Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Өлөөн улууһа

Өлөөн улууһа (нууч. Оленёкский район) эбэтэр Өлөөн эбэҥки национальнай оройуона — Арассыыйа Федерациятын Саха Өрөспүүбүлүкэтин улууһа. Иэнинэн саамай улахан улуус.

Дьаһалта киинэ — Өлөөн.

Географията

Өлөөн улууһа Саха сирин хотугулуу-арҕаа өттүгэр, Хотугу полярнай эргимтэ таһыгар, Өлөөн уонна уонна Анаабыр өрүстэр тардыыларыгар сытар.

Улуус сирин-уотун иэнэ - 317 976,06 км2, ол аата Саха сирин иэнин быһа холоон 10, 31% ылар. Бу өрөспүүбүлүкэҕэ иэнинэн саамай улахан улуус буолар: иэнэ Мэҥэ-Хаҥалас улууһуттан (Саха сирин саамай кыра улууһа) быһа холоон 27 төгүл улахан. Ону таһынан, Өлөөн улууһа иэнинэн Арассыыйа 71 регионуттан (уопсайа 85) улахан.

Өлөөн улууһа атын улуустары уонна оройуоннары кытта быысаһыыта:

  • Саха сирин атын улуустарын кытта:
  • хотуттан - Анаабыр,
  • хотугулуу-илинтэн - Булуҥ,
  • илинтэн - Эдьигээн,
  • соҕуруулуу-илинтэн - Бүлүү, Үөһээ Бүлүү уонна Ньурба,
  • соҕуруулуу-арҕааттан -Мирнэй;
  • ыаллыы Красноярскай кыраай оройуоннарын кытта:
  • арҕааттан - Эбэҥки оройуонун,
  • хотугулуу-арҕааттан - Таймыыр Долган-Ненец оройуонун кытта[3].

Айылҕата

Сирэ хаптал хайалаах. Улахан аҥара Орто Сибиир хапталыгар, хотугу өттө Хотугулуу-Сибиир намталыгар, хотугулуу-арҕааҥҥы өттө – Анаабыр хаптал хайалаах сиригэр сытар. Тохсунньу орто температурата -38 °С, от ыйыгар ортотунан +13 °С буолар.

Өлөөн сирэ туундара, ойуурдаах туундара, оттон соҕуруу өттүгэр тайҕа.

Улуус сиригэр-уотугар икки алмаастаах сири арыйбыттар[4].

Уу ситимэ

Уу сүрүн артерията - Өлөөн өрүс: уһуна 2292 км, тардыытын иэнэ 220 тыһ. кв. км, өрүс гидроэнергетическай потенциала 1 мөл. 031 тыһ. кВт. Өрүс ситимигэр өссө үрэхтэр киирэллэр: Арҕаа-Салаа, Улахан уонна Кыра Куонамка, Силигир, Марха, Муна, Биириктэ, Удьаа уо. д. а. Улуус сиригэр-уотугар сир аннынааҕы муустар ууллан эрэр сирдэригэр буор түһүүтүн түмүгэр үөскээбит термокарстовай күөллэр тарҕаммыттар. Биир бөдөҥ күөл - Ээйик, уһуна 7 км, кэтитэ 5 км[3].

Үүнээйитэ

Тиит мас улуус 20 % үүнэр. Муохтар, лабыкталар сайдыбыттар, сэппэрээк элбэх (хатыҥ, кытыан, сугун уо.д.а.). «Алакыыт» эркээйи сиргэ 4 Кыһыл кинигэҕэ киирбит үүнээйи үүнэр: родиола, вздутоплодник волосистый, башмачок пятнистый, кувшинка четырехгранная.

Кыыла-сүөлэ

Бөдөҥ кыыллартан тайах, хотугу таба, бөрө бааллар. Киис, тайах, кырса уонна кыыл таба бултаналлар.

Көтөрдөр 118 көрүҥнэрэ баара биллэр, онтон 61 көрүҥ уйаланар (холобур, Кыһыл кинигэҕэ киирбит мороду уонна лыглыкы), 15 — көтөн ааһар, 1 — киирэн тахсар, уонна 41 — баара сабаҕаланар.

Өрүстэргэ, үрэхтэргэ уонна күөллэргэ балык 12 көрүҥэ баар: бил, быйыт, сыа-балык, быраҥаатта, дьарҕаа, сордоҥ, собо о.д.а.

Устуоруйата

Өлөөн улууһун сиригэр-уотугар неолит кэминээҕи былыргы дьон тохтоон олорбут сирдэрэ аһыллыбыттар (б.э. и. 5-2 тыһ. бүтүүтэ). Б.э. и. II тыһ. бастакы аҥарыгар манна эбээн биистэрэ кэлбиттэр, кинилэр XVII үйэҕэ Хотугу Муустаах байҕал кытылыгар тахсыбыттар.

1620-с сс. нуучча казактара Өлөөн өрүс туһунан истибиттэр, онон 1633 сыллаахха Иван Ребров этэрээтэ Өлөөн кыстыгын олохтообут; 1660-с сс. Өлөөҥҥө Семен Дежнёв сулууспалаабыт. 1854 сыллаахха манна Р. К. Маак эспэдииссийэтэ үлэлээбит, онтон 1874-1875 сс. А. Л. Чекановскай өрүс бастакы каартатын оҥорбут.

Ыраахтааҕылаах Арассыыйа саҕана билиҥҥи улуус сирдэрэ Булуҥ уокуругар киирэллэр эбит.

1934 сыллаахха Өлөөҥҥө бастакы оскуола, балыыһа, электростанция тутуллубуттара. 1935 сыл алтынньы 1 күнүгэр Өлөөн оройуона тэриллибит. 1939 сылга оскуола саастаах оҕолор бары үөрэххэ хабыллыбыттар, 1940 сыл сэтинньитигэр улуус Саха АССР үрдүнэн бастакынан улахан дьон үөрэҕэ суоҕун суох гыммыт, онтон 1940-с сс. бастакы колхуостар тэриллибиттэр. Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар улуус булчуттара түүлээҕи 4463 тыһ. солк. туттарбыттар, оборона фондатыгар 724 тыһ. солк. тахса хомуйбуттар. 1937 с. атырдьах ыйыгар бастакы самолет кэлбит, 1960 с. авиапорт арыллыбыт, 1970 с. Удачнай – Өлөөн – Саскылаах – Үрүҥ-Хайа кыһыҥҥы суол үлэлиир.

1954 сыл атырдьах ыйын 21 күнүгэр Л. А. Попугаева Өлөөн улууһун Далдын үрэх тардыытыгар ССРС–ка бастакы кимберлит туруупкатын булбут, ол «Зарница» диэн ааттаммыт. 1955 сыллаахха «Соргулаах» («Удачная») туруупка арыллыбыт, онтон 1960 сыллаахха «Айхал» туруупка (билигин Саха сирин Мирнэй улууһа), Томтор-Таас диэн сиргэ ниобий баайдаах сир, онтон 1965 с. Эбэлээх алмаастаах сир арыллыбыттар.

2005 сыллаахха улууска эбэҥки национальнай оройуонун статуһа бэриллибит[5].

Нэһилиэнньэтэ

Нэһилиэнньэтин ахсаана
1970[6]1979[7]1989[8]2002[9]2009[10]2010[11]2011[12]2012[13]2013[14]
3196↗3645↗3993↗4091↘4028↗4127↗4130↘4085↘4050
2014[15]2015[16]2016[17]2017[18]2018[19]2019[20]2020[21]2021[22]2022[23]
↘3963↗3967↗3983↗4009↗4072↗4148↗4247↗4313↗4335
2023[2]
↗4361

Дьаһалталарынан араарыы

Өлөөн улууһугар 4 национальнай стаатустаах нэһилиэк киирэр. Сорох сирдэрэ нэһилиэктэргэ киирбэттэр.

Дьилиндэ улуус кииниттэн 320 км хоту сытар, Анаабыр улууһун кытта быысаһар. Харыйалаах (Кирбэй нэһилиэгин киинэ) Өлөөн бөһүөлэгин таһыгар баар. Ээйик (Солоҕон нэһилиэгин киинэ) улуус кииниттэн 550 км сиргэ, Үөһээ Бүлүү кирбиитин чугаһыгар сытар.

undefined
Улуус иһинээҕитэ
# Нэһилиэктэр Кииннэрэ Кыра сэлиэнньэлэр Улуус

кииниттэн, км

Почта

индекса

Нэһилиэнньэ

ахсаана

(2007 сыл)

1 Өлөөн улуус киинэ 0 2 347
2 Кирбэй Харыйалаах 3 831
3 Дьилиндэ Дьилиндэ 320 659
4 Солоҕоон Ээйик 550 322
Барыта 4 159

Экэниэмикэтэ

Улуус экономикатыгар төрүт дьарыктар улахан сабыдыаллаахтар (таба иитиитэ, булт, балыктааһын, сүөһү иитии). Хостуур промышленность үөскээн эрэр. Хара Таас уонна Талахтаах диэн сирдэргэ алмаас хостууллар. 1959 сыллаххха Томтор Таас диэн сиргэ ниобий уонна тантал үөскээбит бөдөҥ сирдэрэ булуллубута[24].

Үөрэҕирии

Кэрэхсэбиллээх сирдэр

Өлөөн өрүс уонна кини салааларын кытылларыгар айылҕа оҥорбут кэрэ сирдэрэ бааллар: Киһи Таас, Эбиэн Мас, Тиис Хайа, Мэрчимдэн, Сенкю. Былыр-былыргыттан киһи олорбут ытык сирдэрэ, суруктаах хайалар бааллар. Холобур Сэвэки, Таҥаралаах, Куойка диэн сирдэри ааттыахха сөп.

Ытык кэрэ сирдэр иэннэрэ 113 427 км², ол аата улуус сирин 36 % ылаллар. 3 өрөспүүбүлүкэ стаатустаах эркээйи сир, 4 улуус эркээйи сирэ уонна 7 сир айылҕа мэҥэтэ диэн стаатустаахтар.

Биллэр-көстөр дьоно

  • Семенов Василий Семенович — аатырбыт булчут. Ленин уонна Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннардаах. Түүлээҕи бултааһыҥҥа ситиһиилэрин иһин Саха АССР уһулуччулаах булчута, Саха АССР үтүөлээх булчута буолбута.
  • Матвеев Христофор Иннокентьевич — аатырбыт табаһыт. Ленин уонна Үлэ Кыһыл Знамята уордьаннардаах. Биригээдэтэ саҥа үлэ ньымаларын олоххо киллэрэн таба ахсаанын 99 % тыыннаах хаалларар этэ.
  • Бенчик Христина Афанасьевна — аатырбыт иистэнньэҥ.

Быһаарыылар

  1. ↑ В Якутии избрали глав четырех районов. https://sakhaparliament.ru. Саха Парламент (15 Балаҕан ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 15 Балаҕан ыйын 2025.
  2. ↑ 1 2 Оценка численности населения на 1 января 2023 года по муниципальным районам
  3. ↑ 1 2 Оленекский улус. Визитная карточка улуса (рус.). Сигэнии күнэ: 1 Муус устар 2026.
  4. ↑ МР «Оленёкский эвенкийский национальный улус (район)» (англ.). investyakutia.ru. Сигэнии күнэ: 1 Муус устар 2026.
  5. ↑ Оленекский улус. История улуса (рус.). Сигэнии күнэ: 1 Муус устар 2026.
  6. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность наличного населения городов, поселков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (рус.). Сигэнии күнэ: 14 Алтынньы 2013. Архивировано 19 Алтынньы 2013 года.
  7. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность наличного населения РСФСР, автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений, сел-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (рус.).
  8. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность населения СССР, РСФСР и ее территориальных единиц по полу (рус.). Архивировано 10 Алтынньы 2011 года.
  9. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2002 г.
  10. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года (рус.). Сигэнии күнэ: 2 Тохсунньу 2014. Архивировано 18 Ыам ыйын 2015 года.
  11. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 г. Том 1: Численность и размещение населения Республики Саха (Якутия)
  12. ↑ Якутия. Оценка численности населения на 1 января 2009-2015 годов
  13. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (рус.). Сигэнии күнэ: 31 Ыам ыйын 2014. Архивировано 16 Ыам ыйын 2013 года.
  14. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года (рус.). М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат (2013). — Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов. Сигэнии күнэ: 16 Сэтинньи 2013. Архивировано из оригинала 12 Алтынньы 2013 года.
  15. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (рус.). Сигэнии күнэ: 2 Атырдьах ыйын 2014. Архивировано 10 Атырдьах ыйын 2014 года.
  16. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (рус.). Сигэнии күнэ: 6 Атырдьах ыйын 2015. Архивировано 23 Балаҕан ыйын 2015 года.
  17. ↑ 2016 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бэйэни салайыныы тэрээһиннэринэн олохтоохторун ахсаана
  18. ↑ 2017 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бэйэни салайаныы уорганнарын олохтоохторун ахсаана (31 От ыйын 2017). Сигэнии күнэ: 31 От ыйын 2017. Архивировано 31 От ыйын 2017 года.
  19. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года (рус.). Сигэнии күнэ: 25 От ыйын 2018. Архивировано 26 От ыйын 2018 года.
  20. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (рус.). Сигэнии күнэ: 31 От ыйын 2019. Архивировано 2 Ыам ыйын 2021 года.
  21. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года
  22. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (рус.) (XLSX). Сигэнии күнэ: 1 Балаҕан ыйын 2022. Архивировано 1 Балаҕан ыйын 2022 года.
  23. ↑ Численность населения на 1 января 2022 года с учетом ВПН-2020
  24. ↑ Иллюстрированный атлас Республики Саха, Дь., Бичик, 2012

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар