Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Уус Ньара

Уус Ньара (нууч. Усть-Не́ра) — куорат көрүҥнээх бөһүөлэк, Өймөкөөн улууһун киинэ. Нэһилиэнньэтэ — 4228 киһи (2021). Бөһүөлэк аттыгар көмүһү хостооччу хайа-обогатительнай комбинат (Тарынскай ХОК) баар.

Ньара өрүс Индигиир түһэр сиригэр турар. Уус Ньара — Өймөкөөн оройуона «тымныы полюһа» диэн биллэр. Олохтоохтор үксүлэрэ көмүһү хостооһунунан дьарыктаналлар. Дьокуускайтан 1501 км хотугулуу-илин диэкки сытар.

Этимология

Бөһүөлэк этимологиятын быһаарар икки барыл баар. Дьүкээгир тылынан ньара — томтор, үрдэл. Тоҥус-маньчжур тылларынан ньаару — кыра, бадарааннаах күөл; бадараан, бадарааннаах сир; ойуурга бадарааннаах алаас[2].

Устуоруйа

Бөһүөлэк бастакы сыллара

1939—1941 сылларга Индигиир салаата Ньара өрүс төрдүгэр В. А. Цареградскай салайыытынан экспедиция үлэлээбитэ, ол кэмигэр көмүс бөдөҥ үрэхтэригэр сытар үксэ кумахха ыһыллыбыт хонуулары булбуттара. 1942 сыллаахха бастакы көмүһү хостуур бириискэлэр үлэлэрэ саҕаламмыта уонна «Аляскитовай» диэн вольфрам хонуутун үөрэтэн чинчийбиттэрэ[3]. 1944 сыллаахха Дальстрой Индигирскай хайа промышленнай управлениетын тэрийбитэ.

undefined

1945—1946 сылларга оскуола бастакы дьиэтэ тутуллубута. 1 №-дээх орто оскуола бастакы таһаарыы 1951—1952 сылларга буолбута. 1947 сыллаахха оскуола саҥа 2 мэндиэмэннээх дьиэтэ тутуллубута. Оскуола тутуутун сирин баайыы симэн ылбыттара, тоҕо диэтэххэ хаайыылаахтар туппуттара. 1949—1958 сылларга бөһүөлэккэ Дальстрой Индигирскай лааҕыра баара; хаайыылаахтар Магадан суолун, приискэлэри, дьиэлэри туппуттара, көмүһү хостообуттара[3]. Уус Ньара кыраныыссата билиҥҥи оройуон балыыһатын сиринэн түмүктэнэрэ, онтон салгыы хаалар кыаллыбат бадарааннар саҕаланаллара. Билиҥҥи аптека турар сиригэр хаайыылаахтары маныыр ыттар питомниктара баара. Эргэ милиция дьиэтиттэн лааҕыр сирэ саҕаланара[3]. 1945 сыллаахха Уус Ньараҕа ИНЭК — Индигирскай энергокомбинат тутуута саҕаламмыта, 1946 сыллаахха бөһүөлэк бастакы промышленнай тогу ылбыта, бөһүөлэккэ төлөпүөн сибээһэ киирбитэ.

Индигирлаг

«Мемориал» уопсастыба дааннайынан, 1949—1958 сылларга бөһүөлэккэ Индигирлаг (нууч.) (сах. диэн ааттаах хаайыы баара.

1951, 1959 уонна 1967 сыллааҕы халаан

Олохтоох кыраайы үөрэтэр түмэл пуондатыгар 1951 сыл ыам ыйыгар, 1959 сыл от ыйыгар уонна 1967 сыл ыам ыйыгар буолбут халааны көрдөрөр хаартыскалар харалла сыталлар. 1951 сыллааҕы халаан түмүгэр уу оскуола эргэ дьиэтин иккис мэндиэмэнигэр тиийбитэ, нэһилиэнньэ үрдүк сирдэргэ көһөрүллүбүтэ, аһылык ыскылааттара уу анныгар хаалбыттара. 1959 сыллааҕы халаан кэнниттэн Индигиир өрүс кытылын бөҕөргөтөр туһунан быһаарыы ылыныллыбыта, бу үлэлэри олохтоох тэрилтэлэр күүстэринэн оҥорбуттара.

undefined

1950 сыл — билиҥҥи кэм

1950 сылтан Уус Ньара куорат тииптээх бөһүөлэк статуһун ылбыта. 1954 сыл бэс ыйын 3 күнүгэр Өймөкөөн сэлиэнньэтиттэн дьаһалта көһөрүллэн, Өймөкөөн улууһун дьаһалтатын киинэ буолбута. 1971 сыллаахха Уус Ньара олохтоохторо Саха сиригэр бастакынан тэлэбиидьэннэни көрбүттэрэ[3]. 1974 сыллаахха бөһүөлэк иккис оскуолатын дьиэтэ үлэҕэ киирбитэ, оттон 1978 сыл күһүнүгэр — Индигиир өрүһү туоруур бетон муоста тутуллубута.

2008 сыл алтынньы 24 (25) күнүгэр Дьокуускайы Магадаанныын холбуур Колыма суола толору уһунунан сылы быһа сырыыга анаан официальнайдык аһыллыбыта. Элгэ өрүһү туоруур «Славка» диэн ааттаах сиргэ бетон муоста тутуллубута, онтон хас да килэмиэтирдээх суол хаттаан оҥоһуллубута.

Климат

Бөһүөлэк климата ураты континентальнай, олус тымныы уонна уһун кыһыннаах, кылгас эрээри сылаас сайыннаах.

  • Орто температура −15.4 °C
  • Сыллааҕы сөҥүү орто кээмэйэ — 237 мм.
Уус Ньара климата
Көрдөрүү Тох. Ол. Кул. Муус. Ыам. Бэс. От. Ат. Бал. Алт. Сэт. Ахс. Сыл
Орто максимум, °C −40,1 −35,1 −21,4 −5,4 7,3 18,7 21 18 8,8 −9,2 −30,5 −39,4 −8,5
Орто температура, °C −44 −40,7 −30,4 −14,9 0,7 11,1 13,3 10,2 2,5 −14,7 −34,5 −43 −15,4
Орто минимум, °C −47,9 −46,2 −38,3 −24,3 −5,8 3,5 5,7 2,4 −3,7 −20,1 −38,8 −46,5 −22,1
Сөҥүүлэр нуормалара, мм 8 7 4 7 17 37 55 45 24 14 11 8 237
Источник: [4]
Уус Ньара 10 сыллааҕы (2009 — 2018 сс.) климата
Көрдөрүү Тох. Ол. Кул. Муус. Ыам. Бэс. От. Ат. Бал. Алт. Сэт. Ахс. Сыл
Абсолютнай максимум, °C −14,4 −11,5 −0,7 11,8 26,3 32,9 36,1 33,3 23,2 4,3 −8 −16,4 36,1
Орто максимум, °C −41,4 −36,4 −17 −1,1 12,0 21,5 24,0 19,9 9,6 −7,7 −30,5 −40,9 −7,3
Орто температура, °C −44,2 −41,5 −25,6 −8,1 5,9 14,3 16,6 12,6 3,8 −12 −33,7 −43,3 −12,9
Орто минимум, °C −46,9 −45,4 −33,2 −15,8 −0,3 7,1 9,6 6,1 −1,3 −16 −36,7 −45,8 −18,2
Абсолютнай минимум, °C −58 −55,9 −52,5 −35,4 −18,3 −6,4 −2,1 −6 −14,6 −41,3 −53 −57,6 −58
Былытырыы орто кээмэйэ, окты 5,7 5,0 5,3 5,9 7,2 7,4 7,5 7,2 7,1 7,4 6,6 5,5 6,5
Сөҥүүлэр нуормалара, мм 7 4 6 6 20 44 77 47 31 17 11 7 278
Сиик орто кээмэйэ, % 74 72 67 63 59 59 67 71 71 77 77 74 69
Тыал орто түргэнэ, м/с 0,6 0,7 1,9 2,7 3 2,8 2,4 2,4 2,7 2,6 1,3 0,6 2,0
Источник: [5]

Нэһилиэнньэ

Дьон ахсаана
1959[6]1970[7]1979[8]1989[9]20022009[10]
10 789↘7820↗10 399↗12 535↘9457↘8605
201020112012[11]2013[12]2014[13]2015[14]
↘6463↘6410↘6077↘5846↘5643↗5898
2016[15]2017[16]2018[17]2019[18]20202021[19]
↘5597↘5434↘5173↘5000↘4720↘4228
2500
5000
7500
10 000
12 500
15 000
1979
2011
2016
2021

Эр киһи-дьахтар састааба

2020 сыллааҕы бүтүн Арассыыйатааҕы нэһилиэнньэ биэрэпиһинэн (нууч.) (сах., нэһилиэнньэ гендернай тутулугар эр дьон 51,1 %, оттон дьахталлар 48,9 % ылаллара[20].

Инфраструктура

Тырааныспар

  • М56 «Колыма» федеральнай суола;
  • «Уус Ньара» аэропорт.

Үөрэх тэрилтэлэрэ

  • «Сказка» оҕо уһуйаана;
  • «Петушок» оҕо уһуйаана;
  • «Берёзка» оҕо уһуйаана;
  • Уус Ньара оҕолорго көмө киинэ;
  • МБОУ «Уус Ньаратааҕы гимназия»;
  • МБОУ Игорь Хоменко аатынан Уус Ньаратааҕы орто оскуола;
  • Киэһээҥҥи уопсай үөрэхтээһин оскуолата.

Мэдэссиинэ тэрилтэлэрэ

  • Өймөкөөн оройуонун киин балыыһата;
  • МУП № 62 аптека;
  • «Берёзка» аптека.

Култуура тэрилтэлэрэ

  • «Металлург» Култуура дьиэтэ;
  • «Пегас» оҕо сайдыытын киинэ;
  • Оройуоннааҕы кыраайы үөрэтэр түмэл;
  • Набережнай.

Успуорт тэрилтэлэрэ

  • бассыайнаах, футбол стадионнаах спорткомплекс.

Коммерческай тэрилтэлэрэ

  • көмүһү хостооччу хайа-байытыы комбинаата;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Якутскгеология» хайа-геологическай тэрилтэтин «Илиҥҥи-Саха сиринээҕи» филиала;
  • 678730 №-дээх Арассыыйа пуочтатын куораттааҕы салаата;
  • «Магаданэнерго» АУо филиала — Арҕааҥҥы электрическэй ситимнэр, ол иһигэр «Аркагалинскай ГРЭС — Уус Ньара» диэн ЛЭП-ка үлэлиир тэрилтэ;
  • «Ростелеком» АУо «Ыраах Илиҥҥи» макрорегиональнай филиалын салаата;
  • бааннар филиаллара (Сбербаан уонна Ланта-Банк);
  • «Солнечная» гостиница;
  • элбэх маҕаһыыннар уонна ырыынактар.

Галерея

Уус Ньара. Хайаттан көстүү.
Уус Ньара, 2011 сыл

Быһаарыылар

  1. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (рус.) (XLSX). Сигэнии күнэ: 1 Балаҕан ыйын 2022. Архивировано 1 Балаҕан ыйын 2022 года.
  2. ↑ Багдарыын Сюлбэ Топонимика Якутии: краткий научно-популярный очерк. — Якутск: Бичик, 2004. — P. 81. — 192 p.
  3. ↑ 1 2 3 4 Немного о самом Районе (рус.) (html). ust-nera.ucoz.ru. Сигэнии күнэ: 11 Балаҕан ыйын 2025.
  4. ↑ Климат Усть-Нера. climate-data.org. Сигэнии күнэ: 11 Балаҕан ыйын 2025.
  5. ↑ Погода и Климат (компиляция данных с метеостанции). Сигэнии күнэ: 11 Балаҕан ыйын 2025.
  6. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  7. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  8. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  9. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  10. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  11. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  12. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года.
  13. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года.
  14. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  15. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  16. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  17. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  18. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  19. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  20. ↑ Население по возрасту и полу. https://14.rosstat.gov.ru. Сигэнии күнэ: 11 Балаҕан ыйын 2025.

Литэрэтиирэ

Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар