Далан (суруйааччы)

Муус устар 1 күнүгэр 1928 сыллаахха Чурапчы улууһун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ^[1].

Чурапчытааҕы педагогическай училищены, онтон Саха судаарыстыбаннай педагогическай институтун устуоруйа факультетын бүтэрбитэ (билигин — М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет).

1952 сыллаахха төрдүс кууруска үөрэнэ сылдьан, «профессор Г. П. Башарин дьыалатыгар» тардыллан, буржуазнай омугумсуйууга буруйданан репрессияламмыта. 1954 сыллаахха толору реабилитацияламмыта эрээри, үөрэҕин 1955 сыллаахха эрэ бүтэрэр кыахтаммыта.

Учууталлары таһымнарын үрдэтэр Саха институтун тас кылаас үлэтин кэбиниэтин сэбиэдиссэйинэн, учууталынан, Нам уонна Чурапчы улуустарын оскуолаларын дириэктэрин солбуйааччынан уонна дириэктэринэн үлэлээбитэ. Онус кылаас үөрэнээччилэригэр аналлаах «Саха литературата» диэн хрестоматияны оҥорбута. ССРС БА СС Дьокуускайдааҕы филиалын аспирантуратыгар хас да сыл үөрэммитэ.

1981 сыллаахха «Саха норуотун сырдатыыга нуучча бастыҥ интэлигиэнсийэтин оруола» диэн тиэмэҕэ хандьыдаат диссертациятын көмүскээбитэ.

1977 сылтан «Чолбон» сурунаалга проза салаатын сэбиэдиссэйинэн, оттон 1992 сылтан сүрүн эрэдээктэринэн үлэлээбитэ.

1996 сыл сэтинньи 27 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ.

Бастакы айымньыта — «Дьикти саас» сэһэн — 1976 сыллаахха «Хотугу сулус» сурунаалга Далан диэн аатынан бэчээттэммитэ. Туспа кинигэнэн 1978 сыллаахха Дьокуускайдааҕы судаарыстыбаннай кинигэ кыһатыгар тахсыбыта. Бу сэһэнигэр Саха сиригэр интеллектуальнай сайдыылаах эдэр дьон үүнэн-сайдан иһэллэрин, кинилэр олоххо кырдьыктаах суолу тутуһалларыгар көрсөр ыарахаттарын, моһоллорун дириҥник арыйан көрдөрбүтэ^[2].

1980 сыллаахха «Аар тайҕам суугуна» диэн сэһэнэ Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар «Сибиир билиҥҥи сэһэнэ» диэн сериятыгар саха суруйааччыларын сэһэннэрин кытта тахсыбыта. Саха сиригэр тыҥаан турар экологическай проблемалары таарыйбыта. Бу айымньы сүнньүнэн тулалыыр эйгэни харыстааһын уонна айылҕа ресурсаларын табыгастаахтык туһаныы боппуруостарыгар анаммыта^[3].

ССРС БА СС Дьокуускайдааҕы филиалыгар баар билим архыыбыгар фольклор, устуоруйа уонна этнография матырыйаалларын хомуйан, «Тулаайах оҕо» диэн устуоруйа арамаанын суруйбута, кэлин бу айымньыта «Бүтэй Бүлүү» (1983) диэн аатынан тахсыбыта. Бу саха литературатыгар саҥа сүүрээни — историческай теманы киллэрбитэ. Бу айымньылартан саҕалаан норуот үгэстэргэ, историяҕа болҕомтото күүһүрбүтэ, бэйэтин норуот быһыытынан саҥалыы өйдөөбүтэ, дириҥ түмүктээһиннэргэ кэлбитэ.

1984 сыллаахха «Тэппэй улаатар» диэн оҕо кинигэтэ, 1988 сыллаахха Хоту дойду норуоттарын номохторугар олоҕурбут «Кэриэн ымыйа» кинигэтэ тахсыбыттара.

«Доҕоруом, дабай күөх сыырдаргын» арамааҥҥа сэрии кэннинээҕи Саха сирин олоҕо уонна 1943 сыллаахха Чурапчы улууһун дьоно Кэбээйигэ уонна Эдьигээҥҥэ күүс өттүнэн көһөрүллүүтүн содуллара ойууланар. Бу айымньытын салгыыта быһыытынан 1990 сыллаахха «Кынаттаах ыралар» арамаан бэчээттэммитэ.

«Тыгын Дархан» арамаан XVI үйэ бүтүүтүн — XVII үйэ саҥатын саха уопсастыбатыгар анаммыт. Арамаан тылбааһын Аита Шапошникова оҥорон, 1994 сыллаахха Москубаҕа нууччалыы тылынан тахсыбыта. 1994 сыллаахха репрессияламмыт киһи тус уопута олоҕурбут «Дьылҕам миэнэ» диэн арамаан-эссе бэчээттэммитэ.

А. Е. Кулаковскай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэни биэрии хамыыһыйатын салайбыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнигэр Уопсастыбаннай-консультативнай сүбэ чилиэнинэн уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунас академиятын академигынан үлэлээбитэ.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэлитиичэскэй уонна экэнэмиичэскэй суверенитетын, демократия уларыйыыларын өйөөн, бэчээккэ, араадьыйаҕа уонна тэлэбиидэнньэҕэ элбэхтик тыл эппитэ.

• Саха норуодунай суруйааччыта;
• Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата (1993, «Тыгын Дархан» романын иһин)^[2];
• Саха Республикатын Духовноһын академиятын академига^[4];
• «Доҕордоһуу» уордьан кавалера (1997 с. тохсунньу 22 күнүнээҕи Арассыыйа Бэрэсидьиэинин № 34 Ыйааҕа);
• Педагогиканаука кандидата;
• Үлэ бэтэрээнэ;
• «1941—1945 сс. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр килбиэннээх үлэтин иһин» мэтээл^[2].

• Аҕата Семен Иннокентьевич Яковлев, ийэтэ Варвара Ивановна Яковлева;
• Бастакы кэргэнин Колпашникова Клавдия Петровнаны кытта 1955 с.холбоспуттар, 1962 с. арахсыбыттар. Саха тылын учуутала этэ, Нам училищетыгар өр кэмҥэ үлэлээбит. Биир Ньургун дин уоллаахтар эбит.
• Иккис кэргэнэ — Яковлева Яна Викторовна. Яна Алехина математик идэлээҕэ, Чурапчыга олохсуйан олорбут Виктор Семенович Алехин диэн учуутал киһи кыыһа эбит;
• Үс оҕоломмуттар:
  • Ольга (1963)
  • Семен (1964)
  • Лолита (1966).

• В. С. Яковлев — Далан аата Чурапчы улууһун) Кытаанах орто оскуолатыгар иҥэриллибит;
• Айхал ГОК фабрикатыгар хостоммут 49,48 караттаах алмааска «Суруйааччы Яковлев — Далан» аат иҥэриллибит («АЛРОСА» АК генеральнай дириэктэрин 06.05.1997 Бирикээһэ)^[2];
• 2013 сыллаахха суруйааччы «Дьикти саас» сэһэнинэн киинэ уһуллубута (реж. Никита Аржаков)^[5];
• 2020 сыллаахха Чурапчы улууһун) Кытаанах нэһилиэк Быһыттаах алааһыгар Далаҥҥа аналлаах мэҥэ тааһы туруорбуттара^[6];

• 2022 сыллаахха суруйааччы кыыһа Ольга Васильевна Анисимова Национальнай бибилэтиэкэ пуондатыгар аҕатын тус бибилэтиэкэтин туттарбыта;
• 2023 сыллаахха, төрөөбүтэ 95 сылынан, Василий Семёнович Яковлев-Далан удьуордара Национальнай бибилэтиэкэ пуондатыгар хаартыскалардаах, докумуоннардаах уонна суруйааччы олоҕун, айар үлэтин кытта ситимнээх матырыйааллардаах дьиэ кэргэн архыыбын туттарбыттара;
• 2023 сыллаахха П. А. Ойуунускай аатынан Литература түмэлэ уонна Кытаанах нэһилиэгин дьаһалтата «Норуотун үрдэппит суруйааччы» диэн ахтыы киэһэтин тэрийбиттэрэ уонна «Дьылҕам миэнэ» диэн быыстапканы арыйбыттара.

Кылаас салайааччытын быһыытынан бастыҥ үөрэнээччилэрэ:

• Борисов Егор Афанасьевич — судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тустууга федерациятын бэрэсидьиэнэ;
• Федоров Павел Петрович — Сомоҕо — суруйааччы, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ;
• Игнатьева Яна Викторовна — Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуоттар доҕордоһууларын киинин генеральнай директора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.