Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Тиксии

Тиксии (нууч. Тикси) — Арассыыйа куораттыы тииптээх бөһүөлэгэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Булуҥ улууһун киинэ. Саха сирин хоту сытар биир бөдөҥ нэһилиэнньэлээх пууна, Хотугу байҕал айан суолун биир сүрүн пуорда.

Тиксии диэн аат тигис, тиксэр сир диэнтэн тахсыбыт, кытылга тиксии диэн өйдөбүллээх.

Географията

Бөһүөлэк хотугу (полярнай) эргимтэ тас өттүгэр, Өлүөнэ өрүс илин диэки түһэр тамаҕын кытылынан Лаптевтар муораларын хомотугар турар. Уһук Хотугу улуустарга киирсэр. Дьокуускайтан 2200 км тахса ыраах.

Бөһүөлэк турар сирэ томтордоох, булгунньахтаах. Хотугулуу-арҕаа, хотугулуу уонна хотугулуу-илиҥҥи өттүлэриттэн хайалар тулалыыллар, арҕаа өттүттэн Булуҥкаан хомотугар түһэр Булуҥкаан өрүс тайыыр.

Улуус сирин-уотун уопсай иэнэ — 26,54 тыһыынча га[2].

undefined

Күн-дьыл туруга

Муора салгынын сабыдыалынан субарктическай (арктическай) тыйыс килиимэттээх. Кыһына олус уһун (балаҕан ыйыттан от ыйыгар дылы), күүстээх тыаллаах, сотору-сотору буурҕа түһэр. Сайына кылгас, тымныы, бэрт кылгас кэмҥэ биирдэ эмэ +25 °С буолуон сөп.

Тохсунньу ый орто температурата −30…-33 °C, саамай сылаас ыйга (атырдьах ыйыгар) +7,5 °C буолар. Полярнай түүннэр 67 суукка тураллар (сэтинньи-тохсунньу), оттон полярнай күннэр — 86 суукка (ыам ыйа — атырдьах ыйа). Тоҥоруулар сылы быһа бэлиэтэнэллэр.

Ирбэт тоҥ кыамтата 300—400 м; сайын сир ньуура барбах ирэр (0,3-1,5 м.). Сөҥүү сылга 240 мм. Хаар 250-ча күн сытар, сиртэн үрдүгэ 32 см тиийэр (саамай үрдээбитэ 44 см, сорох сылга 99 см буолуон сөп).

Тыал сүрүннээн сайын хотугулуу-илинтэн, кыһын соҕуруулуу-арҕааттан үрэр. Тыал сыллааҕы орто түргэнэ — 5,1 м/с; буурҕа, ордук соҕуруулуу-арҕааттан уонна соҕурууттан тыал үрдэҕинэ, түһэр (кыһын устата барыллаан 109 күн, 800 чаас). Үксүгэр тыал, буурҕа күүһэ орто уонна күүстээх буолар.

Халлаан тымныйыытын саамай аллараа көрдөрүүтэ −50,5 °C. Ордук тымныы ыйынан олунньу ый буолар (орто көрдөрүүтэ −39,2 °C тиийэр). Бөһүөлэккэ «Тиксии» Аан дойдутааҕы күнү-дьылы кэтээн көрөр обсерватория (нууч.) (сах. баар[2].

Тиксии килиимэтэ
Көрдөрүү Тох. Ол. Кул. Муус. Ыам. Бэс. От. Ат. Бал. Алт. Сэт. Ахс. Сыл
Абсолютнай максимум, °C −7,6 −5,2 1,6 9,6 23,6 32,8 34,3 29,8 23,0 6,1 −1,2 −4,9 34,3
Орто максимум, °C −26,7 −26,1 −22,1 −13,5 −2,6 7,2 12,1 11,1 4,2 −7,9 −20,1 −25,1 −9,1
Орто температура, °C −30,2 −29,6 −26,3 −18,3 −6,1 3,2 7,6 7,7 1,6 −10,8 −23,4 −28,4 −12,8
Орто минимум, °C −33,8 −33,3 −30,8 −23,6 −9,7 0,1 3,9 4,5 −1,2 −14,3 −27,1 −31,9 −16,4
Абсолютнай минимум, °C −48 −50,5 −47,2 −46,9 −32,2 −15,8 −4 −4 −18,2 −35 −43,9 −48,8 −50,5
Сөҥүүлэр нуормалара, мм 21,9 16,8 11,2 9,8 13 26,6 45,2 49,7 27 16,4 17,5 22,3 321
Источник: Күн-дьыл туруга
Тиксиигэ күн-дьыл туругу (2009 — 2018 сс.) килиимэтэ
Көрдөрүү Тох. Ол. Кул. Муус. Ыам. Бэс. От. Ат. Бал. Алт. Сэт. Ахс. Сыл
Абсолютнай максимум, °C −7,6 −6,5 1,6 9,6 19,4 29,8 31,2 25,7 20,4 4,6 −0,1 −10,5 31,2
Орто максимум, °C −25,6 −28,1 −19,8 −10,1 −2 8,8 12,9 12,8 5,4 −5,9 −17,1 −24,4 −7,8
Орто температура, °C −29 −31,3 −23,8 −14,6 −5,2 4,3 8,7 9,4 2,8 −8,5 −20,1 −27,7 −11,2
Орто минимум, °C −32,4 −35,1 −28,3 −19,6 −8,7 1,0 5,1 6,0 0,0 −11,7 −23,4 −31,1 −14,8
Абсолютнай минимум, °C −45,7 −49,5 −43,6 −38,5 −28,6 −6,2 −0,4 −1 −11,5 −34,4 −38,4 −42,3 −49,5
Сөҥүүлэр нуормалара, мм 26 8 12 7 18 31 44 43 25 13 21 29 276
Сиик орто кээмэйэ, % 83 83 84 84 84 83 81 81 84 84 83 84 83
Тыал орто түргэнэ, м/с 5,7 3,9 4,1 3,6 4,1 4,2 4,4 4,5 4,6 4,6 5,5 5,0 4,5
Источник: Күн-дьыл туруга

Устуоруйата

Тиксии хомотун туһунан аан бастаан 1739 сыллаахха Кэриэрбит хомо (Губа Горелая) диэн аатынан Дмитрий Лаптев сурукка киллэрбит. 1878 сыллаахха А. Э. Норденшельд экспэдииссийэтин чилиэнэ О. Нордквист сахалыы «тиксии» диэн тылынан ааттыахха диэн этии киллэрбит, саҥа аат ол курдук иҥэриллибит.

1932 сыллаахха хотугу (полярнай) күнү-дьылы кэтиир ыстаансыйа олохтонон, Тиксии хомотугар дьон бастакытын кыстаабыт. 1933 сыллаахха Өлүөнэ — Хатанга хайысханан үлэлээбит этэрээт экспэдииссийэтэ бөһүөлэги уонна устар ааллар тохтуур пуортарын олохтообуттар. 1938 сыллаахха Тиксиитээҕи арктическай муора пуорда олохтоммут. 1939 сылтан бөһүөлэк куораттыы тииптээх буолбут. 1941—1944 сылларга Тиксиигэ Арктиканан ааһар ленд-лиз хараабылларын арыаллыыр пуун арылла сылдьыбыт буолбут. 1957 сыллаахха «Тиксии» полярнай геокосмофизика обсерватория тутуллубут[2].

Нэһилиэнньэтэ

Сэбиэскэй кэмҥэ нэһилиэнньэ ахсаана сыыйа эбиллибит (1960 сыллаахха — 4,8 тыһ. киһи). 1990 сыллаахха нэһилиэнньэ киһитин ахсаана 11,6 тыһ. киһиэхэ тиийэ сылдьыбыт. 1990 сылтан саҕалаан дьон ахсаана лаппа аҕыйаан барбыт. 2000 сыллаахха нэһилиэнньэ ахсаана 5,8 тыһыынча киһи буолбут, оттон 2023 сыллаахха — 4440.

Дьон ахсаана
1939[3]1959[4]1970[5]1979[6]1989[7]2002
697↗4833↗8099↗9505↗11 649↘5873
2009[8]201020112012[9]2013[10]2014[11]
↘5566↘5063↗5178↗5496↘5023↘4660
2015[12]2016[13]2017[14]2018[15]2019[16]2020
↘4557↘4556↗4604↘4537↗4602↗4793
2021[17]20222023
↘4173↗4201↗4440
2500
5000
7500
10 000
12 500
15 000
1939
2002
2013
2018
2023

Экономиката

Тиксии бөһүөлэгин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыта сирэ-уота бүтэйиттэн, киин сиртэн ырааҕыттан улахан тутулуктаах. Хаһаайыстыбаны уонна киһи олорор усулуобуйатын тэринэргэ элбэх кыһалҕалар көстөллөр, маныаха хотугу сир тыйыс айылҕата, инфраструктура ситэ сайдарыгар ыарахаттар бааллара төрүөт буолар.

Бөһүөлэккэ Өлүөнэтээҕи өрүс пароходствотын филиала, байыаннай чаастар бааллар.

2018 сыллаахха 0,9 Мвт кыамталаах тыал күүһүнэн үлэлиир электростанция тутуллубут. 2020 сыллаахха РусГидро онно олоҕуран, аны тыал күүһүнэн үлэлиир дизель комплексын үлэҕэ киллэрбит. Комплекска 3 МВт кыамталаах дизель электростанцията уонна 1 МВт кыамталаах уоту мунньуу систиэмэтэ киирэр. Сылга бу комплекс 12 мөл. кВт. электроэнергияны оҥорон таһаарар уонна 500 туонна дизель оттугун кэмчилиир[18].

Тырааныспар

Уу аартыга

Тиксии — Арассыыйа Арктикатааҕы пуортарыттан биирдэстэрэ. Навигация кэмэ үс ыйтан кыра буолар. Бэс ыйыттан саҕалаан балаҕан ыйыгар дылы дьону тиэйэр-таһар «Механик Кулибин» өрүһүнэн устар аал сылдьар (навигация устата сэттэ рейс оҥоһуллар)[19].

undefined

Салгын аартыга

Федеральнай суолталаах, гражданскай уонна байыаннай авиация тэҥинэн базаланар «Тиксии» аэропорт үлэлиир.

2017 сыллаахха аэродром саҥардыллан үлэҕэ киирбит. Билигин Ан-24 (Ан-26), Ан-72 (Ан-74), Ан-12, Ан-140, DHC-8-Q-300, — 400, Ил-18, Ил-76 көтөр ааллары, ону таһынан кыра авиация сөмөлүөттэрин уонна бөртөлүөттэр бары көрүҥнэрин түһэрэр кыахтаах[20].

undefined

Үөрэх тэрилтэлэрэ

  • Элбэх хайысхалаах Арктикатааҕы гимназия;
  • Тиксиитээҕи 1 нүөмэрдээх орто оскуола;
  • Тиксиитээҕи 2 нүөмэрдээх орто оскуола;
  • Тиксиитээҕи оҕо ускуустубатын оскуолата;
  • Оскуола таһынааҕы үөрэх киинэ[21].

Култуура уонна туризм

Култуура тэрилтэлэрэ

  • Тиксиитээҕи ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба уонна Арктика култууратын түмэлэ[22];
  • «Айхал» этнография, култуура киинэ[23].

1974 сылтан «Тиксиитээҕи киинэ уонна хаартыска устуудьуйата» норуот кэллэктиибэ үлэлиир (бу аат 1979 сыллаахха иҥэриллибит). Устуудьуйа сүрүн сыала-соруга — хотугу сир ураты айылҕатын, норуот маастардарын айымньылаах үлэлэрин уонна хоту сир олохтоох омуктарын фольклорун көрдөрөр хаартыскалары уонна видео матырыйааллары архыыптааһын буолар[24].

Сылын аайы «Хоту дойду оҕолоро ыллыыллар уонна үҥкүүлүүллэр» улуустааҕы оҕо бэстибээлэ ыытыллар[25].

Кэрэ-бэлиэ сирдэрэ

  • «Уус-Өлүөнэ» айылҕа заповеднига;
  • «Спас Нерукотворный» мас таҥара дьиэтэ (Тиксии-3 бөһүөлэккэ 2006 сыллаахха тутуллубут)[26].

Быһаарыылар

  1. ↑ https://14.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Численность%20населения%20на%201%20января%202023%20года(1).xlsx
  2. ↑ 1 2 3 Тикси. Географическая и историческая справка (рус.). Сигэнии күнэ: 2 Муус устар 2026.
  3. ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам.
  4. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  5. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  6. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  7. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  8. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  9. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  10. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года.
  11. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года.
  12. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  13. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  14. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  15. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  16. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  17. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  18. ↑ РусГидро ввело в эксплуатацию уникальный ветродизельный комплекс в арктическом поселке Тикси. rushydro.ru. Сигэнии күнэ: 8 Муус устар 2026.
  19. ↑ Якутск — Тикси — Якутск (Расписание) | Ленатурфлот. Сигэнии күнэ: 2 Муус устар 2026. Архивировано 13 Балаҕан ыйын 2016 года.
  20. ↑ Тикси — Аэропорты Севера(биллибэт). sever.aero. Сигэнии күнэ: 8 Муус устар 2026.
  21. ↑ Муниципальные образовательные организации (рус.). Сигэнии күнэ: 7 Муус устар 2026.
  22. ↑ Тиксинский музей изобразительного искусства и культуры Арктики — Булунский район, п. Тикси, ул. Трусова, д. 7. Подробная информация о музее: расписание, фото, адрес и т. д. на официальном сайте Культура.РФ (рус.). Культура.РФ. Сигэнии күнэ: 2 Муус устар 2026.
  23. ↑ Этнокультурный центр «Айхал». Подробная информация: расписание, фото, адрес и т. д. на официальном сайте Культура.РФ (рус.). Культура.РФ. Сигэнии күнэ: 2 Муус устар 2026.
  24. ↑ Булунский улус |, | Автономное учреждение Республики Саха (Якутия) "Республиканский Дом народного творчества и социально-культурных технологий" (13 Алтынньы 2015). Сигэнии күнэ: 2 Муус устар 2026.
  25. ↑ В Тикси завершился фестиваль “Поют и танцуют Дети Севера”, Улус Медиа (31 Кулун тутар 2025). Сигэнии күнэ: 2 Муус устар 2026.
  26. ↑ Храм Спаса Нерукотворного. Сигэнии күнэ: 2 Муус устар 2026. Архивировано 27 Сэтинньи 2011 года.

Категориялар