Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Өймөкөөн (Өймөкөөн улууһа)

Өймөкөөн (нууч. Оймякон) — Өймөкөөн улууһун Маҥнайгы Бороҕон нэһилиэгин киинэ.

Өймөкөөн Сир «Тымныы полюстарыттан» биирдэстэрин быһыытынан биллэр; хас да көрдөрүүнэн, Өймөкөөн хочото Сир үрдүгэр олохтоох нэһилиэнньэ олорор саамай ыарахан сирэ буолар.

Этимология

Биир барылынан, сэлиэнньэ аатын чугас сүүрэр өрүстэн ылбыт; сэлиэнньэ аата эбээн тылыгар «томмот уу; балык кыстыыр сирэ» — бу сиргэ чахчы улахан тоҥууга даҕаны тоҥмот үрэхтэри булуохха сөп. Атын барылынан, биир тоҥус-маньчжур тылыгар нэһилиэк аата «тоҥ күөл» диэн суолталаах[2].

Географията

Сэлиэнньэ Индигиир өрүс хаҥас кытылыгар, байҕал таһымыттан 745 м баар. Чугастааҕы нэһилиэнньэлээх пууннар — Хара-Тумул уонна Биэрэк Үрдэ. Өссө Томтор, Үчүгэй уонна Авиапорт сэлиэнньэлэр чугас бааллар.

Өймөкөөн полярнай широталарга баар, ол гынан баран Хотугу полюс эргимтэттэн соҕуруу диэки. Күн уһуна 4 чаас 36 мүнүүтэттэн (ахсынньы 22 күнэ) 20 чаас 28 мүнүүтэҕэ диэри (бэс ыйын 22 күнэ). Ыам ыйын 24 күнүттэн от ыйын 21 күнүгэр диэри үрүҥ түүннэр бэлиэтэнэллэр, ол кэмҥэ күнүстэри-түүннэри сырдык буолар. Муус устар ыйын 13 күнүттэн алтынньыга диэри астронимическай борук-сорук буолар, оттон ыам ыйын 1 күнүттэн атырдьах ыйын 13 күнүгэр диэри навигационнай борук-сорук түүннэр.

Климата

Өймөкөөн уустук климат көрүҥнээх. Сэлиэнньэ кэтитэ 63°27' (полярнай кэтитэ), далайтан ырааҕа (резко континентальнай климат) уонна байҕал таһымыттан 741 миэтэрэ үрдүккэ турара (үрдүк поясностан тутулуктаах).

Официальнайдык билиниллибит абсолютнай минимум Өймөкөөн метеостанциятынан (1929 сыллаахха тэриллибитэ) 1933 сыл олунньу 6 күнүгэр — −67,7 °C бэлиэтэммитэ.

Салгын температуратын орто кээмэйэ (2001 сыл)[3].

Салгын тэмпэрэтиирэтин орто кээмэйэ
Тохсунньу Олунньу Кулун тутар Муус устар Ыам ыйа Бэс ыйа От ыйа Атырдьах Балаҕан Алтынньы Сэтинньи Ахсынньы Сыл
-46 °C -42 °C -31.0 °C -13.6 °C 2.8 °C 12.2 °C 14.4 °C 10.3 °C 1.8 °C -14.8 °C -34.8 °C -45.0 °C 0 °C

Олохтоох дьоно

Дьон ахсаана
1939[4]1989200220102020[5]
356↗400↘319↗462↗560
100
200
300
400
500
600
2020

Туризм

Өймөкөөн арктическай туризм сирэ. Өймөкөөн улууһун баһылыга Иннокентий Сивцев 2022 сылга «Оймякон — полюс холода, Oymyakon — pole of cold» бренды бэлиэтээбитэ[6].

Сэлиэнньэ аан дойду араас муннуктарыттан туристары тардар уонна ыарахан климат усулуобуйатыгар интэриэстээх айанньыттарга сөбүлүүлээх сир буолар. Улуус тыйыс кыһыннарын элбэх хаартыскаҕа уонна видеоҕа уһуллар[7][8][9].

Өймөкөөн улууһугар уонна Өймөкөөҥҥө туризмы сайыннарар сыаллаах араас тэрээһиннэр ыытыллаллар. «Путешествие на Полюс холода — 2025» бэстибээл ыытыллыбыта[10].

«Тымныы полюһа — Өймөкөөн» диэн экстремальнай марафон 2019 сылтан сыл аайы ыытыллар. Күрэхтэһиигэ үс дистанция киирэр: марафон, полумарафон уонна ультрамарафон. 2024 сыллааҕы бэһис марафоҥҥа 38 спортсмен кытынна. Эр дьонтон Константин Драгунов кыайбыта. Кини марафону 42,2 км 3 чааһынан 7 мүнүүтэнэн туораабыта[11].

Быһаарыылар

  1. ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 г. Том 1: Численность и размещение населения Республики Саха (Якутия)
  2. ↑ Tsintsius, V. I. (1977), Сравнительный словарь тунгусо-маньчжурских языков : материалы к этимологическому словарю, 2, Leningrad: Nauka, pp. 361
  3. ↑ Погода и Климат: Климат Changchun
  4. ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность сельского населения СССР по районам, крупным селам и сельским населённым пунктам - районным центрам.
  5. ↑ https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya.
  6. ↑ Елена Потоцкая. «Оймякон – полюс холода, Oymyakon – pole of cold» — улуустааҕы дьаһалта табаарынай бэлиэтэ. https://sakha-sire.ru/. Саха сирэ (13 Сэтинньи 2022). Сигэнии күнэ: 24 Олунньу 2025.
  7. ↑ Фишки холода: как выжить в Оймяконе и самых морозных городах мира. https://ria.ru/. РИА Новости (12 Тохсунньу 2022). Сигэнии күнэ: 24 Олунньу 2025.
  8. ↑ Китайского блогера поразило "русское чудо" на полюсе холода. https://ria.ru/. РИА Новости (5 От ыйын 2020). Сигэнии күнэ: 24 Олунньу 2025.
  9. ↑ Британец отправился в кругосветное путешествие на лошадях из Магадана. https://ria.ru/. РИА Новости (2 Алтынньы 2021). Сигэнии күнэ: 24 Олунньу 2025.
  10. ↑ Фестиваль «Путешествие на Полюс холода — 2025» пройдет в Оймяконском районе. https://yakutia.mk.ru/. МК в Якутии (26 Олунньу 2025). Сигэнии күнэ: 24 Олунньу 2025.
  11. ↑ «Полюс холода Оймякон» V экстремальнай марафон кыайыылаахтара билиннилэр. https://sakha.ysia.ru/ (12 Тохсунньу 2024). Сигэнии күнэ: 24 Олунньу 2025.

Литэрэтиирэ

  • Обручев С. В. Как я открыл полюс холода в Якутии // Пионер. 1938. № 9. — С. 64—68.
  • Обручев С. В. Верхоянск или Оймякон? // Метеорол. вестн. 1928. № 10. — С. 231—232.

Сигэлэр

Категориялар