Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Курилов Семен Николаевич

УРУБИИКИ иһигэр маннык араспаанньалаах дьон туһунан ыстатыйалар бааллар, көр Курилов.

Курилов Семен Николаевич (1935 сыл балаҕан ыйын 9 күнэ, Өлүөрэ, Саха АССР — 1980 сыл муус устар 6 күнэ, Черскэй, Саха АССР) — биллиилээх дьүкээгир суруйааччыта, публицист, аан дойдуга аатырбыт «Ханидуо уонна Халерхаа» роман ааптара. Ини-бии Куриловтартан биирдэстэрэ[1].

Олоҕун олуктара

1935 сыллаахха балаҕан ыйын 9 күнүгэр Аллараа Халыма улууһугар Өлүөрэ нэһилиэгэр табаһыттар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт.

Кыра эрдэҕиттэн ыарахан үлэҕэ сылдьыбыт, табаһыттаабыт[2].

7 кылаастаах оскуоланы бүтэрбит[1]. Колхуоска оробуочайдаабыт, киинэ механигынан, нэһилиэк Сэбиэтин сэкэрэтээринэн, оройуоннааҕы толорор кэмитиэт култуураҕа салаатын инспекторынан үлэлээбит, хаһыакка кэриспэндиэннээбит.

Нэһилиэк уонна оройуон норуодунай дьокутааттарын Сэбиэтин дьокутаатынан хаста да талылла сылдьыбыт[2]. 1971 сылтан ССКП чилиэнэ буолбут[1].

Бэйэтин төрөөбүт дьүкээгир тылыттан ураты, нууччалыы, сахалыы, эбээннии уонна чукчалыы билэр эбит.

Бастакы «Туундараҕа көрсүөхпүт» кэпсээнэ 1961 сыллаахха «От Москвы до тайги одна кочевка» хомуурунньукка тахсыбыт.

1980 сыллаахха муус устар 6 күнүгэр Черскэйгэ 44 сааһыгар өлбүт[2][3].

Айар үлэтэ

1955 сыллаахха хаһыакка бастакы очерката тахсыбыт. Онтон ыла кыра кээмэйдээх айымньылары суруйан барбыт.

1961 сыллаахха «Туундараҕа көрсүөхпүт» диэн кэпсээнэ бэчээттэнэн тахсыбыт. Бу кэпсээн Ленинградтааҕы суруйааччылар айар Дьиэлэригэр буолан ааспыт Хотугу суруйааччылар I семинардарыгар биир бастыҥнарынан билиниллибит.

1969 сыллаахха «Советская Россия» кинигэ кыһатыгар суруйааччы сүрүн айымньыта — «Ханидуо уонна Халерхаа» роман тахсыбыт. Айымньыга дьүкээгир омук култуурата, устуоруйата, санаата-оноото, өйө-санаата дириҥник анаарыллар көстөр[4]).

Бу кэннэ С. Н. Курилов дьүкээгир литературатын классиката буолбут атын да айымньылары суруйан хаалларбыт[5].

Айымньылара

  • Юкагирские костры : стихи, рассказы : переводы с юкаг./ Улуро Адо, Семен Курилов. — Якутск : Якутское книжное изд-во, 1965;
  • Ханидо и Халерха. Роман. — /нууччалыы Р. Палехов тылбааһа — М., 1969. — (Роман—газ. N22); М, 1969; Новосибирск, 1970;
  • Ханидуо уонна Халерхаа. Роман. — /сахалыы М. Дьячковскай тылбааһа — Якутскай, 1971; М., 1972; 1979; 1983; 1984; 1988;
  • Саҥа дьон. Роман. /сахалыы М. Дьячковскай тылбааһа — Якутскай, 1977;
  • Новые люди. Роман. /нууччалыы Р. Палехов тылбааһа — М., 1975;
  • Чаундаур : новеллы, рассказы и сказки. — Якутск : Якутское книжное изд-во, 1979;
  • Ярхадана туһунан номох : кэпсээннэр, номохтор / хомуйан оҥордо П. Д. Аввакумов. — Дьокуускай : Бичик, 2005[2].

Ини-бии Куриловтар

Дьүкээгир омугун аан дойдуга биллэрбит дьонунан үс ини-бии Куриловтар буолаллар. Төрөппүттэрэ табаһыт идэлээх Николай Николаевич уонна Анна Васильевна Куриловтар норуот фольклорун үчүгэйдик билэр дьон буолан уолаттарын дьүкээгир култууратын чиҥник уонна киэҥник билэр гына иитэн таһаарбыттар. Семен бырааттара Гаврил Курилов (Улуро Адо) уонна Николай Курилов. Гаврил — лингвист учуонай, суруйааччы, дьүкээгир бастакы букубаарын ааптара. Николай Курилов дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук, ону таһынан поэт, прозаик, драматург, суруналыыс, «Геван» радиостанция үлэһитэ[6].

Наҕараадалара уонна ытык ааттара

Аатын үйэтитии

  • 1994 сыллаахха Аллараа Халыма улууһун Андрюшкино нэһилиэгэр Семен Курилов аатынан литература уонна этнография түмэлэ аһыллыбыт[7];
  • Саха сиригэр, С. Н. Курилов төрөөбүт дойдутугар уонна дьүкээгирдэр олорор атын сирдэригэр, үгэскэ кубулуйбут «Курилов күһүнэ» тэрээһин ыытыллар. Ол чэрчитинэн күрэхтэһиилэр, мас олордуута уо. д. а. буолар[8].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 Ассоциация коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ. raipon.info. Сигэнии күнэ: 24 Олунньу 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Курилов Семен Николаевич, Национальная библиотека РС(Я). Сигэнии күнэ: 24 Олунньу 2026.
  3. ↑ Государственный каталог Музейного фонда Российской Федерации. goskatalog.ru. Сигэнии күнэ: 24 Олунньу 2026.
  4. ↑ MILS. На палеосибирском языке. К 90-летию со дня рождения первого юкагирского писателя Семёна Курилова. kaleidoscope.library.tomsk.ru. Сигэнии күнэ: 24 Олунньу 2026.
  5. ↑ Семён Николаевич Курилов (рус.). www.atlaskmns.ru. Сигэнии күнэ: 24 Олунньу 2026.
  6. ↑ Якутия. Историко-культурный атлас. Научнай эрэдээктэр В. Н. Иванов. Москва, Феория, 2007
  7. ↑ Этнографический музей имени юкагирского писателя С.Н. Курилова: история создания – Илкэн(биллибэт). ilken.ru. Сигэнии күнэ: 24 Олунньу 2026.
  8. ↑ Память и творчество Семена Николаевича Курилова: 90-летие выдающегося писателя, Новостной портал КМНСОЮЗ-NEWS (9 Балаҕан ыйын 2025). Сигэнии күнэ: 24 Олунньу 2026.

Литература

  • Антомин К. Ф. О фольклорных истоках дилогии С. Курилова «Ханидо и Халерха» и «Новые люди». — Красноярск, 1991;
  • Окорокова В. Б. Юкагирский роман. — Якутск: Ситим, 1994;
  • С. Н. Курилов. Д. И. Саввинов. Биобиблиогр. указ. — Якутск, 1979.

Категориялар