Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Черскэй

Че́рскэй (нууч. Черский) — Саха сирин хотугулуу-илин өттүгэр сытар куорат тииптээх бөһүөлэк, Чукоткаттан чугас, Дьокуускай куораттан 1920 км хотугулуу-илин сытар. Аллараа Халыма киинэ уонна бөдөҥ нэһилиэнньэлээх пууна. Нэһилиэнньэтин ахсаана — 2641[1] киһи. (2023).

Географията уонна айана

Халыма өрүс аллараа тардыытыгар сытар, уҥа кытылга, Пантелеиха өрүс түһэр сиригэр баар. Администрациятыгар 3 км тэйиччи, хоту сытар, Халыма уҥа кытылыгар аллараа сытар Зелёный Мыс порт киирэр.

Бөһүөлэк аэропорда «Черскэй» Аллараа Халыма улууһун Дьокуускайы кытта төгүрүк сылы быһа ситимниир[2].

Черскэй кыһыҥҥы суолунан Халарчы бөһүөлэги кытта ситимнэһэр.

Устуоруйата

XVII үйэҕэ бу сиргэ бастаан балыксыттар олохсуйбуттара. Оччолорго манан элбэх айанньыт, сири арыйааччы дьон ааспыттар (Стадухин, Чюкичев, Дежнёв, Захаров, Харитонов уонна да атыттар).

Ол курдук, 1643 сыллаахха Зырян уонна Стадухин этэрээттэрин дьүкээгир кинээстэрэ Корали уонна Пантели бэрт тоҥуйдук көрсүбүттэр (Пантелеиха кини аатынан ааттаммыт)[3].

1891 сыллаахха бу диэки Черскэй салайааччылаах экспедиция үлэлээбит, ол эрэн түмүктэммэтэҕэ, Иван Дементьевич 1892 сыллаахха бэй ыйын 25 күнүгэр өлбүтэ (Халарчы бөһүөлэгэр көмүллүбүтэ).

Кэлин экспедицияны кини кэргэнэ Мавра Павловна түмүктээбитэ. Бөһүөлэк чугаһыгар түүлээх носорог кырамталарын булбуттара.

1931 сыллаахха сэлиэнньэ фициальнай ааты ылбыта — Нижние Кресты. 1941 сыллаахха тохсунньу 10 күнүгэр Нижние Кресты Аллараа Халыма оройуонун кииэн буолбута[4].

1963 сылтан — куорат тииптээх бөһүөлэк ыстаатыһын ылбыта уонна геолог, географ, Сибиири чинчийээччи И. Д. Черскэй аата иҥэриллибитэ.

Сэбиэскэй кэм саҕана манна ГУЛАГ-ка утаарыы пууна үлэлээбитэ. 1937 сыллааҕы өрө туруу кэмигэр хаайыылаахтары ытыалан өлөрбүт аатырбыт Хааннаах күөллэрэ манна баар[5][6].

1966 сыллаахха бөһүөлэккэ биллиилээх Канада суруйааччыта Фарли Моуэт кэлэ сылдьыбыт, кини Черскэй олохтоохторун уонна чугастааҕы сири-уоту «The Siberians» кинигэтигэр ойуулаабыт (1970).

Чугастааҕы Походскай бөһүөлэгин кытта походчаннар диэн олохтоох омуктар олорор сирдэринэн ааҕыллар.

Араас сылларга манна үрдүкү кэтирээһини үөрэтэр «Север» экспедиция ыстааба үлэлиир этэ.

Сыллата Черскэйгэ «Хотугу куоластар» («Голоса Севера») муусука бэстибээлэ ыытыллар.

1981 сыллаахха Сергей Зимов Черскэйгэ Хотугулуу-илиҥҥи Билим Станциятын тэрийбитэ[7]. Станция глобальнай ириэриини уонна плейстоцен сирин-уотун тилиннэриигэ үлэлиир[7].

Килиимэтэ

  • Сыллааҕы орто температура −12.7 °C.
  • Сыллааҕы сөҥүү орто нуормата 156 мм.
Черскэй климата
Көрдөрүү Тох. Ол. Кул. Муус. Ыам. Бэс. От. Ат. Бал. Алт. Сэт. Ахс. Сыл
Орто максимум, °C −26,8 −20,7 −20,7 −10,6 1,7 12,1 13,9 11,3 5,7 −5,8 −19,3 −26 −7,6
Орто температура, °C −31,3 −31,1 −26,3 −16,6 −3 6 7,7 5,6 0,9 −10,3 −23,7 −30,4 −12,7
Орто минимум, °C −35,8 −35,7 −31,9 −22,5 −7,6 02 1,6 0 −3,8 −14,7 −28,1 −34,7 −17,8
Сөҥүүлэр нуормалара, мм 10 7 5 5 7 16 28 25 18 14 12 9 156
Источник: https://ru.climate-data.org/location/333972/

Нэһилиэнньэтэ

Нэһилиэнньэтин ахсаана
1959[8]1970[9]1979[10]1989[11]2002[12]2009[13]2010[14]2011[15]2012[16]
1965↗9460↗9726↗11 176↘3832↘3084↘2857↘2841↘2762
2013[17]2014[18]2015[19]2016[20]2017[21]2018[22]2019[23]2020[24]2021[25]
↘2684↘2643↘2639↘2605↘2600↘2555↘2550↗2552↗2623
2022[26]2023[1]
↘2613↗2641

Тэрилтэлэрэ

Бөһүөлэккэ бааллар:

  • Зелёный Мыс байҕал пуорда;
  • «КолымТранс» авто тэрилтэ ;
  • Хотугулуу-илиҥҥи Билим Станцията;
  • Зеленомыстааҕы РТК;
  • гидробаза
  • «Черскэй» аэропорт.

Биллиилээх дьоно

  • Семён Курилов — дьүкээгир суруйааччыта;
  • Улуро Адо — учёнай, поэт, худуоһунньук, дьүкээгир алпаабытын уонна суругун-бичигин айбыта;
  • Николай Курилов — дьүкээгир поэта, прозаик, суруналыыс, худуоһунньук;
  • Александр Дзюба — техническэй билим хандьыдаата, ЦАГИ салаатын начальнига.

Култуура тэрилтэлэрэ

  • С. Н. Курилов түмэл-квартирата
  • Аллараа Халыматааҕы түмэл
  • Александр Маринеско аатынан түмэл.

Кэрэхсэнэр сирдэрэ

  • И. Д. Черскэй пааматынньыга
  • Ли-2 пааматынньык— самолёт[27]
  • Ан-2 пааматынньык — самолёт

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Оценка численности населения на 1 января 2023 года по муниципальным районам
  2. ↑ Аэропорт Черский готов возобновить обслуживание пассажиров и приём воздушных судов. Авиация России (9 Сэтинньи 2023). Сигэнии күнэ: 23 Сэтинньи 2025.
  3. ↑ Е.А. Строгова. Стадухинский острог в исторических исследованиях (русский) // Культура русских в археологических исследованиях: междисциплинарные методы и технологии : сб. науч. ст. / Л.В. Татаурова. — Омск: Омский институт (филиал) РГТЭУ, 2011. — С. 238–242.
  4. ↑ Ведомости Верховного Совета СССР. № 8 (123), 1941 г.
  5. ↑ Кровавое озеро - Зелёный Мыс. Сигэнии күнэ: 23 Сэтинньи 2025. Архивировано из оригинала 22 Муус устар 2017 года.
  6. ↑ Отрезанный от мира сибирский город чахнет в постсоветскую эпоху («The Washington Post», США).
  7. ↑ 1 2 Плейстоценовый парк: Восстановление экосистемы мамонтовых степей. Сигэнии күнэ: 23 Сэтинньи 2025. Архивировано из оригинала 12 Олунньу 2013 года.
  8. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу
  9. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (рус.). Демоскоп Weekly. Сигэнии күнэ: 25 Балаҕан ыйын 2013. Архивировано 29 Балаҕан ыйын 2013 года.
  10. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. (рус.). Демоскоп Weekly. Сигэнии күнэ: 25 Балаҕан ыйын 2013. Архивировано 7 Сэтинньи 2021 года.
  11. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу (рус.). Архивировано 26 Балаҕан ыйын 2011 года.
  12. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2002 г.
  13. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года (рус.). Сигэнии күнэ: 2 Тохсунньу 2014. Архивировано 18 Ыам ыйын 2015 года.
  14. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 г. Том 1: Численность и размещение населения Республики Саха (Якутия)
  15. ↑ Якутия. Оценка численности населения на 1 января 2009-2015 годов
  16. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года (рус.). Сигэнии күнэ: 31 Ыам ыйын 2014. Архивировано 16 Ыам ыйын 2013 года.
  17. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года (рус.). М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат (2013). — Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов. Сигэнии күнэ: 16 Сэтинньи 2013. Архивировано из оригинала 12 Алтынньы 2013 года.
  18. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года (рус.). Сигэнии күнэ: 2 Атырдьах ыйын 2014. Архивировано 10 Атырдьах ыйын 2014 года.
  19. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года (рус.). Сигэнии күнэ: 6 Атырдьах ыйын 2015. Архивировано 23 Балаҕан ыйын 2015 года.
  20. ↑ 2016 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бэйэни салайыныы тэрээһиннэринэн олохтоохторун ахсаана
  21. ↑ 2017 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Арассыыйа Бэдэрээссийэтин бэйэни салайаныы уорганнарын олохтоохторун ахсаана (31 От ыйын 2017). Сигэнии күнэ: 31 От ыйын 2017. Архивировано 31 От ыйын 2017 года.
  22. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года (рус.). Сигэнии күнэ: 25 От ыйын 2018. Архивировано 26 От ыйын 2018 года.
  23. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (рус.). Сигэнии күнэ: 31 От ыйын 2019. Архивировано 2 Ыам ыйын 2021 года.
  24. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года
  25. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (рус.) (XLSX). Сигэнии күнэ: 1 Балаҕан ыйын 2022. Архивировано 1 Балаҕан ыйын 2022 года.
  26. ↑ Численность населения на 1 января 2022 года с учетом ВПН-2020
  27. ↑ Самолёт Ли-2 в посёлке Черский] Сайт Артемия Лебедева.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар