Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Багдарыын Сүлбэ

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Logo-ran-yakytsk.png

Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт

Сиһилии
Aprove.svg

РБА СС ГЧ ХААОКИ экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran-yakytsk.png
Арассыыйа билимин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун экспертизатын ааспыт
Сиһилии
УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Иванов.

Михаил Спиридонович Иванов, Багдарыын Сүлбэ (1928 сыл сэтинньи 8 күнэ, Ньурба — 2017 сыл кулун тутар 25 күнэ) — саха сэбиэскэй, Арассыыйа чинчийээччитэ, топонимист, кыраайы үөрэтээччи.

Олоҕун олуктара

1928 сыллаахха сэтинньи 8 күнүгэр Ньурба улууһун I Ньурба нэһилиэгэр төрөөбүтэ[1].

1942—1945 сс. Н. Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педагогика училищетыгар үөрэммитэ[2]. Үөрэҕин бүтэрэн баран, 1945—1948 сс. Өлөөн улууһун Өлөөн орто оскуолатыгар устуоруйа, география уонна Конституция учууталынан үлэлээбитэ.

1948—1952 сс. Дьокуускайдааҕы педагогика институтугар устуоруйа факультетыгар үөрэммитэ. Устудьуоннуур сылларыгар профессор Г. П. Башарин салайааччылаах «Саха сирин устуоруйата» билим куруһуогар дьарыктаммыта.

1952 сыл олунньу 19 күнүгэр Саха АССР судаарыстыбаннай куттал суох буолуутун министиэристибэтэ кинини уонна кини үөлээннээхтэрин суруйааччы Афанасий Фёдоровы, ону кытта пединститут устудьуонун Василий Яковлевы (кэнники Далан диэн айар аатынан биллибит суруйааччы) сэбиэттэр утары аҕытаассыйаны ыытыыга уонна омугумсуйууга буруйдаан («Баһаарын дьыалата»), 10 сылга хаатыргаҕа ыытыллыбыта. Уус-Маайатааҕы Бриндакит бириискэтин саахтатыгар кыһыл көмүһү хостооһуҥҥа үлэлээбитэ. 1954 сыллаахха, амнистияҕа түбэһэн, босхоломмута.

1955 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогика институтун устуоруйа-филология факультетын кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ.

1955—1958 сс. учууталынан, оскуола дириэктэринэн үлэлээбитэ.

1958—1974 сс. Бүлүүтээҕи педучилище дириэктэринэн үлэлээбитэ.

1974—1982 сс. — учууталлары сайыннарыы Институтын устуоруйаҕа уонна уопсастыбаны үөрэтии хоһун сэбиэдиссэйэ.

1982—1983 сс. Дьокуускайдааҕы кинигэни таптааччыларын уопсастыбатын мэтэдьиис-устурууктарынан үлэлээбитэ.

1983 сыллаахха Саха АССР Билимин Академиятын Гуманитарнай чинчийии институтугар билим үлэтигэр көспүтэ: утумнаахтык билим алын үлэһитин (1983—1986), билим үлэһитин (1986—1991), тыл салаатын, онтон грамматика уонна диалектология салаатын билим үрдүкү үлэһитин (1991—2003) дуоһунастарыгар үлэлээбитэ. 2004 сылтан биэнсийэҕэ тахсыбыта[2][3].

2017 сыл кулун тутар 25 күнүгэр өлбүтэ[4].

Чинчийэр үлэтэ

Саха сирин топонимикатын (нууч.) (сах. чинчийээччитэ, кыраайы үөрэтээччи, устуорук. География ааттарын үөрэтэр уонна ономастика матырыйаалларын хомуйар сыалтан Саха сирин бүтүннүүтүн кэриэтэ, ону таһынан Сибиир, Уһук Илин уонна Забайкалье эрэгийиэннэрин кэрийбитэ.

Арассыыйа Хотугулуу-Илин топонимнар уонна антропонимнар картотекаларын оҥорбута: 350 тыһыынчаттан тахса олохтоох топонимнар уонна 50 тыһыынчаттан тахса аат (атын дааннайдарынан — барыта 450 тыһыынча кэриҥэ аат хомуллубута).

Хаһыаттарга, сурунаалларга уонна академическай хомуурунньуктарга үс тыһыынчаттан тахса билим уонна популярнай ыстатыйалар ааптардара. Устуоруйаҕа уонна этнографияҕа сыһыаннаах 20-тэн тахса кинигэ ааптара.

Ону таһынан, оҕо саҥатыгар аналлаах хас да кинигэни суруйбута[2][3].

Библиографията

  • Атах туппай. — Якутскай : Саха сириннэҕи кинигэ изд-вота, 1967. — 77 с.
  • Мэҥэ ааттар. — Дьокуускай : Бичик, 1979. — 287 с.
  • Дойду сурахтаах, алаас ааттаах. — Дьокуускай : Бичик, 1982. — 231 с.
  • Сири сиксигинэн. — Дьокуускай : Бичик, 1985. — 190 с.
  • Топонимика Якутии. — Дьокуускай : Бичик, 1985. — 143 с.
  • Ис иһигэр киирдэххэ. — Дьокуускай : Бичик, 1988. — 239 с.
  • Ыал ийэтинэн. — Дьокуускай : Бичик, 1994. — 240 с.
  • Үс, сэттэ, тоҕус. — Дьокуускай : Бичик, 1998. — 187 с.
  • Аал уоту оттунан. — Дьокуускай : Бичик, 1999. — 210 с.
  • Ааспат-арахпат сырҕан баас : репрессия ис хоһоонун, ыар содулун туһунан. — Дьокуускай : Бичик, 2000. — 240 с. : фот.
  • Улуустар ааттара. — Дьокуускай : Бичик, 2001. — 141, [3] с. : ил., карт.
  • Саха сир түннүгэ, көмүс илии. — Дьокуускай : Бичик, 2002. — 175 с.
  • Топонимика Якутии. — Дьокуускай : Бичик, 2004. — 192 с.
  • Топонимика Якутии : краткий научно-популярный очерк / [ответственный редактор П. А. Слепцов] ; Академия наук Республики Саха (Якутия), Институт гуманитарных исследований. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Якутск : Бичик, 2004. — 190 с. : ил.
  • Аатта тал. — 2-е изд., испр. и доп. — Дьокуускай : Бичик, 2005. — 79, [1] с. : ил.
  • Сири-халлааны кыйа анааран. — Дьокуускай : Бичик, 2008. — 285, [1] с.
  • Түгэх өбүгэлэр. — Дьокуускай : Бичик, 2011. — 252, [1] с.
  • Оройтон саҕалаан… — Дьокуускай : Медиа-холдинг «Якутия», 2008. — Кн. 2. — Дьокуускай : Сайдам, 2013. — 301, [2] с.

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

  • Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала;
  • «Гражданскай килбиэн» бэлиэ (2005)[3];
  • Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо[5].

Дьиэ кэргэнэ, аймахтара

Аатын үйэтитии

  • Дьокуускайга М. С. Иванов — Багдарыын Сүлбэ олорбут дьиэтин (Ленин бэрэспиэгэ, 29) эркинигэр өйдөбүнньүк дуоска туруоруллубута[3].

Быһаарыылар

  1. ↑ Ушел из жизни топонимист Михаил Иванов – Багдарыын Сүлбэ (рус.). ЯСИА (26 Кулун тутар 2017). Сигэнии күнэ: 18 Бэс ыйын 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Михаил Спиридонович Иванов – Багдарыын Сүлбэ (1928–2017) (рус.). Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 18 Бэс ыйын 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Иванов Михаил Спиридонович – Багдарыын Сүлбэ (рус.). Мой Якутск (6 Ахсынньы 2024). Сигэнии күнэ: 18 Бэс ыйын 2026.
  4. ↑ Республика простится с Михаилом Ивановым-Багдарыын Сүлбэ 28 марта (рус.). ЯСИА (27 Кулун тутар 2017). Сигэнии күнэ: 18 Бэс ыйын 2026.
  5. ↑ Почетные граждане Вилюйского улуса (рус.). Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 17 Бэс ыйын 2026.
  6. ↑ «В работе над словарем топонимов использовали даже легенды и предания» (рус.). Сигэнии күнэ: 17 Бэс ыйын 2026.

Литература

  • Федоров Е. «Атах туппай» // «Эдэр коммунист». — 1967. — Муус устар 16 к.
  • Максимов В. «Кэрэхсэбиллээх кинигэ» // «Кыым». — 1970. — От ыйын 22 к.
  • Руфов С. «Дьоллоох олох туhунан» // «Кыым». — 1974. — От ыйын 16 к.
  • Николаев С. «Икки дьоҕур дэҥҥэ аргыстаhар» (Редкое сочетание двух способностей) // «Кыым». — 1979. — Сэтинньи 28 к. / Рец. на кн.: Иванов М. С. Вечные названия. — Якутск, 1979.
  • Гоголев А. «Вечные названия» // Якут. Ун-т. — 1979. — 29 нояб.
  • Тобуруокап П. «Утуйбатах икки түүнүм» // «Хотугу сулус». — 1980. — N 2. — С. 116—118.
  • Зыков Ф. «Итэҕэйэ, үөрэ көрсөбүт» // «Эдэр коммунист». — 1982. — Ахсынньы 5 к.
  • Архипов Н. «Сыралаах үлэ үтүө түмүгэ» // «Хотугу сулус». — 1983. — С. 93—95.
  • Гоголев А. «Исследование по якутской топонимике» //Якут. Ун-т. — 1983. — 3 февр.
  • Дьячковскай К. «Дириҥээтэр дириҥээн» //«Кыым». — 1985. — Ыам ыйын 15 к.
  • Коркина Е. «Об изучении якутского языка» //«Советская тюркология». — 1985. — № 2. — С. 74—80.
  • Петров Н. «Суолтата дириҥиир» //«Эдэр коммунист». — 1985. — Балаҕан ыйын 11 к.
  • Попов Г. «Кэрэ кэпсээннээх» // «Хотугу сулус». — 1986. — № 7. — C. 103—104.
  • Иванов С. «Тыл үөрэҕинэн сирдэттэххэ» // «Кыым». — 1986. — Ыам ыйын 8 к.
  • Комаров В. «Куда ударяет молния» //«Сельская жизнь». — 1988. — 26 нояб.
  • Васильев Ю. «Билсиҥ, ааҕыҥ» //«Эдэр коммунист». — 1988. — Бэс ыйын 10 к.
  • Петров П. П. «Учуутал, краевед» //«Бэлэм буол». — 1988. — Сэтинньи 15 к.
  • Зыков И. «Өссө да салҕана туруоҕа» //«Саха Сирэ». — 1992. — Бэс ыйын 27 к.
  • Чуукаар П. «Ааттарбыт тустарынан өссө биир нэмийии» // «Сахаада». — 1992. — Балаҕан ыйын 16 к.
  • Павлов Б. «Багдарыын Сүлбэ атыннык саныыр» //«Саха Сирэ». — 1993. — Алтынньы 7 к.

Сигэлэр

Категориялар