Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Хотугу байҕал айан суола

Хотугу байҕал айан суола (нууч. Северный морско́й путь, Севморпуть (СМП), Се́верный морско́й коридо́р) — арктикатааҕы уу суола, илин полушариеҕа Чуумпу уонна Атлантика далайдарын ситимниир, Евразия хоту кытылын кырыытынан ааһар; Арассыыйа Европалыы өттүттэн Уһук илиҥҥэ диэри саамай кылгас байҕал суола.

Кэмнэһигэ

Хотугу Муустаах далай байҕалларынан ааһар (Кара байҕала, Лаптевтар байҕаллара, Илин Сибиирдээҕи байҕал, Чукотка байҕала). Арҕаа өттүттэн Саҥа сир хомолоругар арҕаа өттүттэн киириинэн уонна Баҕа санаа тумуһун хоту ааһар меридианынан хааччахтанар, оттон илинтэн Беринг силбэһиитин х.к. 66° параллелынан уонна а.у. 168°58′37″ меридианынан бүтэр[1].
Хотугу байҕал айана Кар ааныттан Өтө көрүү бухтатыгар диэри — 5600 км кэриҥэ. Санкт-Петербургтан Владивостокка диэри бу айан суолунан 14 тыһ. км тахса (тэҥниир буоллахха, Суэцкай канал ҥөҥүө — 23 тыһ. км тахса).

Хотугу байҕал айана Арктика пуортарын уонна Сибиир бөдөҥ өрүстэрин хааччыйар (уматык, тэрил-тээбирин, ас-үөл тиэйиитэ, хостонор баай, ойуур маһын таһаарыы).

Хотугу байҕал айанын суолугар 70 тахса бөдөҥ уонна кыра пуортар, аһарар сирдэр бааллар, сүрүннэрэ: Мурманскай, Архангельскай, Нарьян-Мар, Сабетта, Игарка, Дудинка, Диксон, Тиксии, Певек, Провидение пуортара.

ССРС кэмигэр Хотугу байҕал айана тэрилтэлэринэн маннык арахсар этэ:

  • Арктика арҕаа сектора — Мурманскайтн Дудинкаҕа диэри, Мурманскай байҕал пароходствотын ледоколлара хааччыйаллара.
  • Арктика илин сектора— Дудинкаттан Чукоткаҕа диэри, Илин Уһук байҕал пароходствотын ледоколлара хааччылаллара.

Хотугу байҕал айанын альтернативата — Суэцкэй эбэтэр Панама каналларынан ааһар сайан уола-ииһэ. Мурманскайтан Иокогама (Япония) пуордугар диэри Суэцкэй канал нөҥүө айан 12 840 муора милята буолар буоллаҕына, Хотугу байҕал айана баара-суоҕа 5770 муора милята буолар.

2019 сыллаахха диэри уу суолун аһыллыыта от ыйыгар биирдэ саҕаланар эбит буоллаҕына, 2020 сыллаахха ыам ыйый бүтүүтэ саҕаламмыт. Соторутааҥҥа диэри сэтинньи бүтүүтүгэр түмүктэнэр эбит буоллаҕына, 2021 сылга ахсынньы бүтүүтүгэр диэри салҕаммыт[2].

2035 сылга диэри Арктикаҕа ледоколлардаах айан сырыытын кэмигэр байҕал мууһа барыта ууллар буолуон сөп[3], оттон 2050 сылга олох да ледокол атаарыыта суох сылы да быһа айанныахтарын сөп буолуо[4].

Сылы быһа ааһар уу суола илин диэки хайысханан ХБС-нан «газовоз-суудуналар көмөлөрүнэн» 2024 сылтан саҕаланыан сөптөөҕүн туһунан Росатом судаарсытыбаннай корпорация ХБАС проекциялыыр дирекциятын салайааччыта Сергей Чемко 2024 сыл атырдьах ыйыгар эппитэ. Кини өссө билиҥҥи туругунан, арҕаа Арктика секторыгар Ямал Сабатте пуордуттан сылы быһа уунан айан суола бэлиэр тэриллэр диэн бэлиэтээбитэ[5].

Баһылааһын устуоруйата

Европа да, хотугу америка атыы-эргиэн, билим байҕал устун айаннааһыннарын устуоруйатыгар Атлантикаттан Чуумпу далайга тиэрдэр соҕурууҥҥу суолтан кылгас суолу көрдүүр холонуу да, экспедиция да элбэхтэ тэриллибитэ. Хотугу Муустаах далайынан Европаттан Чуумпу далай кытылларыгар арҕаа да, илин да хайысханан сылдьыахха сөбүн кэм-кэрдии дакаастаабыта. Бу айан суоллара европа уонна хотугу америка географиялыы литэрэтиирэлэригэр Хотугулуу-илиҥҥи уонна Хотугулуу-арҕааҥы суоллар диэн бэлиэтэммиттэрэ (ааҥл. North-East Passage уонна North-West Passage). Аангыл тыллаах аналлаах литэрэтиирэҕэ уонна култуураҕа[6] улахан болҕомтону арҕааҥы суолга уураллара, тоҕо диэтэр бу айан суола аангыл тыллаах буолбут Канада уонна аляска сирдэрин-уоттарын нөҥүө ааһара. Оттон, Арассыыйаҕа болҕомто илиҥҥи айан суолугар ууруллар, онон бу дойду үгэһигэр Хотугу байҕал айан суола диэн чуолаан илин диэки хайысхаланар суолу ааттыыллар.

undefined

Хотугулуу-Илин ааһыыны (Хотугу байҕал айан суолун XX үйэ саҕаланыытыгар диэри инник ааттыыллара) туттуу суолтатын туһунан аан маҥнай нуучча дипломата Дмитрий Герасимов 1525 сыллаахха эппит эбит — ол этиитигэр кини помордар XIII үйэҕэ усутубут түмүктэригэр олоҕурбута. Ямальский волок диэн аатырар икки тамах икки ардынан ааһар суудуналары сиринэн соһон туоратар суоллара устуоруктарга былыргы байҕал айанын суолун быһыытынан биллэр, бу суолунан помордар орто үйэлэргэ «таас нөҥүө» (Урал хайалара) уонна XVI үйэҕэ маннык айаннаан, Обь тамаҕар тиийэллэр эбит. Сабаҕалаатахха, XVI үйэҕэ, оччолорго суудуна сырыыта баар Лолосевая (билигин Мангазейка) өрүс арыый намыһах уҥа кытылыгар, Таз өрүскэ түһэр сиригэр кинилэр атыы-факториялара баар буола сылдьыбыт[7].

  • 1553—1554 сылларга ― бастакы аангыл экспедицията, сэр Хью Уиллоуби Хотугулуу-Илин ааһыынан Кытайга барар суолу көрдөөбүт. Түмүгэр, Нокуев арыы чугаһыгар хомоҕо мууска хааттаран Уиллоуби өлбүт, экспедицияны кини сүрүн кормчайа Ричард Ченслор салҕаабыт, уонна Хотугу Двина сүнньүгэр киирэн Уордаах Уйбаантан аангылыйа туһугар атыы-эргиэн баһыйар быраабын ылбыт. Бу түгэн Лондон Москва хампаанньа тэриллэригэр төһүү буолбута уонна аангылыйа уонна нуучча XVI үйэ иккис аҥаарыгар уонна XVII үйэ бастакы аҥаарыгар сыһыаннарыгар улахан оруолу оонньообута. Xью Уиллоби экспедицията Саҥа сиртэн салгыы кыайан ааспатаҕа, ол кэннэ бу ааһыыны өссө үйэ курдук эрчимнээхтик көрдөөбүттэрэ уонна аныгыс 250 сылга тохтоппуттара.
  • 1594—1597 ― Виллем Баренц үс экспедицията, Азияҕа ааһар Хотугулуу-Илин ааһыыны көрдөөбүттэрэ.
  • 1616—1620 — ыраахтааҕы Михаил Фёдорович атыыһыт дьоҥҥо өлөрөрүнэн куттаан туран, байҕал суолунан Архангельскайтан Мангазеяҕа тиийэри боппут[8]. Бу бобуу туһунан хас да санаа баар.
  • 1648 сыл — Семён Дежнёв Чукотканы Аляскаттан араарар силбэһиини арыйар.
  • Бастакы Камчатка экспедицията — 1724—1729 сылларга Азия уонна Америка икки ардынан силбэһии баарын дакаастаабыта.
  • Улуу Хотугу экспедиция — XVIII үйэ иккис чиэппэригэр кэккэ география экспедициялара Сибиир арктикалыы кытылларын, Хоту Америка уонна Япония кытылларын чинчийбиттэрэ.
  • Хотугулуу-Илин ааһыы экспедициятын түөрүйэлии олугун М. В. Ломоносов үөрэппитэ, полюс нөҥүө Илин Уһук дойдуларын кытта байҕалынан устары сөптөөҕүнэн ааҕар В. Я. Чичагов экспедициятын кытта былаанын ситимнээбитэ (1764—1766)[9]. Ломоносов бэйэтин суоттаһыннарын уонна санааларын «Краткое описание разных путешествий по северным морям и показание возможного проходу Сибирским океаном в Восточную Индию» уонна «Прибавлении О северном мореплавании на Восток по Сибирскому океану» үлэлэригэр суруйбута(1762—1764).
  • В 1820—1824 сс. Ф. П. Врангель уонна П. Ф. Анжу экспедициялара Сибиир хотугулуу-илиҥҥи кытылларын, Чукотка хоту кытылларын уонна кэккэ арыылары ойуулаан, хаартаҕа киллэрбиттэрэ[10].
  • 1874 сыл — М. К. Сидоров атыыһыт биллэрбит бириэмийэтин ылаары, аангыл капитана Джозеф Виггинс «Темза» пароходунан Сандерлентан саҕалаан Дьэһиэй хомотугар диэри устар[11].
  • 1875 сыл — «Превен» китобойнай шхуна швед Адольф Норденшёльд салалтатынан Оскар Диксон үбүлээһининэн Норвегияттан Дьэһиэй хомотун Диксон арыытыгар диэри устубута[8].
  • 1877 сыл — иркутскай атыыһыта А. К. Трапезников «Луиза» пароходунан Лондонтан Тобольскайга диэри Кара байҕалынан устубут[12].
  • 1878—1879 сс. — Э. Норденшёльд экспедицията швеция хоруолун Оскар II, О. Диксон уонна А. М. Сибиряков үптэригэр тэриллэн «Вега» барканан, аан маҥнай Хотугу байҕал айан суолунан устубута, Евразияны хоту өттүттэн, Челюскин тумсун (аан бастааҥы бу тумус аттынан ааспыт докумуоннаммыт айан) өксөйөн баран, Чукотка кытылларын таһыгар кыстаабыта[8].
  • Челюскин тумсун аттынан 1893 сыллаахха ааспыт иккис айанньыт — норвежец Фритьоф Нансен, үһүс — 1901 сыллаахха нуучча чинчийээччитэ Эдуард Толль, остзей барона[9].
  • Д. И. Менделеев Уһук Хотуну үөрэппит 36 үлэлээх; бу өттүгэр кини адмирал С. О. Макаровы кытта үлэлэспит, «Ермак» ледоколу тутуспут, үрдүк кэтирээһиннэргэ сылдьар кыахтаах ледоколу айсыбыт.
  • Илинтэн арҕааҕа диэри тиийэр бастакы устуу — Борис Вилькицкай салалталаах Хотугу Муустаах далай гидрографиятын экспедицията «Таймыр» уонна «Вайгач» ледокол пароходтарынан аара Таймыыр тумул арыытыгар кыстаан баран, 1914—1915 сыллаахха устубута. Бу айан, ону тэҥэ, Хотугу байҕал айанын ааспыт бастакы арассыыйа экспедицията буолбута.
  • Хотугу байҕал айанын баһылааһыҥҥа кырата суох болҕомтону эдэр сааһыгар хотугу экспедицияларга уонна билим чинчийээлиригэр көхтөөхтүк кыттыспыт Верховнай правитель адмирал А. Колчак уурара. Кини быһаарыытынан 1919 сыл муус устар 23 күнүгэр Арассыыйа Бырабыыталыстыбатын иһинэн Хотугу байҕал айанын Комитета тэриллибитэ. Нуучча Аармыйатын Илин фрона Сибииргэ кыайтарбытын кэннэ Хотугу байҕал айанын Комитета толору састаабынан оннунан хаалларыллыбыта уонна Сибревком тэрилтэлэрин салалтатыгар киирбитэ.
  • Аан бастаан биир навигация кэмигэр Хотугу байҕал айанын Отто Шмидт экспедицията 1932 сыллаахха «Александр Сибиряков» ледокол-пароходунан устубута[13]. Бу экспедиция түмүгүнэн ССРС-ка Отто Шмидт салалтатынан Арктиканы сайыннарыынан дьарыктанар Главсевморпуть салалтата тэриллибитэ[14].
  • Биир навигация иһигэр ХБА суолунан бастакы курдары устууну илинтэн арҕаа 1934 сыллаахха «Фёдор Литке» ледорез устубута (капитана Н. М. Николаев).
  • Хотугу байҕал айан суолунан бастакы транспортнай операция — «Ванцетти» уонна «Искра» лесовозтар Ленинградтан Владивостокка диэри от ыйын 8 күнүттэн алтынньы 9 күнүгэр диэри 1935 сыллаахха куруустаах курдары устуулара.
  • 1940 сыл сайыныгар года германия "Комет"көмө-крейсера (ниэм. Komet) Хотугу байҕал айан суолунан Хотугу байҕалы курдары Беринг силбэһиитин ааһан Чуумпу далайга ааспыт.

ССРС кэмигэр баһылааһын устуоруйата

ХБА ааһыыга быраактыкалыы холонуулар

Исписэлиистэр уонна былаас Мурманскайы Владивостогу кытта ситимниир ХБА суолун тыырыы дойду ыраах хоту оройуоннарын олохтоохторун олоҕун, экономикатын тупсарыахтааҕын өйдүүллэрэ.

undefined
undefined

Аан бастаан биир навигация кэмигэр Хотугу байҕал айанын Отто Шмидт экспедицията 1932 сыллаахха «Александр Сибиряков» ледокол-пароходунан Архангельскайтан Беринг силбэһиитигэр диэри устубута[13].

1933 сыллаахха «Челюскин» ледокол экспедицията сатамматаҕа, суудуна мууска кыбыттаран, алдьаммыта. Кыттыылаахтара мууска сүөкэммиттэрин кэннэ полярнай летчиктара быһаабыттара[15].

ХБА суолун тыырыы, сойуус иһигэр даҕаны, тас да дойдуларга дьоруойдуу хорсун быһыы буолара, айантан төннөн кэлбит полярниктары, бастакы космонавтары тэҥэ, ытыктыыллара, сөҕөллөрө-махтайаллара.

Сэрии сылларыгар

Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар Хотугу байҕал айанын суола — Сэбиэскэй Хоту сүрүн транспортнай магистрала. Хотугу байҕал суолунан Тихоокеанскай флот байыаннай хараабылларын Баренцев байҕалыгар тиэрдэллэрэ. Сэрии түөрт сылын тухары Главсевморпуть суудуналарынан элбэх хаһаайыстыбаннай уонна байыанай таһаҕаһы тиэйбиттэрэ. Арктика портарын Нарьян-Мар, Игарка, Дудинка, Диксон, Тиксии нөҥүө флот таас чоҕунан (Печора и атын арктика тардыыларыттан), байыннай промышленность — никелинэн, алтан, маһынан хааччыллара. Таһаҕаһы тиэйии үксүгэр өстөөх авиациятын, уу аннынааҕы уонна уу үрдүнээҕи хараабылларын утарсыыларын көрсөрө, кытыл чугаһынааҕы уулар миинэлэрин туорууллара. Арктическэй коммуникациялар көмүскэллэрин Хотугу флот хааччыйара, уунан сырыыны муора конвойун тиһигэ харыстыыра. 1942 сыллаахха атырдьах ыйыгар «Сибиряков», «Дежнёв» ледокол-пароходтара уонна Диксон порт кытыллааҕы артиллерията "Адмирал Шеер " ыарахан крейсеры кытта дьоруойдуу кыргыспыттара[16]. Хотугу байҕал суолунан сүүһүнэн аал ааспыта, олортон 170 — конвойу кытары. 4 млн туоннаттан тахса араас таһаҕаһы тиэйбиттэрэ. Арктика таһаҕаһы тийэр флота сайдарыгар улахан кылааты Главсевморпуть начальнига И. Д. Папанин киллэрбитэ. Сэрии кэмигэр килбиэннээх үлэлэрин иһин сүүстэн тахса Главсевморпуть үлэһиттэрэ ССРС уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыттара.

Хотугу байҕал айан суолугар эйэлээх атом

ССРС баарын тухары Арктиканы уонна Хотугу байҕал суолун чинчийии тохтооботоҕо, туох баар сатанар ньымаларынан барытынан ыытыллыбыта (ледоколлар, гражданскай уонна байыаннай хараабыллар, уу аннынааҕы флот, авиарейстар, уста сылдьар хотугу станциялар о.д.а.).

1970-1980-с сылларга үлэ быдан тэтимнэммитэ. Ол билим уонна тиэхиникэ ситиһиилэрин кытта быһаччы ситимнээх этэ, ол иһигэр атом ледокол флота тутуллуутун кытта: 1960 сылтан флот састаабыгар «Ленин» атомнай ледокол, 1974 сылтан үлэҕэ «Арктика» ледоколлар киирэн барбыттара.

Хотугу байҕал суолун баһылааһын Норильскайдааҕы хайа металлургиятын комбината сайдыытын кытта сибээстээх, сылы быһа тохтоло суох Мурманскай — Дудинка хайысханан уу сырыытын ирдиирэ. Ол сорук Мурманскайдааҕы байҕал пароходствотын начальнигар В. А. Игнатюкка 1970 сыллаахха турбута. 1971 сылаахха Хотугу байҕал суолун салалтатын начальнигынан К. Н. Чубаков буолбута, кини бу боппуруос быһаарыллыытыгар көхтөөхтүк ылсыбыта. 1972 сыллаахха экспериментальнэй арктическай рейс оҥоһуллубута, оттон 1978 сыл ыам ыйын маҥнайгы күнүгэр «Сибирь» атомнай ледокол уонна ледокол «Капитан Сорокин» Дудинкаҕа икки дизель-электроход караванын аҕалбыттара: «Павел Пономарёв» уонна «Наварин». Арктикаҕа сылы быһа тохтообот уу сырыыта олохтоммута[17].

Аныгы балаһыанньата

Арассыыйа сокуонунан хотугу байҕал айан суола «устуоруйалыы олохсуйбут Арассыыйа Арктикаҕа наассыйалыы соҕотох айан суола-ииһэ» диэн быһаарыллар.

undefined

Арассыыйа бүгүн Хотугу байҕал айан суолун салгыы сайыннарар уонна баһылыыр; Хотугулуу-арҕаа сырыы ХБА кытта күрэстэһэр кыаҕа суох[18]. ХБА суолун сүрүн туттааччыларынан билигин «Норникель», «Газпром», «Лукойл», «Роснефть», «Росшельф», Красноярскай кыраай, Саха сирэ уонна Чукотка буолаллар.

Сир баайын хостооһуну хааччыйыыттан ураты, ХБА суолунан Уһук Хоту олорор 20 мөл. дьоҥҥо анаммыт Хотугу тиэйии оҥоһуллар[19].

Атырдьах ыйын 1 күнүгэр 2022 сыллаахха ХБА суолун 2035 сылга диэри сайдар былаана ылыллыбыта[20]. Былаан чэрчитинэн «Утренний» убатыллыбыт гаас терминалын тутуу, «Бухта Север» ниэп кутар терминалы, «Енисей» таас чох терминалын, Баим гаас хостонор сирин хааччыйар гидротехническэй тутуулары, убатыллыбыт айылҕа гааһын Камчаткаҕа уонна Мурманскай уобаласка аара харайар, салгыы тиэйэр комплекстары тутуу былааннанар[21][22].

Таһаҕаһы маннык байҕал пуортарыгар уонна пууннарыгар: Шпицбергеҥҥа, Таас тумуска, Врангель арыытыгар, Шмидт тумуһугар, Байдарец тамаҕар, Салманов ниэп үөскүүр сиригэр, Новый Порт ниэп үөскүүр сиригэр, Приразломнай ниэп үөскүүр сиригэр, Колгуев арыытыгар, Рогачёво, Белушья Губа бөһүөлэктэригэр, Соловец арыыларыгар, Нордвик, Харасавэй, Печенга бөһүөлэктэригэр, Полярнай куоракка, Франц Иосиф сирдэригэр (Александра сирэ, Нагурскай бааза, Хейс арыыта, Рудольф арыыта, Нуучча Арктиката нац.паарка), Саҥа Сибиир арыыларыгар (Олгуйдаах арыыга) тиэйэллэр.

Мурманск — Владивосток трансарктическай уу аннынааҕы волоконнуу-оптикалыы сибээс лиинийэтин тардыы бырайыага олоххо киирэр, ХБА-нан 12 650 км усталаах, ону тэҥэ бу лиинийэни хааччыйар сирдээҕи тэрээһиннэр тутуллаллар[23]. Бу ВОЛС кабелин оҥорор собуот Мурманскайга от ыйын 30 күнүгэр 2021 сыллаахха үлэтин саҕалаабыта[24]. Бастакы ууруу атырдьах ыйын 6 күнүгэр 2021 с.буолбута[25]. 2022 с. от ыйыгар ситим «Анадырь — Угольные Копи» уонна «Анадырь — Анадырский лиман» учаастактарыгар тардыы түмүктэммитэ[26]. Трансарктикаҕа уопсай сибээс операторын тэрийэргэ былаанныыллар[20].

2022 сыл атырдьах ыйыгар Арассыыйа премьер-министрэ Михаил Мишустин ХБА суолун 2035 сылга диэри сайдар былаанын бигэргэппитэ. Ол сыл сэтинньитигэр Арассыыйа ХБА суолунан сиикэй ниэп баартыйатын Кытайга ыыппыта, бу маннык иккис ыытыы этэ. В рамках реализации проекта развития Мурманскайдааҕы транспортнай узел сайдыытын бырайыагын олоххо киллэрии чэрчитинэн сылга 18-14 млн туонна кыамталаах «Лавна» таас чох терминала Кольскай хомо кытылыгар үлэҕэ киирбитэ, контейнердаах таһаҕаһы, минеральнай уоҕурдууну, апатиттары, ниэп бородууктатын салгыы тиэйэр уонна харайар комплекстары тутуу барар. Бухта Север пордугар хостонор ниэби салгыы атаарар ниэп терминалын тутуу салҕанар[27][28][29].

2024 сыллаахха Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Владимир Путин ПМЭФ Госсовет иһинэн Арассыыйа арктикалыы эрэгийиэннэрин уонна Хотугу байҕал айан суолун сайыннарар хамыыһыйаны тэрийии туһунан эппитэ. 2023 сыл дааннайынан, ХБА суолунан 36,2 млн туонна куруус ааспыт, ол 2,1 млн туоннан 2022 сыллааҕы кээмэйтэн үрдүк. 2030 сылга диэри тиэйии 150 млн туоннаҕа тиийэрэ былааннанар[30].

2025 сыл балаҕан ыйыгар Кытай Нинбо портан ХБА суолунан саҥа хас да салаалаах сырыыны тургутан эрэрин туһунан биллибитэ. Кытай хампаанньалара маннык сырыылары эрдэ толоро сылдьыбыттар эрээри, биир эрэ чопчу тиийэр сирдээх этэ. Саҥа суол сырыыта КНР түөрт пордун таарыйар уонна салгыы Арктика ууларынан Великобританияҕа, ону тэҥэ Роттердам, Гамбург уонна Гданьск куораттарга тиийэрэ былааннанар[31][32].

Ледокол флота

ХБА хааччыйарга уонунан дизель ледоколлар уонна аҕыс атомнай ледокол туттуллар, ол иһигэр үс саҥа бырайыак ЛК-60Я («Арктика», «Сибирь», «Урал»). Кинилэр намыһах муус кылаастаах суудуналар кыһын айанныылларын хааччыйаллар.

Балтика собуотугар (Санкт-Петербург) өссө икки саҥа РИТМ-200 реактордаах ЛК-60Я бырайыак ледоколлара тутулла тураллар, харбыыр биинтэлэрин кыамталара 60 МВт тиийэр. Ону тэҥэ РИТМ-400 реактор туруоруулаах 315 МВт кыамталаах, саҥа көлүөнэ «Лидер» ледокол (харбыыр биинтэлэрин кыамталара 120 МВт) тутулла турар. Бу ледоколлар аан дойдуга саамай бөдөҥ уонна кыахтаах буолаллар уонна арктика байҕалларын быһыытыгар-майгытыгар сөптөөхтөр.

Саҥа ледоколлары тутуу убаҕас гааһы хостооһун бырайыактарын сайыннарыыны кытта ситимнээх, чуолаан «Ямал СПГ» уонна «Арктик СПГ-2» бырайыагы кытта[33].

2018 сыл ахсынньытыгар Арассыыйа бэрэсидьиэнэ «Росатом» ГК-ныХотугу байҕал айан суолун года президент России подписал закон, наделяющий инфраструктуратын операторынан аныыр сокуоҥҥа илии баттаабыта[34].

«Норильскай никелин» флота

2006 сылтан «Норильский никель» хампаанньа сылы быһа тиһигэ быстыбат таһаҕас тиэйиитин ХБА суолунан бэйэтин үрдүкү кылаастаах Arc 7 арктикалыы суудуналарынан мууһунан атаартарыыта суох тиэйэр. «ГМК „Норильский никель“» флота 15 000 туонна кыамталаах «Норильский никель» контейнердардаах уонна биир универсальнай «Енисей» танкердаах. Бу суудуналар тиэхиниическэй кыамталарынан Хотугу Муустаах далай мууһун ледоколларынан атааттарбакка сылы быһа сылдьаллар. Хампаанньа сыл аайы 1,5 млн туонаҕа диэри таһаҕаһы байҕал тырааныспарынан Мурманскай, Архангельскай, Дудинка пуортарыгар таарыйан, тиэйэр. Үлэҕэ туһааннаах куруустан ураты, Норильскай промышленнай оройуон олохтоохторугар туһааннаах социальнай курууһу тиэйэр.

Дойдулар ардыларынааҕы суудуна сырыыта

1991 сыллаахха ХБА суола дойдулар ардыларынааҕы сырыыта аһыллыбыта. Ол эрэн 15 эрэ сыл буолан баран, Арктика мууһа ууллубутун кэннэ бу суол сырыыта омук хампаанньаларын интэриэһиргэппитэ. 2009 сыллаахха икки коммерческэй суудуна Европаттан Азияҕа арассыыйа хотугу ууларынана айаннаабыттара. 2011 сыллаахха бу суолунан бэлиэр 34 суудуна сылдьыбыта (тэҥниир буоллахха, Суэцкай каналынан сылга 18 000 суудуна сылдьар)[35].

2010 сыллаахха байҕал сырыыларын устуоруйатыгар ХБА суолунан «Мончегорск» суудунанан Мурманск — Дудинка — Пусан (Южная Корея) — Шанхай (КНР) хайысханан дедокол атаарыыта суох экспорт рейсэ тэриллибитэ. 2011 сыллаахха маннык рейси «Заполярный» суудуна айаннаабыта. 2012 сыллаахха аан дойдуга аан бастаан ХБА суолунан айылҕа убатыллыбыт гааһы тиэйбиттэрэ. «Ob River» танкер-газовоз 134,5 тыһ. м³ гааһыНорвегияттан Японияҕа тиэрдибитэ[36].

2012 сыллаахха «Арассыыйа Бэдэрээссийэтин туспа сокуоннарын аахталарын Хотугу байҕал айан суолун акваториятыгар байҕалынан эргиэн сырыытын чааһыгар уларытыылары киллэрэр туһунан»132-ФЗ №дээх бэдэрээлинэй сокуон ылыныллыбыта, бу сокуонунан ХБА сайдыытын кэккэ миэрэлэр көрүллүбүттэрэ, ол иһигэр бэдэрээлинэй судаарыстыбаннай хааһына тэрилтэтин быһыытынан ХБА салалтатын тэрийии киирэр. Росморечфлотка бэринэр БСХТ Бырабыыталыстыба 2013 сыл кулун тутар 15 күнүнээҕи 358 №дээх быһаарыытынан тэриллибитэ.

ХБА транзитынан тиэйии барыыһа:

  • айан уһуна кылгаабытыттан уматык экономията;
  • айан уһуна кылгаабыта персонал хамнаһын төлүүр ороскуотун аҕыйатар уонна суудуна куортамын сыаната аччыыр;
  • суудуна ааһар төлөбүрэ ирдэммэт (Суэцкай канаалга холоотооххо);
  • уочарата суох (Суэцкай канаалга холоотооххо);
  • пираттар саба түһэр куттала суох.

Бу баһыйар өрүттэргэ тирэҕирэн үгүс ыстатыйа уонна чинчийии тахсыбыта, түмүгэр ХБА Суэцкай канаалга холооттоххо барыыстааҕа дакаастаммыта. Ол эрэн ити чинчийиилэр политическай айылгылаахтар[37] уонна үрдүнэн-аннынан эрэ ырытыылар буолаллар[38]. Маны таһынан, ХБА суола муус кылааһыттан уоона дьыл кэмиттэн тутулуктаах, ол түгэн экэниэмикэлии ырытыыларга учуоттаныахтаах[37]. Сибуль чинчийиитэ уонна д.а.[39] айылҕа усулуобуйатын учуоттаан ХБА устун суудуна табыгастаах айанын суоттуур алгоритм идиэйэтин эппитэ. Онно айан уһунун суоттаан, орто түргэнин ааҕан, ледолокунан атааттарыы наадатын ду, суоҕун ду көрөн, сыаналааһын чопчу бу кэмҥэ туһуланан оҥоһуллар[39].

2023 сыл алтынньы 6 күнүгэр Калининград пордугар бастакы ХБА суолунан айаннаан кэлбит суудуна киирбитэ — Шанхайтан тахсыбыта, архангельскай пордугар таарыйбыта, салгыы Балтийскайга (Калининград уобалаһын куората) сылдьыбыта. Түмүктүүр туочука — Санкт-Петербург[40].

Таһаҕас тиэйиини сыаналааһын

2012 сыллаах сабаҕалааһынынан таһаҕас тиэйии 2012 сылтан 2019 диэри икки төгүл үрдүөхтээх, өссө үчүгэйэ — 20 төгүл, сылга 50 млн туонаҕа диэри улаатара былааннанар[41]. Хотугу байҕал айанын дьылҕата кини ааһар сиринэн минеральнай ресурсалары булууттан-хостооһунтан тутулуктаах. ХБА тутаах килийиэннэрин быһыытанан маннык тэрилтэлэр буолуохтарын сөп:

  • 3 трлн м³гаас саппаастаах Штокманов гааз уонна ниэп үөскээбит ураты сирин лицензиаттара,Тиман-Печорскай ниэп-гаас үөскээбит кытыы сирэ, Приразломнайы кытта тэҥҥэ, хотугулуу-онеж бокситтара, Саҥа сир полиметаллара уонна марганец, өскөтүн Соҕуруулуу-илин Азияҕа таска таһааран тиэйэр түгэҥҥэ;
  • убаҕас айылҕа гааһын Ямал тумул аарыыттан таска тиэйэр хампаанньалар. Гааһы Соҕуруулуу-Тамбей гаасконденсатын үөскээбит сириттэн хостоноро былааннанар, ону хостооһун лицензиятын «Ямал СПГ» хампаанньа ылбыта.

Судаарыстыба Сабетта пордун тупсаран оҥорор уонна муус кылаастаах газовозтар флотун тутарга эбээһээтэлистибэ ылыммыта[42], ол үлэ Ямал тумул арыы гаасконденсатын үөскээбит сириттэн гаас хостооһунун саҕалыырга көмөлөһүө.

Саҥа собуоту толору кыамтатыгар 2018 сылга тиэрдэр былаан баар, пилотнай бырайыакка 18-20 млрд доллар (858,2 млрд солк.) үп көрүллэрэ наада. Онтон 264 млрд солк. Ямалтан углеводороду тиэйэргэ 140—160 тыс. кубометр кыамталаах 20-чэ суудуналаах муус кылаастаах танкернай флоту тутарга барыахтаах. Новатэк эрэнэринэн, бу ороскуотун судаарыстыба уйунуохтаах. Хаалбыт үбү АУГ тиэйэ уопуттаах стратегия партнердарын кытта үллэстэр былаан баар: хампаанньа кинилэргэ бырайыак 49%-нын атыылыыр былааннаах, ол оннугар аан дойдутааҕы ырыынакка тахсарга үбүнэн хааччыйыыга, технологиянан уонна маркетинга көмөҕө эрэнэр. Инвестордарын тиһигин хампаанньа 2010 сылга диэри тэрийэр былааннаах.

— [43]

2021 сыл тохсунньутугар Yamalmax кылаастаах газовоз ледокол атаарыыта суох аан бастакы рейсин толорбута, Сабетта портан ХБА илин диэки айаннаан, Беринг силбэһиитигэр тиийэн, курууһу «Ямал СПГ» собуотуттан илдьэн биэрбитэ; «Кристоф де Маржери» орто түргэнэ 9,5 узелга тиийбитэ[44].

ХБА баазатыгар биир Европа хоту өттүгэр портар уонна инфраструктура транспортнай тиһигин тэрийэр «Якорь 2» диэн аан дойдутааҕы бырайыак баар[45].

Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Корея Өрөспүүбүлүкэтигэр посола эппитинэн, ХБА суолун баһылааһыҥҥа соҕуруу Корея хампаанньаларын кытыһыннарарга көхтөөх үлэ барар. Ол курдук, 2018 сылга ХБА акваториятыгар баар байҕал портарыгар өҥөнү толоруу быраабылаларын уонна хомуур испииһэгин олохтуур сокуону ылынарга былаан баара.

Росатом дааннайынан, 2018 сылтан 2023 сылга диэри ХБА суолунан таһаҕас тиэйии кээмэйэ 2,5 төгүл үрдээбит[46].

ХБА суолунан 2023 сылга 36,25 млн туонна таһаҕас тиэйиллибит, 2,15 млн туонна таһаҕас транзитынан ааспыт диэн 2024 сыл атырдьах ыйыгар Росатом госкорпорация ХБА дирекциятын проегын салайааччы Сергей Чемко эппитэ. Кини этэринэн, «2030 сылга году 190 млн туонн таһаҕас тиэйиллэрэ былааннанар»[5].

Суудуналар устууларын хааччахтааһын

2018 сыл балаҕан ыйыгар АБ быраабыталыстыбатын бэрэстэбиитэллэрэ ХБАС устун суудуналар ааһалларыгар хааччахтааһыны киллэрии бэлэмнэнэрин туһунан биллэрбиттэрэ. 2019 сыл тохсунньу 1 күнүттэн арассыыйатааҕы ХБАС акваториятынан уонна кытыл чугаһынааҕы ууларынан омуктар туппут суудуналар сылдьалларын хаачахтааһын былааннаммыта. АБ вице-премьера Юрий Борисов маннык миэрэлэри олохтоох суудуна тутуутугар уонна арассыыйа верфьтэрэ туолууларыгар "сөптөөх"дьаһал диэн быһаарбыта[47][48]. Бырабыыталыстыба быһаарыытынан, атын сиргэ тутуллубут суудуналарга, атын дойду суудуналарыгар көҥүл бэриллиэҕэ, бизнес хаамыытын хааччахтаабат туһуттан, буолаары буолан Арассыыйа бастакы бириэмэҕэ суудуна типаһын барытын кыанар кыаҕа суох[49].

Бу иннигэр Минпромторг АБ эргиэн байҕал сырыытын Кодексыгар уларытыылары киллэрэ туһунан этии киллэрбитэ, ол түмүгэр ХБАС-нан бастатан туран, арассыыйа бэйэтин суудуналарын сылдьара ордугун этэр, ол эрэн сокуон бырайыага АБ таһыгар тутуллубут суудуналары туттар кыаҕы биэрэр[50].

2019 сылтан омук байыаннайдара ХБАС ааһар былааннаахтарын туһунан Арассыыйаны 45 хонук иннинэ сэрэтиэхтээхтэр, хараабылларга арассыыйа лоцманнарын ылыахтаахатар, ону тэҥэ хараабыл эбэтэр суудуна аатын, сүрүн параметрдарын, хапытаан байыаннай сыбанньатын уонна араспаанньатын биллэриэхтээхтэр[51].

ХБАС акваторитыгар суудуна устарын туһунан сайабылыанньаны уонна сайабылыанньа быһаарыытын кэтэхтэн, ХБАС администрациятын саайтыгар толоруллар[52].

2022 сыл от ыйыгар АБ Оборуонаҕа Министиэристибэтэ ХБАС-нан омук байыаннай суудуналара сылдьалларын хааччахтыырга эппитэ[53].

Хотугу байҕал айан суолунан таһаҕас тиэйии кээмэйэ

Таһаҕас тиэйии хамсааһына

Хотугу байҕал айан суолунан таһаҕас тиэйии, транзит курууһу ааҕан туран, кээмэйэ (тыһ. т)[54]:

10 000
20 000
30 000
40 000
1933
1943
1953
1963
1971
1981
1986
1991
1996
2006
2011
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
1933 1943 1953 1963 1971 1981 1986 1991 1996 2006 2011 020130
130 289 506 1 264 3 032 5 005 6 455 4 804 1 800 1 956 3 111 3 930
020140 020150 020160 2017 2018 2019 02020[55] 02021[56] 020220 020230[57] 020240
3 982 5 392 7 265 10 691 19 700 31 500 32 970 34 850 34 117 36 254 37 887

Коммерческайа суох партнердуу сыһыан ХБАС-ун туттууну сүрүннээһин толорооччу дириэктэрин (уруккута ХБАС администрациятын начальнигын) В. Михайличенко дааннайынан, 2009 сыллаахха, 1980-с сылларга холоотоххо, таһаҕас тиэйии кээмэйэ сылга 6-8 млн туонна куруустан 5-6 төгүл аччаабыт[58]. 2016 сыллаахха эрэ ХБАС устун тиэйиллибит таһаҕас кээмэйэ ааспыт үйэ 80-с сыллардааҕы таһымыгар тиийэн, 7,26 млн туонна буолбут (+35 % 2015 сылга)[59].

Хотугу байҕал айан суолунан транзит таһаҕаһы тиэйии

Дааннайдар[54] 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024
Транзит таһаҕаһы тиэйии кээмэйэ, тыһ. т 110 820 1260 1160 274 39 215 194 491 697 1281 2050 230 2149 3107
Суудуна ахсаана, уст. 4 34 46 н/д 25 н/д н/д н/д н/д н/д 40 н/д н/д н/д н/д

Сабаҕалааһыннар

ХБАС-нан сабаҕаланар сыллааҕы таһаҕас тиэйии кээмэйэ Арассыыйа айылҕа министиэристибэтэ этэринэн — 2030 сылга 60-70 млн туонна[60]. В. Путин 2018 сыл ыам ыйын 7 күнүнээҕи уурааҕар олоҕуран[61], 2024 сылга диэри сыллааҕы таһаҕас тиэйии кээмэйэ сылга 80 млн туоннаҕа тиийиэхтээх[62]. Куруус кээмэйин үрдэтэр төрүөтүнэн таас чоҕу Таймыыртан Ииндийэҕэ экспортка тиэйиини ааҕаллар[lower-alpha 1].

Илин Уһук уонна Арктика сайдыытын министиэристибэтэ суруйбут Арктика сайдыытын бырайыагар олоҕуран, 2024 сылга ХБАС таһаҕас тиэйии 80 млн туоннаҕа (2018 сылга 20,2 млн); 2030 сылга диэри 120 млн туоннаҕа, 2035 сылга — 160 млн туоннаҕа тиийиэхтээх.

ХБАС сүрүн таһаҕаһынан арассыыйатааҕы бырайыактар УАГ буолуохтаах, (убаҕас айылҕа гааһын Арктикаҕа оҥорон тааһаарыы, бырайыакка олоҕуран 2024 сылга 46,7 млн тоннаҕа тиийиэхтээх, 73,5 млн 2030 уонна 120 млн 2035 сылларга.); хаалбыт 15 % кэриҥэ таһаҕас ниэп буолуохтаах. 2019 сыллаахха Арассыыйа ХБАС -нан 30,5 млн туонна гааһы таска тиэйбит; 2020 сылга — 32 млн туонна; 2024 сылга бу көрдөрүүнү 80 мөл диэри үрдэтэр былаан баар, оттон 2035 сылга — 130 мөл. диэри[2]
2035 сылга диэри транзитынан ааһар куруус өлүүтэ 6 % тахсыа суоҕа (кээмэйэ бу кэрчик кэмҥэ 0,49 млнтэн 10 млн туоннаҕа диэри үрдүөхтээх, бу Суэцкай хааналынан ааһар таһаҕастан тыһыынча төгүл кыра).[63]

Хотугу байҕал айан суолун 2035 сыллаахха диэри сайдар баазатынан Архангельскай байҕал пордун дириҥ уулаах оройуонун ааттыыллар (ГР МПА)[64], ол АБ тутуу тырааныспарын сайдыытын бырайыагар олоҕуран 2030 сыллаахха диэри[65], Арассыыйа байҕал пуортарын инфраструктуратын сайдыытын былаанынан 2030 сылга диэри, Хотугулу-Арҕаа бэдэрээлинэй уокурук экэниэмикэлии сайдыытын былааныгар 2020 сылга диэри былааннанар[66][67]. Билигин ХБАС устатын тухары икки эрэ дириҥ уулаах порт баар — Сабетта уонна Мурманскай, — ол сабаҕаланар таһаҕас тиэйии сабардамын толорор кыаҕы биэрбэт[68].

Транзит үлэтэ барарыгар үөскүүр атын күчүмэҕэйдэр: ураты муус кылаастаах тырааныспар флотун тутуу наадата; Санников уонна Лаптев силбэһиилэрин дириҥнэрэ 6 тыһ. TEU тахса кээмэйдээх контейнеровозтары аһардар кыаҕа суох; Европа өттүттэн Арассыыйа утары эмбарго геополитическэй куттала.

2023 сыл бүтүүтүгэр йемен хуситтара Кыһыл байҕалга уонна Аден хомотугар суудуналарга саба түспүтттэрин кэннэ, аналитиктар аан дойдутааҕы таһаҕас тиэйиитигэр ХБАС суолтата үрдүөхтээҕин сабаҕалаабыттара. Хуситтар саба түһүүлэрирн түмүгэр бизнес ону туоруур ураты хардыыны оҥорорго күһэллэр: сүүһүнэн суудуна Суэцкэй ханаалынан сылдьартан туттунан, Африка тула 3500-тан ордук миилэни, уматык бөҕө уматан, ороскуоттарын улаатыннаран, айаннарыгар уонтан тахса күнү эбии бараан, усталлар диэн The New York Times 2024 сыл тохсунньутугар суруйбута[69].

2025 сыл кулун тутарыгар Илин Уһук уонна Арктика сайдыытын миниистирин маҥнайгы солбуйааччыта Гаджимагомед Гусейнов эппитинэн, 2025 сылга таһаҕас тиэйии 40 млн туоннаны куоһарыахтаах[70].

Экологията

2019 сыллаахха франция бөдөҥ контейнернай таһаҕас тиэйээччитэ CMA CGM Group бэйэтин курууһун Азияҕа ХБАС тиэйэртэн «тулалыыр эйгэни уонна аан дойдутааҕы биоараастааһыны харыстааһын» сылтаҕынан аккаастаммыта[71]. ХБАС туттууга бэйэлэрин саарбахтааһыннарын Норвегияҕа эмиэ итинник матыыптыыллар (билиҥҥи туругунан Норвегия Шпицберген портарын ХБАС-гар чэрчитинэн туран биэрбэт)[72].

Контейнерынан таһаҕас тиэйии эксперэ, Infranews чинчийэа ааҕыныстыба генеральнай дириэктэрэ Алексей Безбородов бу туһунан маннык быһааран эппитэ «Хотугу байҕал айан суолун сайдыытын былааныгар уонна сабаҕалааһыныгар CMA CGM-ны туһаныы киирбэтэҕэ. Бу боппуруоска экологияҕа иэҕии сүөргү — суудуна кылгас суолунан айаннаатаҕына, бастатан туран кини аҕыйах уматыгы туттара биллэр»[73].

Хотугу байҕал айан суолун олоххо киирбэтэх бырайыахтара

1999 сыллаахха «Норильский никель» хампаанньа Мурманскайдааҕы байҕал пароходствота ледоколларын туһаныы сыанатын икки төгүл ыараппытыгар, ХБАС таһаҕаһы тиэйии атын ньымаларын көрдөөбүтэ. Ол түмүгэр, хампаанньа бу сыалга Хотугу флот бойобуой састаабыттан таһаарыллыбыт подлодкалары туттуохха сөбүн эппитэ. Маннык түгэннэр эрдэ буолбуттара —1995 сыл от ыйыгар Хотугу флот «Виктор III» (проект 671 РТМ) подлодка рейсин тэрийбитэ, оччолорго Мурманскайтан Ямалга хортуоппуй уонна араас табаары тиэрдибиттэрэ. Ол эрэн эксперимен быһыытынан хаалбыта, бырайыак салҕамматаҕа[74]. «Норильского никель» суоттуурунан, Хотуг байҕал суолунан лодка уу аннынан устуон, онтон салгыы Дьэһиэй сүнньүнэн уу үрдүнээҕи таһымынан барыан сөптөөҕө.

2000 сыл от ыйыгар «Акула» бырайыак подлодка базатыгар иннин чааһа уларытыллыбыт «уу аннынааҕы-үрдүнээҕи тырааныспар суудуна» (НАТО кодификациятынан «Тайфун») тургутан көрүүтэ буолбута. Уопут көрдөрбүтүнэн, маннык модификациялаах лодка ледокол үлэтин толорон, байҕал уутугар 215 см.диэри халыҥ мууһу, Дьэһиэй өрүс сүнньүн тууһа суох уутугар 150 см диэри мууһу көйүөн сөптөөҕө биллибитэ. Таһаҕас тиэйэр кыамтата 12 000 туоннаҕа тэҥнэһиэхтээҕэ. Субмаринаны уларытыы сыаната 80 млн $. Бырайыагы толорорго ааптардарга өссө хас да экэнээмикэлии хабааннаах кыһалҕаны быһаарар наада этэ — холобур, Арассыыйа уонна АХШ бырабыыталыстыбаларын икки ардыларынааҕы сөбүлэһиилэринэн, туттуллуттан тахсыбыт подлодкалары суох гыныллыахтааҕа. Ону тэҥэ, бу уларытыллыбыт лодкалары ким балансыгар хаалларары быһаарыахтаах этилэр — Миноборуонаҕа хаалаллар ду, кимиэхэ эмэ салгыы бэриллэллэр ду[75]. Бу бырайыагы ол иһигэр, суолтата суох диэн Арассыыйа тырааныспарын министиэристибэтэ утарбыта.

2001 сыл алтынньытыгар «Нева-2001» быыстапкаҕа Байҕал тиэхиникэтин Киин конструктордыы бюрота «Норникель» тиэхиническэй сорудаҕынан оҥоһуллубут подлодка конверсионнай бырайыагын көрдөрбүтэ. Ол кэннэ бырайыак туһунан туох да иһиллибэт. Арай 2002 сыллаахха «Коммерсантъ» хаһыат «Норильский никель» бырайыагыттан аккаастаммытын туһунан суруйбута, тоҕо диэтэргин чааһынай илиигэ ядернай энергетическэй туруоруулаах тырааныспары биэрии көҥүлүн кыайан ситиспэтэх диэбитэ[76]. Аккаастаабыт сылтахтарын быыһыгар олус үрдүк хапытаал ирдэнэрэ уонна Дьэһиэй өрүһү барытын кыайан аһардыбат үрдүк харгылардааҕа ааттанар[77].

Хотугу байҕал айан суола култуураҕа

Сэбиэскэй кэмҥэ, 1930-с сыллартан, Арктиканы баһылааһын норуот хаһаайыстыбатыгар улахан суолталаах, дьоруойдуу быһыы курдук пропагандаланар этэ.

СМИ-лэр кэккэ билим экспедицияларын уонна быыһыыр пэрээссийэлэри киэҥник сырдатар этэ. «Северный полюс-1» хотугу станция уста сылдьар мууска барбыт И. Д. Папанин (кэлин адмирал сыбааннатын ылбыта уонна Главсевморпуть саллтатын начальнигынан анаммыта) салайааччылаах 4 киһилээх экспедицията аатырбыта.

Мууска хааттарбыт «Челюскин» пароход экипаһын муус билиэниттэн этэҥҥэ быһаабыт лётчиктэр Сэбиэскэй Сойууска аан бастакынан Дьоруой аатын ылбыттара, оттон дойду сынньалаҥ уонна култуура пааркалара (холобур, Ленинградка уонна Минскэйгэ) Челюскинецтар пааркалара ааттаммыттара. Арктикаҕа Хотугу полюска «Италия» дирижаблинан айаннаан испит уонна саахалга түбэспит, генерал Умберто Нобиле салайааччылаах италия экспедициятын быыһаан, «Красин» ледокол аатырбыта. Билигин «Красин» Санкт-Петербурга Калиниградтааҕы Аан дойду далайын түмэл састаабыгар киирэр түмэл буолан турар. Ледокол атын экспедицияларга эмиэ кыттыбыта уонна Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Сэбиэскэй Хотугу эргимтэни көмүскэспитэ.

Санкт-Петербурга өссө Арктика уонна Антарктика арассыыйатааҕы судаарыстыабннай түмэл үлэлиир.

Уус-уран литэрэтиирэҕэ уонна киинэҕэ

Арктика байҕалларын баһылааһын кыһалҕалара уонна сэбиэскэй дьон дьоруойдуу быһыыларар арамааннара сырдатыллар этэ.

«Изгнание владыки» Г. Б. Адамов научнай-фантастикалыы уонна мүччүргэннээх сырыылардаах арамааныгар байҕал айанын судургутар уонна сыанатын чэпчэтэр сыаллаах тутуллар сылы быһа тоҥмот уу маршрутун Севморпуть трассатыгар искуственнайдык айыы бырайыагын туһунан, ону тэҥэ 1930-с сыллардааҕы тыынынан тиэхиникэни буортулааччылары кытта охсуһуу ойууланар.

«Два капитана» диэн В. А. Каверин арааманыгар Саня Григорьев диэн Главсевморпуть полярнай лётчигын туһунан кэпсэнэр, кини кырдьыктаах быһыы уонна таптал иэйиилэриттэн XX үйэ саҕаланыытыгар сүппүт Татаринов капитан экспедициятын суолун көрдүү барара кэпсэнэр. Араамаан сюжетынан икки маннык ааттаах уус-уран киинэ уһуллубута: 1955 сыллаахха (реж. Владимир Венгеров) уонна 1976 сыллаахха (реж. Евгений Карелов).

Бырааттыы Вайнердар «Карский рейд» мүччүргэннээх сырыылардаах детектив-сэһэннэригэр ХБА суолугар Гражданскай сэрии уонна Омук байыаннай интервенциятын кэмигэр атыыны-эргиэни Арассыыйаҕа 1920 с сылларга сөргүтүү туһугар киирсии туһунан кэпсэнэр.

«Мурманск-198» диэн документальнай киинэ Хотугу байҕал айан суолугар анаммыт[78].

Филателияҕа

Хотугу байҕал айан суолугар филателия бородууксуйатын балачча ахсаана анаммыт. 1980 сыллаахха Мурманскайдааҕы кинигэ издательствота В. Т. Попов «Северный морской путь в филателии» кинигэтин бэчээттээбитэ.

undefined

Быһаарыылар

Комментарийдар

  1. ↑ В октябре 2019 года на встрече во Владивостоке было подписано стратегическое соглашение между Россией и Индией о поставке коксующегося угля с Таймыра

Сигэлэр

  1. ↑ Акватория Северного морского пути. ФГБУ Администрация Северного морского пути. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 7 Кулун тутар 2022 года.
  2. ↑ 1 2 Российский газ делает шаги сквозь лед. Inosmi.ru. La Vanguardia, Испания (28 Тохсунньу 2021). Архивная копия от 1 Олунньу 2021 на Wayback Machine
  3. ↑ Past evidence supports complete loss of Arctic sea-ice by 2035. Архивировано 27 Сэтинньи 2025 года.
  4. ↑ В Росгидромете рассказали, как тает Северный морской путь. Архивировано 21 Бэс ыйын 2023 года.
  5. ↑ 1 2 Эксклюзив: Круглогодичная навигация в восточном направлении по Севморпути начнется в этом году -- Росатом. russian.news.cn. Xinhua (15 Атырдьах ыйын 2024). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 10 Атырдьах ыйын 2025 года.
  6. ↑ H. G. Wells Delphi Complete Works of H. G. Wells. — Delphi Classics, 2015-08-09. — 17200 с. — ISBN 9781908909022 Архивная копия от 6 Алтынньы 2017 на Wayback Machine
  7. ↑ Лиханов Б. Там, где стояла Мангазея // Сибирский меридиан. Туристско-краеведческий сборник по Западной Сибири. Составители В. В. Ухов и В. С. Лихолитов. — М.: Профиздат, 1983. — 145 с. — ISBN отсутствует — тираж 50 000 экз. — С. 54—55.
  8. ↑ 1 2 3 Ус Л. Б. 1.2.2. А. Э. Норденшельд в Сибири // Международные научные связи Сибири (конец XIX — начало XX века). — Новосибирск, 2005.
  9. ↑ 1 2 Ю. В. Чайковский Возвращение лейтенанта Колчака. К 100-летию Русской полярной экспедиции (1900–1903) // Вестник РАН. 2002. № 2. С.152-161. Сигэнии күнэ: 16 Тохсунньу 2013. Архивировано 6 Ыам ыйын 2019 года.
  10. ↑ Березовский Н. Ю. и др Российский императорский флот. 1696-1917.. — М.: "Русский мир", 1996. — С. 208—209. — 272 с. — ISBN 5-85810-010-4
  11. ↑ Ус Л. Б. 1.2.1. Плавания в Сибирь И. Виггинса // Международные научные связи Сибири (конец XIX — начало XX в.). — Новосибирск, 2005. Архивная копия от 23 Атырдьах ыйын 2012 на Wayback Machine
  12. ↑ Вычугжанин А. Л. Ворота в Арктику: забытый первопроходец : [арх. 30 Ахсынньы 2013] // Тюменская область сегодня : газета. — Тюмень, 2013. — 13 Ахсынньы.
  13. ↑ 1 2 Визе В. Ю. Северный морской путь М.; Л.: Издательство Главсевморпути, 1940. С.50
  14. ↑ Льдам наперекор: история покорения Северного морского пути. Журнал "Профиль" (21 Муус устар 2024). Архивировано 7 Олунньу 2025 года.
  15. ↑ Марцинкевич, Борис Леонидович. Мирный атом во льдах Арктики. Геоэнергетика. Геоэнергетика (16 Ахсынньы 2019). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 17 Ахсынньы 2019 года.
  16. ↑ Бадигин К. С. На морских дорогах. — 2-е изд. — М.: Политиздат, 1980.— 336 с. — С. 160—171. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  17. ↑ 1 мая 1978 года в Арктике была открыта круглогодичная навигация.
  18. ↑ The Northwest Passage versus the Northern Sea Route Mia Bennett August 19th, 2011. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 8 Олунньу 2018 года.
  19. ↑ Анализ нынешнего положения изолированных систем энергоснабжения с высокими затратами на энергию. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  20. ↑ 1 2 Распоряжение Правительства Российской Федерации от 01.08.2022 № 2115-р ∙ Официальное опубликование правовых актов (рус.). publication.pravo.gov.ru. Сигэнии күнэ: 6 Ахсынньы 2025.
  21. ↑ Мишустин утвердил план развития Северного морского пути до 2035 года (рус.). Ведомости. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 20 Балаҕан ыйын 2025 года.
  22. ↑ Мишустин утвердил план развития Северного морского пути до 2035 года. tass.ru. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 10 Атырдьах ыйын 2025 года.
  23. ↑ Проект строительства трансарктической подводной волоконно-оптической линии связи Мурманск — Владивосток. Морсвязьспутник
  24. ↑ Министерство информационной политики Мурманской области. В Мурманске запущен завод по производству оптоволоконного кабеля для трансарктической линии связи(нууч.), Правительство Мурманской области (30 июля 2021). Архыыптаммыт 2025, Балаҕан ыйын 19 күнүгэр.
  25. ↑ Коник Л.. "Полярный экспресс" торопится на восток, ComNews (05.10.2021). Архыыптаммыт 2025, Ыам ыйын 18 күнүгэр.
  26. ↑ Мельникова Ю.. Арктический оператор начал дрейф к реальности, ComNews (05.08.2022). Архыыптаммыт 2025, Атырдьах ыйын 6 күнүгэр.
  27. ↑ Мишустин утвердил план развития Северного морского пути до 2035 года - ТАСС, TACC. Архыыптаммыт 2025, Атырдьах ыйын 10 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  28. ↑ Объем перевалки порта Лавна под Мурманском могут увеличить до 24 млн т, РБК. Архыыптаммыт 2025, Муус устар 30 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  29. ↑ Elina Anya Ganatra, Julian Lee. Russia Sends Oil Thousands of Miles Through Arctic Circle Again. bloomberg.com (8 ноября 2022 г). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 8 Сэтинньи 2022 года.
  30. ↑ Надежда Померанцева. Северный подход. Эксперт (8 От ыйын 2024). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 23 Ыам ыйын 2025 года.
  31. ↑ Politico: Китай тестирует новый маршрут перевозок через Северный морской путь, Коммерсантъ (18 Балаҕан ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 18 Балаҕан ыйын 2025.
  32. ↑ Китай тестирует Севморпуть для новых маршрутов перевозок, Правда.Ру (18 Балаҕан ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  33. ↑ Вторая очередь "Ямала СПГ" будет запущена в сентябре. Прайм (31 Тохсунньу 2018). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 28 Муус устар 2019 года.
  34. ↑ Путин назначил «Росатом» инфраструктурным оператором Северного морского пути (рус.). Коммерсантъ (28 Ахсынньы 2018). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 27 От ыйын 2019 года.
  35. ↑ Warming Revives Dream of Sea Route in Russian Arctic.Архивная копия от 26 Бэс ыйын 2017 на Wayback Machine. // The New York Times, 18.10.2011
  36. ↑ «Газпром» обкатал поставку сжиженного газа по Северному морскому пути. Архивировано 11 Сэтинньи 2024 года.
  37. ↑ 1 2 Gleb Sibul, Jian Gang Jin. Evaluating the feasibility of combined use of the Northern Sea Route and the Suez Canal Route considering ice parameters // Transportation Research Part A: Policy and Practice. — 2021-05. — Т. 147. — С. 350–369. — ISSN 0965-8564. — DOI:10.1016/j.tra.2021.03.024.
  38. ↑ Frédéric Lasserre. Case studies of shipping along Arctic routes. Analysis and profitability perspectives for the container sector // Transportation Research Part A: Policy and Practice. — 2014-08. — Т. 66. — С. 144–161. — ISSN 0965-8564. — DOI:10.1016/j.tra.2014.05.005.
  39. ↑ 1 2 Gleb Sibul, Peihao Yang, Dmitri Muravev, Jian Gang Jin, Linghe Kong. Определение реальной судоходности Северного морского пути на основе ледовой обстановки и метеорологических наблюдений // Maritime Policy & Management. — 2022-04-14. — Т. 0, вып. 0. — С. 1–17. — ISSN 0308-8839. — DOI:10.1080/03088839.2022.2059717.
  40. ↑ В Калининград прибыло первое судно через Северный морской путь. Коммерсант (6 Алтынньы 2023). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 18 Олунньу 2025 года.
  41. ↑ Закон о Севморпути подписан Владимиром Путиным и вступил в силу // Файл-РФ, 31.07.2012. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано из оригинала 2 Атырдьах ыйын 2012 года.
  42. ↑ Государство берёт обязательства обустроить порт Сабетта. Архивная копия от 14 Кулун тутар 2018 на Wayback Machine arcticuniverse.com, 4.07.2011
  43. ↑ Жизненные деньги. Архивная копия от 28 От ыйын 2013 на Wayback Machine // «Эксперт. Урал» № 48 (446), 6 дек 2010
  44. ↑ Газовоз с Ямала впервые в январе прошел Севморпуть без ледокола на восток. Архивная копия от 19 Тохсунньу 2021 на Wayback Machine // РБК, 18 января 2021
  45. ↑ Перспективы проекта «Северный морской коридор» (5 Олунньу 2010). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 16 Ахсынньы 2013 года.
  46. ↑ Экономика ледокола: как идет освоение Северного морского пути - РБК Отрасли. rbc.ru. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 24 Тохсунньу 2025 года.
  47. ↑ Россия вводит ограничение на проход судов по Севморпути, Военное обозрение. Архыыптаммыт 2018, Балаҕан ыйын 16 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  48. ↑ Россия не планирует в ближайшее время закрывать проход по Севморпути для иностранных судов (15 Балаҕан ыйын 2018). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 16 Балаҕан ыйын 2018 года.
  49. ↑ Россия позволит первое время иностранным судам проход по Севморпути, KP.RU (15 Балаҕан ыйын 2018). Архыыптаммыт 2018, Балаҕан ыйын 16 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  50. ↑ Вице-премьер Борисов поддержал ограничения на Севморпути для иностранных судов, ТАСС. Архыыптаммыт 2018, Балаҕан ыйын 16 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  51. ↑ Константин Нагаев. Власти составили требования к иностранным военным для прохода Севморпути (рус.). РБК (6 Кулун тутар 2019). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2027. Архивировано 20 Ахсынньы 2019 года.
  52. ↑ Заявление и Приложение к заявлению на плавание судна в акватории Северного морского пути. nsra.ru. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 22 Ыам ыйын 2025 года.
  53. ↑ Минобороны предложило изменить правила прохода по Севморпути (рус.). РБК. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 25 От ыйын 2022 года.
  54. ↑ 1 2 Объем перевозок грузов в акватории Северного морского пути. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 21 Тохсунньу 2021 года.
  55. ↑ Росатом Госкорпорация «Росатом» ядерные технологии атомная энергетика АЭС ядерная медицина. Сигэнии күнэ: 12 Сэтинньи 2025. Архивировано 28 Олунньу 2021 года.
  56. ↑ Объем грузоперевозок по Севморпути в 2021 году составил около 35 млн тонн. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 18 Бэс ыйын 2022 года.
  57. ↑ Перевозки грузов по Севморпути в 2023 году составили 36,254 млн тонн. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 13 Олунньу 2025 года.
  58. ↑ Андрей Евпланов. Севморпуть станет платным. Российская газета (3 Кулун тутар 2009). Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2027. Архивировано 30 Алтынньы 2012 года.
  59. ↑ Владимир Стародубцев. Широты высокой важности.Архивная копия от 29 Кулун тутар 2017 на Wayback Machine // Коммерсантъ, № 53 (6047), 29 марта 2017
  60. ↑ Анастасия Веденеева. Севморпуть длиной в год // Коммерсантъ : газета. — 2019. — 26 июля (№ 131). — С. 2. — ISSN 1563-6380. Архивировано 21 Тохсунньу 2021 года.
  61. ↑ Президент подписал Указ «О национальных целях и стратегических задачах развития Российской Федерации на период до 2024 года», Президент России. Архыыптаммыт 2018, Балаҕан ыйын 17 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 2025-011-27.
  62. ↑ Северный морской путь делает ставки на СПГ, новый флот и транзит. Архивировано 24 Муус устар 2025 года.
  63. ↑ Северный морской путь признали ненужным для транзита. Архивная копия от 26 Тохсунньу 2020 на Wayback Machine //Лента. Ру, 24 января 2020
  64. ↑ Орлов: новый порт в Архангельске решит проблему портовых мощностей, РИА Новости (20151209T1715+0300Z). Архыыптаммыт 2018, Балаҕан ыйын 14 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  65. ↑ Первая очередь Архангельского глубоководного порта может быть запущена к 2023 г. morvesti.ru. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 15 Балаҕан ыйын 2018 года.
  66. ↑ Семнадцать метров под уровнем моря: в будущем новом районе порта началась геологоразведка. bclass.ru. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 14 Балаҕан ыйын 2018 года.
  67. ↑ Арктические перспективы на завтра: в Архангельске прошел международный форум. Архыыптаммыт 2018, Балаҕан ыйын 14 күнүгэр. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  68. ↑ В конце 2016 г. будет принято окончательное решение по реализации проектов по освоению Арктики. rzd-partner.ru. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 14 Балаҕан ыйын 2018 года.
  69. ↑ Холодный маршрут. Эксперт (27 Сэтинньи 2025). Архивировано 4 Атырдьах ыйын 2025 года.
  70. ↑ Грузопоток по Севморпути может превысить 40 млн т (рус.). Эксперт. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025.
  71. ↑ Эксперт оценил последствия отказа CMA CGM от использования Севморпути. Проблемы экологии: во Франции отказываются от Севморпути. Архивная копия от 10 Олунньу 2020 на Wayback Machine
  72. ↑ Норвегия засомневалась в целесообразности Севморпути. Архивная копия от 20 Балаҕан ыйын 2020 на Wayback Machine // 26 августа 2019
  73. ↑ Эксперт оценил последствия отказа CMA CGM от использования Севморпути - РИА Новости, 24.08.2019. Сигэнии күнэ: 27 Сэтинньи 2025. Архивировано 10 Олунньу 2020 года.
  74. ↑ Александр Рубцов. Секретный фарватер «Норильского никеля». Архивная копия от 22 Балаҕан ыйын 2016 на Wayback Machine // Коммерсантъ, № 204 (1848), 05 ноября 1999
  75. ↑ Владислав Максимов. «Норильский никель» испытал подлодку.Архивная копия от 2 Олунньу 2017 на Wayback Machine // www.vedomosti.ru, 20 июля 2000
  76. ↑ Сергей Черешнев. Ледоколы переходят на хозрасчет. Архивная копия от 2 Олунньу 2017 на Wayback Machine // Коммерсантъ, № 202 (2571), 05 ноября 2002
  77. ↑ Татьяна Владимирова. Инновационный подход — ключ к успеху // Российская газета, № 196, 18 сентября 2008
  78. ↑ О фильме «Мурманск 198». Сигэнии күнэ: 3 Ахсынньы 2025.

Литература

Сигэлэр

Категориялар