Нуучча тылынанПартнёрдар бырайыактараАнал бырайыактар
Тас көрүҥүн уларытТылы уларытИһитиннэрии
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Аллараа Халыма улууһа

Бу тиэрмин атын эмиэ суолталардаах, көр Халыма (суолталара).

Аллараа Халыма улууһа (нууч. Нижнеколы́мский улус (райо́н)) — Арассыыйа Бэдэрэссийэтин Саха Өрөспүүбүлүкэтин административнай-территориальнай биирдэмэ (улуус эбэтэр оройуон) уонна муниципальнай тэриллиитэ (муниципальнай оройуона).

Администрациятын киинэ — Черскэй — куорат тииптээх бөһүөлэк.

Географията

Улуус Саха сирин саамай хотугулуу-илин уһугар, Хотугу полярнай эргимтэ кэннигэр, Халыма намталыгар, Халыма өрүс уҥа кытылыгар сытар. Иэнэ — 87,1 тыһ. км². Аллайыаха, Орто Халыма улуустарын уонна Чукотка автономнай уокуругун кытта быысаһар. Хоту өттүттэн Илин Сибиирдээҕи байҕал уутунан суураллар.

Бөдөҥ өрүстэрэ — Халыма, Алазея, Улахан Чукочья, Кыра Куропаточья. Күөллэр элбэхтэр, олортон ордук улаханнара Нерпичье, Чукочье, Улахан Муора, Илиргыткин, Пелятка[6].

Сирин-уотун ньуура дэхси. Тохсунньу орто температурата: — 45ºС, от ыйа: хоту +4ºс-тан соҕуруу +12ºс-ка диэри.

Оройуоҥҥа көмүс, өҥнөөх таас сырье, тутуу матырыйааллара (туой, гравий-кумах матырыйаал) баар. Экэниэмикэтигэр сүрүн миэстэни тыа хаһаайыстыбата (таба иитиитэ), балыктааһын уонна түүлээҕи бултааһын ылаллар.

Зеленый мыс порт — Саха сирин уонна Чукотка автономиялаах уокуругун хотугулуу-арҕаа оройуоннарын байҕал аана.

Улуус сиригэр Плейстоцен паарката заказник баар[7].

undefined
undefined

Устуоруйата

1930 сыллаахха Чукотка уокуругун састаабыгар Арҕаа туундара оройуона (киинэ — Аллараа Халыма) диэн аатынан тэриллибитэ. 1931 сыллаахха Саха АССР састаабыгар бэриллибитэ. 1941 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр оройуон киинэ Аллараа Халыматтан Аллараа Кириэстэргэ[8], 1963 сыллаахха Черскэй куорат тииптээх бөһүөлэккэ көһөрүллүбүтэ. Бөһүөлэк XIX үйэҕэ бу сиргэ үлэлээбит, өлбүт Сибиир аатырбыт чинчийээччитэ Иван Черскэй аатынан ааттаммыт[9].

Нэһилиэнньэтэ

Урбанизация

Куорат усулуобуйатыгар (Черскэй ктб) оройуон нэһилиэнньэтин 62,72 % олорор.

Омугунан састааба

Нэһилиэнньэтигэр нууччалар баһыйаллар, ол иһигэр походчаннар, ону таһынан сахалар, чукчалар уонна дьүкээгирдэр бааллар.

Дьон ахсаана
2018[10]
4290
1000
2000
3000
4000
5000
2018

Муниципальнай сирин-уотун тэриллиитэ

Аллараа Халыма улууһа, олохтоох салайыныыны тэрийии чэрчитинэн, 4 муниципальнай тэриллиилээх, ол иһигэр 1 куорат нэһилиэгэ уонна 3 тыа сэлиэнньэтэ (нэһилиэк) киирэр[11][12].

№Муниципальное
образование		Административный
центр		Количество
населённых
пунктов		Население
(чел.)		Площадь
(км²)
1ЧерскэйЧерскэй ктб2↗2641[4]92,00[3]
2Өлүөрэ (Олёринский Суктул)Андрюшкино1↘686[13]32 382,87[3]
3ПоходскайПоходскай9↘263[13]21 624,16[3]
4ХаларчыКолымскай1↗765[13]33 018,51[3]

Нэһилиэнньэлээх пууннара

Аллараа Халыма улууһа 13 нэһилиэнньэлээх пууннаах.

Улуус нэһилиэнньэлээх пууннарын испииһэгэ
№Нэһилиэнньэлээх пуунТиибэНэһилиэнньэтэМуниципальнай тэриллии
1Амбарчиксэлиэнньэ↗4[14]Походскай
2Андрюшкиносэлиэнньэ↘686[13]Өлүөрэ (Олёринский Суктул)
3Две вискисэлиэнньэ#Н/Д[15]Походскай
4Ермоловосэлиэнньэ→0[14]Походскай
5Колымскайсэлиэнньэ↗765[13]Халарчы
6Крестовайсэлиэнньэ→0[14]Походскай
7Михалкиносэлиэнньэ→0[14]Походскай
8Нижнеколымскайсэлиэнньэ↗6[14]Походскай
9Петушкисэлиэнньэ→0[16]Черскэй
10Походскайсэлиэнньэ↘245[14]Походскай
11Тимкиносэлиэнньэ→0[14]Походскай
12Черскэйктб↗2641[4]Черскэй
13Чукочьясэлиэнньэ→0[14]Походскай

Экэниэмикэтэ

Экэниэмикэтигэр сүрүн миэстэни тыа хаһаайыстыбата (таба иитиитэ, кыыл иитиитэ) уонна булт (түүлээх уонна балык) ылаллар. Тыа хаһаайыстыбатыгар аналлаах сирдэр 7,7 тыһ.га буолаллар. Улууска сопхуостар, бааһынай хаһаайыстыбалар, ол иһигэр төрүт-ууһунан олорор хаһаайыстыбалар бааллар. Балык собуота уонна олохтоох суолталаах тэрилтэлэр бааллар[6]

Култуурата

Оройуоҥҥа биэс култуурунай-сынньалаҥ тэрилтэтэ үлэлиир, олор састааптарыгар 115 кулууп уонна интэриэс түмсүүтэ тэриллибит. Бөдөҥ тэрилтэлэр ахсааннарыгар киирэллэр:

  • «Этнос» МХТ култуураны тилиннэрии киинэ;
  • «Ыччат киинэ» МХТ (Черскэй);
  • «Чукотскатааҕы фольклор-култуура киинэ «Йынэттэт» МХТ (Халарчы нэһилиэгэ);
  • «И. И. Бурцев аатынан култуура-фольклор киинэ» МХТ (Андрюшкино).

Норуот кэлэктииптэрэ үлэлииллэр:

  • «Хотугу сулус» норуот самодеятельнай тыйаатыра, Черскэй бөһ.;
  • «Нэривден» этно-дьүкээгир норуодунай кэлэктиибэ, Андрюшкино сэл.;
  • «Мааруол» эбээн норуодунай фольклорнай үҥкүү кэлэктиибэ, Андрюшкино сэл;
  • «Ярар» чукча кэлэктиибэ, Колымскай сэл.;
  • «Кэскил» саха норуодунай кэлэктиибэ, Черскэй сэл.;
  • «Рассоха» норуодунай кэлэктиибэ, Походскай сэл.;
  • «Колымские вечорки» норуодунай фольклорнай кэлэктиип[17].

Кэрэхсэнэр сирдэрэ

Плейстоцен паарката

1998 сылтан үлэлиир айылҕа заповеднига Черскэй бөһүөлэктэн 30 км тэйиччи сытар, 20 км² иэннээх, онно «сэлиилии- туундаралыы истиэп» экотиһигин сөргүтүүгэ ураты эксперимент ыытыллар. Манна бөдөҥ от аһылыктаах харамайдар — саха сылгытын, овцебыктар, зубрдар, яктар уо. д. а үөрдэрин иитэллэр, учуонайдар саныылларынан бу ирбэт тоҥ ирэрин бытаардарга көмөлөһөр уонна килиимэти сойутар дьайыылаах[9].

Сундурун таас дьоно

Сундурун өрүс үөһээ тардыытыгар Аллайыаха уонна Аллараа Халыма улуустарын кыраныыссаларыгар баар айылҕа пааматынньыга. 30 миэтэрэҕэ диэри үрдүктээх кумах уонна кварц таас тобохторо, дьон бөлөҕүн дьүһүннэрин санатар, Индигир уонна Халыма ардыларынааҕы субарктическай туундараҕа сүүстэн тахса квадратнай километр иэннээх сиргэ тэнийэр[9][18].

Дуванный Яр

Халыма өрүс алын тардыытыгар 50-ча миэтэрэ үрдүктээх, 10-тан тахса км уһуннаах очуос Омолон-Анюй кэлим хайатын тирэх быһыыта буолар. Халыма уҥа кытылыгар Омолон төрдүттэн 35-43 км аллараа өрүс тоҕойугар сытар[19][20]. Ирбэт тоҥ мууһа ирдэҕин аайы манна ирбэт тоҥ үйэ кыылларын тобохторо — сэлии, бизон уонна сылгы уҥуохтара куруук көстөллөр, бу сир былыргы айылҕа устуоруйатын ураты «кинигэтэ» буолар. Дуванный яр турар сириттэн ылыллыбыт Kolyma1 холобуругар (9769 сыл билиҥҥи кэмҥэ диэри) Y-хромосомалаах 1a1a-F745>M120 Q гаплогруппа (нууч.) (сах. уонна митохондриялаах G1b гаплогруппа (нууч.) (сах. быһаарыллыбыта[21][22].

Кыраныысса зоната

АБ-тин ФСБ-тын 2006 сыл муус устар 14 күнүнээҕи 152 №-дээх «Саха Өрөспүүбүлүкэтин сиригэр-уотугар кыраныысса зонатын кэриҥнэрэ» бирикээһигэр олоҕуран (АБ ФСБ-тын 2007 сыл ыам ыйын 2 күнүнээҕи 213№дээх бирикээһинэн уларытыылардаах) Аллараа Халыма улууһун сирин-уотун сорҕотугар, Саха сирин сорох атын оройуоннарыгар курдук, кыраныысса зоната олохтоммут.

Кыраныысса зонатыгар, сылдьарга көҥүл Халарчы нэһилиэктэн ураты, улуус бары тыа сирин нэһилиэктэрэ киирэллэр. Ол гынан баран, манна Черскэй бөһүөлэгэр (погранзонаҕа киирэр) аэропорду ааһан киирэр балачча уустук.

Быһаарыылар

  1. ↑ дьаһалта-территориальнай тэриллии өттүнэн
  2. ↑ муниципальнай тэриллии өттүнэн
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Республика Саха (Якутия). Общая площадь земель муниципального образования. Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026. Архивировано 21 Тохсунньу 2018 года.
  4. ↑ 1 2 3 Оценка численности населения на 1 января 2023 года по муниципальным районам
  5. ↑ Якутия > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  6. ↑ 1 2 Нижнеколымский улус. География улуса (рус.). Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026.
  7. ↑ МР «Нижнеколымский улус (район)» (англ.). investyakutia.ru. Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026.
  8. ↑ Ведомости Верховного Совета СССР. № 8 (123), 1941 г.
  9. ↑ 1 2 3 Нижнеколымский район Якутии в цифрах и фактах — ЯСИА, Новости Якутии и Якутска — свежие новости онлайн на сайте ysia.ru — ЯСИА (8 Ахсынньы 2023). Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026.
  10. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  11. ↑ Закон Республики Саха (Якутия) от 30 ноября 2004 года N 173-З N 353-III «Об установлении границ и о наделении статусом городского и сельского поселений муниципальных образований Республики Саха (Якутия)». Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026. Архивировано 21 Балаҕан ыйын 2019 года.
  12. ↑ Приложение 40. Перечень населенных пунктов, входящих в состав сельских и городских поселений Республики Саха (Якутия). Закон Республики Саха (Якутия) от 30.11.2004 173-З N 353-III "Об установлении границ и о наделении статусом городского и сельского поселений муниципальных образований Республики Саха (Якутия)" (с изменениями и дополнениями) (рус.). base.garant.ru. Сигэнии күнэ: 11 Алтынньы 2026.
  13. ↑ 1 2 3 4 5 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года.
  14. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 г. Том 1: Численность и размещение населения Республики Саха (Якутия)
  15. ↑ Две виски > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  16. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (рус.) (XLSX). Сигэнии күнэ: 1 Балаҕан ыйын 2022. Архивировано 1 Балаҕан ыйын 2022 года.
  17. ↑ Нижнеколымский район |, | Автономное учреждение Республики Саха (Якутия) "Республиканский Дом народного творчества и социально-культурных технологий" (14 Алтынньы 2015). Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026.
  18. ↑ Каменные Люди Сундуруна | Туры по Якутии / инЯкутия (рус.). www.inyakutia.ru. Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026.
  19. ↑ Т. Н. Каплина, Р. Е. Гитерман, О. В. Лахтина, Б. А. Абрашов, С. В. Киселев, А. В. Шер. Дуванный яр — опорный разрез верхнеплейстоценовых отложений Колымской низменности. № 48. 1978.
  20. ↑ С. В. Губин. Палеопедологический анализ верхнеплейстоценовых (едомных) отложений обнажения Дуванный Яр, 1984
  21. ↑ Martin Sikora, Vladimir V. Pitulko и др. История населения северо-востока Сибири с плейстоцена (англ.) (22 октября 2018 г.). Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026.
  22. ↑ Плейстоценовый парк: уникальный экологический проект в якутской Арктике | Национальная библиотека РС(Я), Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар