Д. Н. Апросимов аатынан литэрэтиирэ түмэлэ

1989 сыллаахха оройуон сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Топорков В. В. уонна ССКП РК идеологиятын сэкиритээрэ — Трифонова Е. И. көҕүлээһиннэринэн, поэт, худуоһунньук уонна фольклорист Дмитрий Нестерович Апросимов туһунан өйү-санааны харыстыыр сыалтан литературнай түмэли тэрийэр туһунан быһаарыы ылыллыбыта. Ол гынан баран, түмэ тэриллиитэ дойдуга уларыта тутуу уонна оройуон салалтатыгар уларыйыылар тахсаннар, оччолорго тохтотуллубута^[3].

1994 сылтан улуус баһылыгын Варламова Тамара Егоровна, Күп нэһилиэгин норуодунай дьокутааттарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлин Седалищев Николай Иннокентьевич өйөбүлүнэн түмэли тэрийэр үлэ: түмэл дьиэтин көрдөөһүн уонна матырыйаалы хомуйуу үлэтэ саҕаламмыта. Түмэл бастакы экспонаттарын Дмитрий Апросимов оҕолоро тиксэрбиттэрэ: Александр, Филипп уонна Андрей поэт кинигэлэрин, рукописьтарын уонна тус малларын бэлэхтээбиттэрэ. Күп оскуолатын учууталлара Ягодина Ю. Е., Дьячковскай Н. Д., Лугинов Е. С., Седалищева Л. И., Софронова А. А. уонна Конникова А. Д. олохтоох библиотека сэбиэдиссэйэ олохтоох суруйааччылар, бэтэрээннэр туһунан матырыйаалы хомуйбуттара^[3].

1995 сыл күһүнүгэр түмэлгэ 2 квартиралаах олорор дьиэ ситэ тутуллубатах дьиэтэ бэриллибитэ. Өрөмүөн, тутуу үлэтэ саҕаламмыта^[3].

1995 сыл ахсынньытыгар Күпкэ Дмитрий Апросимов аатынан литэрэтиирэ түмэлин аһыллыыта буолбута^[4]. Түмэлгэ поэт Апросимов үлэтин-хамнаһын, айар үлэтин туһунан матырыйааллар туруоруллубуттара. Тутуу мецената Вдовин Н. Г. — Эльдиканнааҕы суол-тырааныспар тэрилтэтин дириэктэрэ этэ^[3].

Түмэли тэриллибит бастакы күннэриттэн уонна Уус-Маайаҕа атын дьиэҕэ көһөрүллүөр диэри Саха сирин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Кривошапкин Светлана Степановна салайбыта^[3].

Музей сирин уопсай иэнэ 0, 12 га, экспозициятын иэнэ 100 м²^[5].

Түмэл иһинэн «Мэкчиргэ сарыала» литературнай түмсүү үлэлиир. Түмсүү 1983 сыллаахха тэриллибитэ. Түмэл төрүттээччилэрэ: суруйааччы А. И. Егоров, Е. С. Лугинов — Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, А. Д. Конникова — үлэ бэтэрээнэ (нууч.) (сах., библиотекарь^[4].

2001 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ, оройуон уонна сэлиэнньэ олохтоохторун үбүнэн «2000 үтүө дьыала» бүтүн өрөспүүбүлүкэтээҕи хамсааһын чэрчитинэн Түмэл-Ураһа иккис дьиэтэ үлэҕэ киирбитэ^[3].

Оройуон салалтата 2021 сыллаахха Литэрэтиирэ түмэлин оройуон киинигэр — Уус-Маайаҕа көһөрөргө быһаарыы ылыммыта^[3].

Түмэл урут Уус-Маайа улууһун, Күп сэлиэнньэтигэр Советскай уулусса 28-ҕар баара, 2023 сылтан Уус-Маайа бөһүөлэгэр, Горькай уулуссатын, 48 баар^[1].

2022 сыллаахха түмэл «Муниципальнай түмэллэр капитальнай өрөмүөннэрэ» барылынан «Култуура» национальнай бырайыак кыттыылааҕа буолбута. 2023 сыллаахха түмэл дьиэтин капитальнай өрөмүөннээһин кэнниттэн официальнайдык арыллыбыта, үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын уонна духуобунай сайдыытын миниистирэ Афанасий Иванович Ноев кыттыбыта^[1].

2024 сыллаахха түмэл Нуучча географическай уопсастыбатын — «Географическай диктант» акциятын былаһаакката буолбута^[6].

2025 сыллаахха түмэл «Кыһыл көмүс нэдиэлэ» бырайыак чэрчитинэн Арассыыйаҕа Аҕа дойдуну көмүскээччи сылыгар, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Төрөөбүт дойдуну көмүскээччи сылыгар, Уус-Маайа улууһугар Дьоруойдар уонна Кыайыы сылыгар аналлаах «Кыһыл көмүс маастар-2025» оройуон куонкуруһун ыыппыта^[7].

Түмэл сэбиэдиссэйэ — Кривошапкина Светлана Степановна^[8].

Түмэлгэ хаартыскалар, живопись, скульптура, уус-уран урамньы оҥоһуктара, археология, этнография мала-сала, докумуоннар, рукописьтар, поэт бас билэр мала, поэт бюһа, кинигэлэрэ, доҕотторун суруктара бааллар^[4].

Сүрүн саалаҕа поэт Дмитрий Апросимов олоҕун-дьаһаҕын, үлэтин-хамнаһын, айар үлэтин туһунан матырыйааллар туруоруллубуттар. Саала ортотугар Апросимовтар төрүччү мастара, ону тэҥэ кини бэйэтэ суруйбут хартыыналара көрдөрүүгэ бааллар^[4].

Түмэл иккис салаатыгар Апросимов доҕоругар, поэт уонна тылбаасчыт, учуутал Семен Титович Руфовка анаммыт стендэ баар. Саалаҕа поэт айар суолун туһунан хаартыскалар, кинигэлэр көстөллөр^[5].

Үһүс саала аҕыйах ахсааннаах норуоттар литэрэтиирэлэригэр ананар. Манна көстөллөр: кинигэ быыстапката, хаһыат матырыйаала түмүллүбүт паапка, поэттар уонна суруйааччылар мэтириэттэрэ. Төрдүс саала олохтоох ааптардар «Мэкчиргэ сарыала» литературнай түмсүүлэригэр бэриллибит. Бэһис саала — суруйааччы Андрей Илларионович Егоров-Чокуур олоҕун уонна айар үлэтин туһунан. Космос аппараттарын инженер-конструктора, Аҕа дойду Улуу сэриитин уонна үлэ ветерана Ефрем Ильич Апросимов үлэтин туһунан алтыс саала кэпсиир. Сэттис саала — Ленин уордьанын кавалера Егор Васильевич Атласов туһунан. Ахсыс саала — хонуу уонна ферма үлэһиттэрин, холкуос-сопхуос тутуутун ситиһиилэрин туһунан кэпсиир^[4].

Түмэл поэт Дмитрий Апросимов олоҕун-дьаһаҕын, үлэтин-хамнаһын туһунан документальнай матырыйааллары хомуйууну салгыыр^[8].

Түмэлгэ устуоруйа, төрүт култуура, литэрэтиирэ уруоктарын, оскуола оҕолорун биллиилээх дьону кытта көрсүһүүлэрин ыыталлар. Оҕолорго Апросимовскай күннэр, ийэҕэ анаммыт киэһэлэр — «Ийэбит диэн ааттаах дьахтары айхаллыахха!», космонавтика күннэрэ, ону таһынан күрэхтэр, лиэксийэлэр, КВН, Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээннэрин кытта көрсүһүүлэр ыытыллаллар^[9].

Түмэлгэ ороһуоспа киэһэлэрэ, мелодистар, поэттар авторскай көрсүһүүлэрэ ыытыллаллар. Тэрилтэҕэ «Лейся, песня!» муусука уонна «Я помню чудное мгновенье» литэтиирэ көстүүнэйдэрэ буолаллар^[4].

Тэрилтэҕэ «Биһиги өбүгэлэрбит: кимнээхтэрий, хайдахтарый», «Уруу ситимэ», «Саха сирин устуоруйатын сирэйдэрэ», «Эбэҥки бастыҥ дьоно». «Поэт уонна худуоһунньук», «Көмүс промышленноһын баһылааһын», «Космос навигациятын пионера» тиэмэлэргэ лиэксийэлэри ааҕаллар:^[4].