Варламова-Матвеева Анна Егоровна

1952 сыллаахха тохсунньу 2 күнүгэр Орджоникидзевскай оройуон (билиҥҥитэ Хаҥалас улууһа) II Нөөрүктээйи нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

1970 сыллаахха Хачыкаат орто оскуолатын бүтэрбитэ. Ол кэнниттэн саастыылаахтарын кытта производствоҕа үлэлээбитэ^[1].

1980 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын устуоруйа уонна тыл факультетын саха салаатын бүтэрбитэ^[2].

1978—1982 сс. — Хаҥалас улууһун I Дьөппөн санаторнай интернат-оскуолатыгар иитээччинэн, саха тылын учууталынан үлэлээбитэ.

1983—1991 сс. — Горнай улууһун Маҕарас орто оскуолатыгар учууталынан, иитэр үлэҕэ дириэктэри солбуйааччынан үлэлээбитэ. Бу кэмҥэ «Кэнчээри» диэн айар-литературнай куруһуогу тэрийэн үлэлэппитэ^[1].

1991—1996 сс. — Хаҥалас улууһун I Дьөппөн орто оскуолатыгар иитэр үлэҕэ дириэктэри солбуйааччынан, учууталынан үлэлээбитэ. 1995 сыллаахха Аҕа дойду Улуу сэриитин кыайыытын 50 сылыгар анаан «Дьөппөн кэнчээрилэрэ» куруһуок оҕолорун кытта нэһилиэк уонна оскуола устуоруйатын үөрэтэр түмэли төрүттээбитэ. 1993 сыллаахха олунньуга өрөспүүбүлүкэ 20 бастыҥ эдэр кэрэспэдьиэнин кытта Владивосток куоракка «Океан» лааҕырга баран сынньанар путевканан наҕараадаламмыта^[1].

1996—1999 сс. — учууталлар идэлэрин үрдэтэр институт (ИПОРО) иһинэн «Учуутал аргыһа» хаһыат методист-эрэдээктэрэ^[3].

1998 с. — СГУ педагогика институтун ыарахан иитиилээх оҕолору кытта үлэлээһиҥҥэ хайысхалаах социальнай педагог идэтин ылбыта.

2000—2018 сс. — «Чолбон» уус-уран литературнай, общественнай-политическай сурунаал эппиэттиир сэкирэтээринэн үлэлээбитэ^[4][2].

1988 сылтан бэчээттэнэр саҕалаабыта^[3]. 1987 сыл сааһыгар, норуодунай бэйиэт Семен П. Данилов төрөөбүтэ 70 сылынан Горнай улууһугар биллэриллибит литературнай куонкуруска «Хахсаат тыал» диэн сэһэнинэн кыттан, I миэстэни ылбыта. Сэһэн туспа кинигэнэн 1992 сыллаахха тахсыбыта, ол кэнниттэн 1995 сыллаахха «Күн бэлэҕэ» оҕолорго аналлаах кэпсээннэрин кинигэтэ тахсыбыта.

«Учуутал аргыһа» хаһыакка үлэлии сылдьан, быраап кэрдиитин кэһэр оҕолору кытта үлэҕэ хайысхалаах «Оҕолор буруйу оҥороллор» диэн рубриканы олохтообута. Прокуратура, милиция, сааһын ситэ илик оҕолору кытта үлэлиир инспекция үлэһиттэрин ол рубрикатыгар кытыннарара.

Пединститукка ылбыт социальнай педагог диэн идэтэ «Сүлүһүннээх иннэ» диэн сэһэн суруллуутугар олук уурбута. Сууттартан ылбыт матырыйаалын сэһэн киэбэр киллэрэн, 2004 сыллаахха 94 ааптар кыттыылаах сабыылаах литературнай күрэххэ 2-с миэстэ 6уолбута (1-кы миэстэ кимиэхэ да бэриллибэтэҕэ). Сэһэн 2005 сыллаахха туспа кинигэнэн тахсыбыта^[4].

Кини айымньылара тыа сирин оскуолатын олоҕун, учуутал уонна үөрэнээччи сыһыанын, эдэр ыччат кыһалҕаларын кырдьыктаахтык көрдөрөллөр. Холобур, «Үргүөрдээх кэм үнүгэстэрэ» диэн романыгар (2012, 2015) тыа сиригэр олорор ыччат дьылҕата, наркомания темата таарыллар, сүрүн дьоруойдарынан оскуола үөрэнээччитэ Маша Тигилева уонна социальнай педагог Мира Васильевна буолаллар^[5].

• Хахсаат тыал: сэһэннэр, кэпсээннэр, этюд. 1992. — 92 с.
• Күн бэлэҕэ: кэпсээннэр. 1995. — 21 с.
• Сүлүһүннээх иннэ: сэһэн. 2005. — 208 с.
• Ыраатар бэйэҕин сайыһа: кэпсээннэр. 2007. — 112 с.
• Үргүөрдээх кэм үнүгэстэрэ: роман 1-кы чааһа. 2012. — 336 с.
• Үргүөрдээх кэм үнүгэстэрэ: роман 2-с чааһа. 2015. — 384 с.^[6]
• Айар киһи эйгэтин сэгэтэн: сэһэргэһиилэр, ыстатыйа. 2016. — 256 с.
• Литература арахсыспат аргыһа («Чолбон» сурунаал туһунан Сэмэн Туматтыын кыттыгас үлэлэрэ). 2006. — 116 с.
• Сырдыгы, кырдьыгы тутуспут доҕорбут: суруйааччы П. Аввакумов олоҕун, айар үлэтин туһунан ахтыылар, ыстатыйалар, интервьюлар. 2009. — 169 с.
• Хаҥалас улууһа. II Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (1890—1951). Кинигэни бииргэ төрөөбүт балтынаан А. Е. Винокуровалыын бэлэмнээбиттэр. 2017 с. — 192 с.
• Олоххо сөҕүрээбэт тапталынан (чугас дьүөгэтэ, РФ үөрэҕин туйгуна, Бүлүү уонна Хаҥалас улуустарыгар үлэлээбит учуутал Муза Михайловна Алексеева туһунан). 2017. — 60 с.
• Үтүө аатыгар сүгүрүйэн… (Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, ытыктанар салайааччы М. И. Варламов олоҕун, үлэтин туһунан). 2020. — 184 с.
• Уостубат, уйаҕас ахтылҕан : ахтыы-сэһэн. 2022. — 248 с.
• Кэмсилгэн : кэпсээннэр, пьеса. 2022. — 144 с^[4].

Икки кыыс оҕолоох, сиэннэрдээх^[5].

• Үөрэх министиэристибэтиттэн «Старшай учуутал» аатын иҥэрии 19 №-дээх дастабырыанньата (1989);
• Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1997)^[3];
• СӨ үөрэҕириитигэр туйгуна (1998);
• Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ (1999);
• Хаҥалас улууһун I Дьөппөн нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо (2005);
• СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ (2006);
• СӨ бэчээтин туйгуна (2012);
• «Хаҥалас улууһун социальнай-экономическай сайдыытыгар өҥөлөрүн иһин» бэлиэ (2012);
• «Суруналыыстыкаҕа кылаатын иһин» бэлиэ (2016)^[7];
• Евразия суруйааччыларын лиигатын «Литературнай Олимп» мэтээлэ (2016)^[1];
• «Иэс уонна чиэс — норуокка сулууспалааһын» өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурус 1-кы истиэпэннээх лауреата^[2].