999;
- Завещание предков. — Дьокуускай: «Кудук», 1999;
- Иччилээх өтөх. - Дьокуускай : Бичик, 2004[8].
Поэт туһунан
- «Эвенкийский поэт Дмитрий Апросимов». Библиографическай ыйынньык. Суруйааччы кылгас биографията.
- Национальнай культура университета «Апросимов Дмитрий Нестерович». Эбэҥки поэта олоҕун, айар үлэтин туһунан литература справочнай ыйынньыга.
- «Дмитрий Апросимов». Брошюраҕа эбэҥки хоһоонноро, ааптар уруһуйдара, ону таһынан поэт олоҕуттан хаартыскалар бааллар.
- Ю. Г. Хазанкович. «Поэты не рождаются случайно…» — Эбэҥки поэта, прозаига, судургута суох дьылҕалаах киһи — Дмитрий Неустроев Апросим-ва төрөөбүтэ 80 сылыгар аналлаах брошюра[9].
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
- Уус-Маайа улууһун Ытык киһитэ[10].
Дьиэ кэргэнэ
Аҕата Апросимов Нестор Ильич биир бастыҥ колхуостаах эбит, эбэҥки удьуор булчута. Ийэтэ Мария Кардашевская - Чурапчыттан төрүттээх, 1939 сыллаахха өлбүт. Уон биир оҕоттон үс эрэ оҕо тыыннаах хаалбыт - Егор, Дмитрий, Екатерина. Егор Алдан горнай техникумун бүтэрэн баран, 1941 сыллаахха баҕа өттүнэн фроҥҥа барбыт. Старшай лейтенант сыбаанньалаах ротанан хамаандалаабыта. Олунньу 28 күнүгэр 1943 сыллаахха өлбүт, Орел уобалаһыгар көмүллэн сытар.
Аҕата үйэтин тухары кыһалҕаттан тахсыбатах буолан, үс саастаах кыыһын Катяны Апальповтар нуучча дьиэ кэргэттэригэр иитиигэ биэрбит.
Дмитрий уонна Екатерина Апросимовтар дьиэ кэргэннэригэр алта оҕо төрөөбүт, ол эрэн үһэ кыра сылдьан өлбүттэр.
Үс уол оҕолоруттан аҕатын утумнааччы Апросимов Андрей Дмитриевич - хоһоон суруйар, уруһуйдуур[5].
Аатын үйэтитии
- 1995 сыллаахха төрөөбүт дойдутугар, Уус-Маайа Күбүгэр, Уус-Майатааҕы В. Г. Прокопьева аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл филиала. Саха сирин Уус-Майа улууһугар, Уус-Майа бөһүөлэгэр Горькай уулуссатын 48 дьиэтигэр баар Дмитрий Нестерович Апросимов аатынан литэрэтиирэ түмэлэ аһыллыбыта[5][11][12];
- Кини аата Күп модельнай бибилэтиэкэтигэр иҥэриллибитэ[10];
- Үгэс быһыытынан, Дьокуускайга уонна Уус-Маайа улууһугар эбэҥки поэта Дмитрий Апросимов айар үлэтигэр анаммыт кэриэстэбил күннэр ыытыллаллар[5].
