Далан (суруйааччы)
Василий Семенович Яковлев — Далан (1928 сыл муус устар 1 күнэ, Кытаанах нэһилиэгэ — 1996 сыл сэтинньи 27 күнэ, Дьокуускай) — Саха норуодунай суруйааччыта, биллиилээх прозаик, педагогическай наука кандидата, Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата[1].
Олоҕун олуктара
- 1928 сыллаахха муус устар 1 күнүгэр Боотуруускай улууһугар (билиҥҥитэ — Чурапчы улууһа) Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүт.
- 1936 сыллаахха Кытаанах оскуолатыгар маҥнайгы кылааска үөрэнэ киирбит, сэттэ кылааһы ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбит.
- 1948 с. Чурапчытааҕы педагогическай училищены бүтэрэн, Дьокуускайга пединститут историческай факультетын студена буолбут[1]. Науканан интэриэһиргиир, билиигэ-көрүүгэ дьулуһар баҕалаах студент историк учуонай Г. П. Башарин куруһуогар дьарыктаммыт.
- 1952 с. Василий Яковлев уонна кини доҕоро Михаил Иванов (Багдарыын Сүлбэ) политическай буруйдааһыҥҥа балыллан, хаайыыга киирбиттэр. Мантан 1954 с. толору реабилитацияламмыттар уонна институттарын бүтэрбиттэр.
- 1954 сыллаахха хаайыыттан тахсан баран, Дьокуускайга баар Учууталлар билиилэрин үрдэтэр республиканскай институкка оҕолорго кылаас таһынан билиини-көрүүнү биэрии инструкторынан үлэлээбит.
- 1955 сыллаахха саас үөрэҕин ситэрэн, пединститукка госэкзаменнарын туттарбыт[2][3].
- Идэтинэн Усуйаана, Нам, Чурапчы улуустарыгар учууталлаабыт.
- 1977 сыллаахха «Хотугу сулус» сурунаал редакциятыгар проза салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэҕэ киирбит.
- 1979 сылтан — ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
- 1981 сыллаахха педагогическай наука кандидата буолбут.
- 1992 с. «Чолбон» сурунаал кылаабынай редакторынан талыллан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри үлэлээбит.
- 1996 сыллаахха сэтинньи 27 күнүгэр өлбүт. Дьокуускайга көмүллүбүт[1].
Айар үлэтэ
Далан айар үлэтин сүнньүнэн икки суолга хайытыахха сөп: билиҥҥи кэми уонна Саха сирин ааспыт олоҕун, былыргы историятын ойуулуур айымньыларга. Саха суруйааччыларыттан аан бастакынан историческай темаҕа бөдөҥ айымньылардаах, бу темаҕа улахан хоннохтоохтук ылсан үлэлээбит суруйааччы буолар.
1976 сыллаахха Далан диэн псевдонимынан «Дьикти саас» сэһэнин «Хотугу сулус» сурунаалга бэчээттэппит. Бу сэһэнигэр Саха сиригэр интеллектуальнай сайдыылаах эдэр дьон үүнэн-сайдан иһэллэрин, кинилэр олоххо кырдьыктаах суолу тутуһалларыгар көрсөр ыарахаттарын, моһоллорун дириҥник арыйан көрдөрбүтэ[1].
1980 сыллаахха «Аар тайҕам суугуна» диэн сэһэнэ Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар «Сибиир билиҥҥи сэһэнэ» диэн сериятыгар саха суруйааччыларын сэһэннэрин кытта тахсыбыта. Саха сиригэр тыҥаан турар экологическай проблемалары таарыйбыта. Бу айымньы сүнньүнэн тулалыыр эйгэни харыстааһын уонна айылҕа ресурсаларын табыгастаахтык туһаныы боппуруостарыгар анаммыта[2].
«Тулаайах оҕо», «Тыгын Дархан» романнарынан саха литературатыгар саҥа сүүрээни — историческай теманы киллэрбитэ. Бу айымньылартан саҕалаан норуот үгэстэргэ, историяҕа болҕомтото күүһүрбүтэ, бэйэтин норуот быһыытынан саҥалыы өйдөөбүтэ, дириҥ түмүктээһиннэргэ кэлбитэ.
Далан киэҥ темалаах, араас өрүттээх кыһалҕалары (проблемалары) туруорар «Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын» романы, «Дьылҕам миэнэ» эссе-романы суруйан хаалларбыта.
Онус кылаас хрестоматиятын оҥорбута.
Общественнай олоххо актыыбынайдык кыттарын үгүс ахсааннаах публицистическай уонна проблемнай ыстатыйалара, суоллааҕы бэлиэтээһиннэрэ туоһулууллара[1][2].
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
- Саха норуодунай суруйааччыта;
- Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата (1993, «Тыгын Дархан» романын иһин)[1];
- Саха Республикатын Духовноһын академиятын академига[4];
- «Доҕордоһуу» уордьан кавалера (1997 с. тохсунньу 22 күнүнээҕи Арассыыйа Бэрэсидьиэинин № 34 Ыйааҕа);
- Педагогиканаука кандидата;
- Үлэ бэтэрээнэ;
- «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл[1].
Дьиэ кэргэнэ, аймахтара
- Аҕата Семен Иннокентьевич Яковлев, ийэтэ Варвара Ивановна Яковлева;
- Бастакы кэргэнин Колпашникова Клавдия Петровнаны кытта 1955 с.холбоспуттар, 1962 с. арахсыбыттар. Саха тылын учуутала этэ, Нам училищетыгар өр кэмҥэ үлэлээбит. Биир Ньургун дин уоллаахтар эбит.
- Иккис кэргэнэ — Яковлева Яна Викторовна. Яна Алехина математик идэлээҕэ, Чурапчыга олохсуйан олорбут Виктор Гекгорович Алехин диэн учуутал киһи кыыһа эбит;
- Үс оҕоломмуттар:
- Ольга (1963)
- Семен (1964)
- Лолита (1966).
Аатын үйэтитии
- В. С. Яковлев — Далан аата Чурапчы улууһун) Кытаанах орто оскуолатыгар иҥэриллибит;
- Айхал ГОК фабрикатыгар хостоммут 49,48 караттаах алмааска «Суруйааччы Яковлев — Далан» аат иҥэриллибит («АЛРОСА» АК генеральнай дириэктэрин 06.05.1997 Бирикээһэ)[1];
- 2013 сыллаахха суруйааччы «Дьикти саас» сэһэнинэн киинэ уһуллубута (реж. Никита Аржаков)[5];
- 2020 сыллаахха Чурапчы улууһун) Кытаанах нэһилиэк Быһыттаах алааһыгар Далаҥҥа аналлаах мэҥэ тааһы туруорбуттара[6].
Айымньылара
- Дьикти саас: Сэһэн. — Дьокуускай, 1978.
- Аар тайҕам суугуна: Сэһэн. — Дьокуускай, 1980.
- Тулаайах оҕо: Роман. — Дьокуускай, 1983.
- Кынаттаах ыралар: Роман. — Дьокуускай, 1990.
- Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын: Роман. — Дьокуускай, 1991.
- Тыгын Дархан: Историческай роман. — Дьокуускай, 1993.
- Дьылҕам миэнэ: Роман-эссе. — Дьокуускай, 1994.
- Олохпут кырдьыга: Ыстатыйалар, пьесалар. — Дьокуускай, 1999.
- Кэриэн ымыйа: Уус-уран айымньыылар, хомуурунньук. — Дьокуускай, 2008[1]
Үөрэнээччилэрэ
- Кылаас салайааччытын быһыытынан бастыҥ үөрэнээччилэрэ:
- Борисов Егор Афанасьевич — государственнай уонна политическай деятель, Саха Республикатын Ил Дархана, Саха Республикатын тустууга федерациятын президенэ;
- Федоров Павел Петрович — Сомоҕо — суруйааччы, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ;
- Игнатьева Яна Викторовна — Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоһууларын киинин генеральнай директора, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ.
.svg){kind=small}