Улуро Адо
Гаврил Николаевич Курилов — Улуро Адо (1938 сыл муус устар 30 күнэ, Өлүөрэ, Саха АССР — 2024 сыл сэтинньи 27 күнэ) — сэбиэскэй, Арассыыйа бэйиэтэ, публицист, драматург, тылбаасчыт уонна педагог. Дьүкээгир тылын чинчийээччи, тыл билимин дуоктара, профессор.
Олоҕун олуктара
1938 сыллаахха муус устар 30 күнүгэр билиҥҥи Аллараа Халыма улууһун Өлүөрэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ.
Начаалынай оскуоланы бүтэрэн баран дьонун кытта икки сыл туундараҕа олорбута, таба көрбүтэ, онтон Андрюшкино 7 кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ.
Оскуола кэнниттэн 1954 сыллаахха Чурапчы педучилищетыгар киирбитэ. 1957 сыллаахха, училище сабыллан, Дьокуускайдааҕы педагогика училищетыгар көспүтэ. Үөрэҕин 1958 сыллаахха бүтэрбитэ[1].
1962 сыллаахха Герцен А. И. аатынан Ленинградтааҕы педагогика институтун бүтэрбитэ.
1965—1968 сс. Ленинградтааҕы Тыл институтун аспирантуратыгар үөрэммитэ[2], хандьыдаакка диссертациятын «Сложные имена существительные в юкагирском языке» диэн тиэмэҕэ 1969 сыллаахха көмүскээбитэ[3].
1968 сылтан Тыл, литература уонна история Институтугар үлэлээбитэ.
1992 сылтан Хотугу норуоттар кыһалҕаларын чинчийэр Институт дьүкээгир филологиятын салаатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.
2001 сыллаахха «Лексикология современного юкагирского языка (развитие лексики и роль якутского языка в заимствовании)» тиэмэҕэ дуоктарга диссертациятын көмүскээбитэ.
2008 сылтан олоҕун тиһэх сылларыгар диэри Хотугу филология салаатын сүрүн билим үлэһитинэн үлэлээбитэ[3].
2024 сыллаахха сэтинньи 28 күнүгэр өлбүтэ[2].
Билим үлэлэрэ
Кириллицаҕа олоҕурбут дьүкээгир суругун оҥорбут кылааттаах.
Дьүкээгир тылын таба суруйуутун быраабылатын суруйбута, тылы оҥоруу тиһигин чинчийбитэ, дьүкээгир Букубаарын оҥорон таһаарбыта.
1990 сыллаахха дьүкээгирдии-нууччалыы тылдьыты бэчээттэппитэ, 1992 сыллаахха нууччалыы-дьүкээгирдии кэпсэтинньиги таһаарбыта[2].
2002 сыллаахха дьүкээгирдии-нууччалыы академическай тылдьыты таһаарбыта.
Ону таһынан, дьүкээгир тылынан номохторун хомуйан, 1992 сыллаахха «Предания и легенды» хомуурунньук, оттон 2004 сыллаахха «Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока» сиэрийэ иһинэн «Дьүкээгир фольклора» туом тахсыбыттара[4].
Айар үлэтэ
1962 сылтан бэчээттэнэн саҕалаабыта.
Дьүкээгир, нуучча, саха, эстон тылларынан 30-тан тахса кинигэтэ тахсыбыта.
Айымньылара Улуро Адо диэн айар аатынан тахсыбыттара, бу дьүкээгир тылыттан «Өлүөрэ (Улуро) уола» диэн суолталаах[3].
Уопсастыбаннай кылаата
Дьүкээгир омук кырдьаҕастарын Сүбэтин тэрийээччитэ уонна бастакы бэрэссэдээтэлэ (1992—2000).
Аллараа Халыма уонна Үөһээ Халыма улуустарыгар «Чайлаг» уонна «Тэки Одулок» дьүкээгир түмсүүлэрин тэрийиигэ көхтөөх кыттыыны ылбыта. Дьүкээгирдэр сийиэстэрин тэрийэн ыытыыга кыттар эбит[2].
1990-с сылларга Суктул диэн дьүкээгирдэр бэйэни салайыныы туһунан олохтоох сокуону Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай мунньаҕа (Ил Түмэн) ылынарыгар сүрүн көҕүлээччилэртэн уонна оҥорооччулартан биирдэстэрэ буолбута[5].
1996 сылтан СӨ духуобунаһын Академиятын чилиэнэ, Саха сирин норуоттарын култуураларын сөргүтэр сиэксийэни салайбыта[1].
Айымньылара
- Дьүкээгир тылынан бастакы бэчээккэ тахсыбыт айымньы (Улуро Адо, Курилов С. Н. Юкагирские костры. Стихи и рассказы. Якутск, Якуткнигоиздат. 1965.)
- Рассказы Юко. М., Детская литература. 1973. М.,
- Растопленные снега. М., Современник. 1975.
- Пока дремлют олени. М., Советская Россия. 1973.
- Наш друг Чага. Пьеса для театров кукол в 2-х д. Якутск, 1984.
- Сборник стихов «Милая Лабунмэдэну». Якутск, 1992.
- Весть из тундры: стихи. Якутск, Бичик. 2006.
- Поэма-монолог «Гул полярного сияния» (Гул полярного сияния: поэма. На юкагирском и русском языках. — Дьокуускай (Якутск), Бичик. 2009)
- Поэма «Идилвей»
- Поэма «Нунни».
- IV том серии «Памятники фольклора народов Севера и Дальнего Востока» под названием «Фольклор юкагиров» (М.; Новосибирск: Наука, 2005)
- «Амо уонна доҕотторо» балет либреттота.
Билим-чинчийэр үлэлэрэ
- «Сложные имена существительные в юкагирском языке». Л., Наука. 1977.
- «Правила орфографии в юкагирском языке» (Якутск, 1987).
- «Именное аффиксальное образование имен существительных» (Якутск, 1980),
- «Юкагирско-русский словарь» (Якутск, 1990),
- Академический «Юкагирско-русский словарь» (Новосибирск: Наука, 2003),
- Лексикология современного юкагирского языка: Развитие лексики и роль якутского языка в заимствованиях. Дисс. … д.филол.н. Якутск, 2000.
- «Лексикология современного юкагирского языка» (Новосибирск: Наука, 2003),
- Учебник для старших классов и ВУЗов «Современный юкагирский язык» (2007).
Наҕараадалара уонна ытык ааттара
- Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ;
- Саха АССР норуотун үөрэҕириитин туйгуна;
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх үлэһитэ;
- Тэки Одулок аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата[6] (2008).
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын Академиятын Академига;
- Тыл билимин дуоктара;
- Академик Н. В. Черскэй аатынан «Наукаҕа уһулуччулаах кылаатын иһин» мэтээл;
- «Уопсастыбаҕа туһалаах билим үлэлэрин иһин» мэтээл;
- Дьокуускай куорат көмүс бэлиэтэ;
- Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык олохтооҕо;
- Билим Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ;
- «Гражданскай килбиэн» ураты буолуу бэлиэтэ;
- Арассыыйа Билимин Академиятын «Үрүҥ көмүс сигма» бэлиэтэ[3].
Ини-бии Куриловтар
Дьүкээгир омугун аан дойдуга биллэрбит дьонунан үс ини-бии Куриловтар буолаллар. Төрөппүттэрэ, табаһыт идэлээх Николай Николаевич уонна Анна Васильевна Куриловтар, норуот фольклорун үчүгэйдик билэр дьон буолан, уолаттарын дьүкээгир култууратын чиҥник уонна киэҥник билэр гына иитэн таһаарбыттар. Гаврил убайа Семён Курилов биллиилээх дьүкээгир суруйааччыта, аан дойдуга аатырбыт «Ханидоо уонна Халерхаа» диэн роман ааптара. Инилэрэ Николай Курилов дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук, ону таһынан бэйиэт, прозаик, драматург, суруналыыс, «Геван» радиостанция үлэһитэ[7].