Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Ил Түмэн

Ил Түмэн (нууч. Государственное собрание Республики Саха) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир палааталаах парлаамена, Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын бэрэстэбиитэллээх, сокуону таһаарар уонна хонтуруоллуур уоргана.

Ил Түмэн үлэтин быраап олоҕо уонна стаатуһа Саха Өрөспүүбүлүкэтин «Судаарыстыбаннай Мунньах (Ил Түмэн) туһунан» диэн Конституционнай сокуонунан (2002 сыл от ыйын 10-с күнүттэн, 35-З № 401-II) уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин Сүрүн сокуонун 5-с баһынан быһаарыллыбыт.

Састааба

Ил Түмэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин 70 норуодунай дьокутааттарыттан турар. Ол дьокутааттартан 35 биир мандааттаах уокуруктарынан талаллаллар, онтон атын 35 өрөспүүбүлүкэ талыыга олоҕурбут уокуругун нөҥүө, талыы түмсүүлэринэн, талыы бөлөхтөрүнэн таһаарыллыбыт дьокутаат буоларга хандьыдааттар испииһэктэригэр бэриллибит куолас ахсааныгар сөп түбэһиннэрэн талаллаллар. Норуодунай дьокутааттар 5 сыл болдьоххо талаллаллар. Норуодунай дьокутаатынан 21 сааһын туолбут уонна талыы бырааптаах гражданин талыллыан сөп.

Билигин Ил Түмэн VII ыҥырыыта үлэлиир[1].

Фракциялар

V ыҥырыы (2013 сыл алтынньы 2 күнэ — 2018 сыл балаҕан ыйын 25 күнэ)

Фракция Дьокутаат
ахсаана
Биир ньыгыл Арассыыйа 52
КПРФ 5
Справедливая Россия 9
ЛДПР 1
Арассыыйа дьахталларын иһин 1

VI ыҥырыы (2018 сыл балаҕан ыйын 25 күнэ — 2023 сыл)

Фракция Дьокутаат
ахсаана
Биир ньыгыл Арассыыйа 47
КПРФ 10
Справедливая Россия 9
ЛДПР 4
undefined

VII ыҥырыы (2023 сыл балаҕан ыйын 25 күнэ — 2028 сыл)

Фракция[2] Дьокутаат ахсаана
Биир ньыгыл Арассыыйа 55
Новые Люди 6
КПРФ 4
Справедливая Россия 3
ЛДПР 1
Тутулуга суох 1

Тутула

Ил Түмэн үлэтин бэрэссэдээтэл уонна кини солбуйааччылара салайаллар.

VII-с ыҥырыы бэрэссэдээтэлэ — Алексей Еремеев. Бэрэссэдээтэл бастакы солбуйааччыта — Александр Жирков. Бэрэссэдээтэл солбуйааччылара — Юрий Николаев уонна Александр Подголов.

undefined

Дьокутааттар кэмитиэт, хамыыһыйа иһинэн үлэлииллэр. VII-с ыҥырыылаах Ил Түмэн 16 кэмитиэттээх уонна 1 хамыыһыйалаах[3]:

  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин судаарыстыбаннай тутууга уонна сокуоҥҥа сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин бүддьүөккэ, үбүгэ-харчыга, нолуок уонна сыана бэлиитикэтигэр, бас билии уонна приватизация боппуруостарыгар сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин сүбэһиттэргэ, сэрии бэтэрээннэригэр, патриотическай иитии уонна уопсастыбаннай тэрилтэлэр боппуруостарыгар сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин олохтоох бэйэни салайыныыга сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин экэниэмикэ, инвестиция уонна промышленность бэлиитикэтигэр сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин наукаҕа уонна үөрэххэ сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин доруобуйаны харыстааһыҥҥа сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин социальнай бэлиитикэҕэ, үлэҕэ уонна дьарыктааһыҥҥа сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин тыа сиригэр уонна аграрнай бэлиитикэҕэ сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин сир сыһыаннаһыытыгар, айылҕа баайыгар уонна экологияҕа сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин тутууга, олохтоох-коммунальнай хаһаайыстыбаҕа уонна энергетическэйгэ сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин урбааҥҥа уонна туризмҥа сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин ыччат дьыалатыгар, физическэй култуураҕа уонна успуортка сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин Хотугу аҕыйах ахсааннаах олохтоох омуктар боппуруостарыгар уонна Арктика дьыалаларыгар сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин култуураҕа уонна маассабай информация тэриллэригэр сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтэ;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин хонтуруоллуур кэмитиэтэ;
  • Мандатнай уонна регламентнай хамыыһыйа.

Боломуочайалара

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун 56-с ыстатыйатынан Ил Түмэн маннык боломуочуйалардаах:

  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуонун ылыныы, киниэхэ уларытыылары уонна эбиилэри киллэрии;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин ылар боппуруостарыгар уонна Арассыыйа Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин бииргэ ылар боппуруостарыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин боломуочуйаларын иһинэн сокуоннарынан сүрүннээһин;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуон суутун этиилэрин истии;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин ис, тас, экэниэмикэ, социальнай уонна култуурунай бэлиитикэтин сүрүн боппуруостарыгар быһаарыылары ылыныы;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай-экономическай сайдыытын судаарыстыбаннай бырагыраамаларын бигэргэтии;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүн бигэргэтии уонна кини толоруллуутун туһунан отчуоту ылыныы;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин бас билиитинэн дьаһайыы уонна салайыы бэрээдэгин олохтооһун;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннара тутуһуллууларын уонна толоруллууларын хонтуруоллааһын;
  • Федеральнай сокуонунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин ылыытыгар киирбит нолуоктары уонна төлөбүрдэри олохтооһун;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархаҥҥа эрэл сүппүтүн туһунан биллэрии;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былаас ситэриилээх уорганнарын систематын олохтооһун;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтилин, кини солбуйааччыларын уонна сорох миниистирдэрин дуоһунаска аныырыгар сөбүлэһиини биэрии;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуон суутун судьуйаларын, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр киһи быраабын боломуочуйалааҕын дуоһунаска анааһын;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын отчуотун истии;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатыгар эрэли сүтэриини биллэрии;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьалалта-территориальнай тутулун олохтооһун уонна уларытыы;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай дьокутааттарын быыбардарын ыытыы бэрээдэгин олохтооһун, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай дьокутааттарын быыбардарын күнүн анааһын;
  • Арассыыйа Федерациятын бэрэсидьиэнин этиитинэн Арассыыйа Федерациятын гражданинын Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын боломуочуйатынан хааччыйыы;
  • Өрөспүүбүлүкэтээҕи референдуму анааһын уонна ыытыы бэрээдэгин олохтооһун, ону тэҥэ кинини анааһын;
  • Арассыыйа Федерациятын Федеральнай Мунньаҕар сокуон оҥоруу быраабын олоххо киллэрии;
  • Мировой судьуйалары талааһын;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин дуогабардарын түһэрсиитин уонна тохтотуутун бигэргэтии;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин кыраныыссаларын уларытыы туһунан сөбүлэһиини бигэргэтии;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннарын дьайыытын тохтото түһүү;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын, уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин толоруулаах былааһын атын уорганнарын быраабы акталарын уларытар эбэтэр көтүрэр туһунан этиилэринэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын көрүү;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай наҕараадаларын уонна бочуоттаах ааттарын олохтооһун;
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуоннарын тойоннооһун;
  • Муниципальнай тэриллиилэри олохтооһун, холбооһун, уларытыы эбэтэр суох гыныы бэрээдэгин олохтооһун уонна уларытыы, кинилэр кыраныыссаларын олохтооһун уонна уларытыы;
  • Атын боппуруостар, сокуонунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин парламенын ылыытыгар киллэриллибиттэр[4].

Ил Түмэҥҥэ баар сүбэлиир уорганнар

  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин бэрэссэдээтэлин таһынааҕы уопсастыбаннай-консультативнай сүбэ
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин таһынааҕы Саха Өрөспүүбүлүкэтин Хотугу аҕыйах ахсааннаах олохтоох омуктарын дьокутаат-бэрэстэбиитэллэрин ассамблеята
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин таһынааҕы муниципальнай тэриллиилэр бэрэстэбиитэллээх уорганнарын сүбэтэ
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин таһынааҕы эдэр дьокутааттар сүбэлэрэ

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин таһынааҕы Ыччат парламена

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин таһынааҕы Ыччат парламена Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин таһынааҕы уларыйбакка үлэлиир сүбэлиир уонна консультативнай уопсастыбаннай уорган буолар[5].

2008 сыллаахха Ыччат парламена Ил Түмэн сокуоннары оҥорор үлэтигэр көмөлөһөр уорган быһыытынан тэриллибитэ. Бу иннинэ, 1999 сылтан ыла Ыччат парламена М. Е. Николаев көҕүлээһининэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин таһынааҕы уопсастыбаннай сүбэ быһыытынан үлэлээбитэ[6].

Ыччат парламенын сыаллара сыаллара[5]:

  1. Эдэр гражданнар бэйэлэрин конституционнай бырааптарын олоххо киллэрэллэригэр көмөлөһүү;
  2. Ыччат бэйэтин буларга уонна бэйэтин олоххо киллэрэргэ усулуобуйалары тэрийии;
  3. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былааһын уорганнарыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай ыччат бэлиитикэтин оҥорууга уонна олоххо киллэриигэ көмөлөһүү.

Ыччат парламенын сыаллара сорудахтара[5]:

  1. Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былаас уорганнарын, олохтоох салайыы уорганнарын, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ыччат бырабыыталыстыбатын, ыччат уонна атын уопсастыбаннай түмсүүлэри кытта судаарыстыбаннай ыччат бэлиитикэтин боппуруостарыгар бииргэ үлэлээһин;
  2. Ыччат социальнай актыыбынаһын үрдэтиигэ көмөлөһүү;
  3. Ыччат Саха Өрөспүүбүлүкэтин социальнай-бэлиитикэлии олоҕор кыттыытын хааччыйыы;
  4. Ыччат быраабын уонна сокуоннай интэриэстэрин көмүскээһиҥҥэ көмөлөһүү;
  5. Ыччат бырааба өйдөбүлүн олохтооһуҥҥа уонна бырааба культуратын үрдэтиигэ көмөлөһүү;
  6. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр судаарыстыбаннай ыччат бэлиитикэтин олоххо киллэриигэ информационнай-аналитическай, консультативнай уонна атын да үлэни ыытыы;
  7. Саха Өрөспүүбүлүкэтин муниципальнай оройуоннарын (куораттааҕы уокуруктарын) ыччат парламеннарын (ыччат палаталарын) чилиэннэригэр методическай уонна консультативнай көмөнү биэрии.

Ыччат парламена маннык бырааптаах[5]:

  1. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин уларыйбат кэмитиэттэригэр сокуоннары тупсарыы туһунан этиилэри оҥорон киллэрэргэ;
  2. Судаарыстыбаннай ыччат бэлиитикэтин боппуруостарыгар семинаардары, конференциялары, «төгүрүк остуоллары», консультациялары уонна атын тэрээһиннэри тэрийэргэ уонна ыытарга;
  3. Уопсастыбаннай түмсүүлэргэ Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр ыччат боппуруостарын быһаарыыга тэрээһиннэри оҥорорго уонна олоххо киллэриигэ көмөнү биэрии.

Ыччат парламена сэттэ уон чилиэнтэн турар. Кинилэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин ыччат дьыалатыгар, физическэй култуураҕа уонна успуортка сыһыаннаах уларыйбат кэмитиэтинэн тэриллибит талыыга сыһыаннаах тэрийэр кэмитиэтинэн бигэргэтиллииллэр. Олортон отут алта чилиэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин муниципальнай оройуоннарын (куораттааҕы уокуруктарын) бэрэстэбиитэллэрэ буолаллар, отут түөрт чилиэн оҕо, ыччат, устудьуон уопсастыбаннай түмсүүлэрин, баартыйалар эрэгийиэннээҕи салааларын, үөрэх уонна атын тэрилтэлэр бэрэстэбиитэллэрэ буолаллар.

Ыччат парламенын үлэтин көрүҥнэрэ манныктар[5]:

  1. Ыччат парламенын пленарнай мунньаҕа;
  2. Ыччат парламенын Президиумун мунньаҕа;
  3. Ыччат парламенын кэмитиэттэрин, хамыыһыйаларын уонна үлэлиир бөлөхтөрүн мунньахтара.

Устуоруйата

Бэйэтин силиһин Ил Түмэн былыргы Арассыыйа импиэрийэтигэр баар буола сылдьыбыт Степной Дууматыттан тардар. Онтон сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ норуот бэрэстэбиитэллэрэ 1922 с. сэтинньитигэр ыҥырыллыбыт Сэбиэттэргэ киирбиттэрэ. Ол Сэбиэттэр I Бүтүн Саха сиринээҕи Тэрийэр Сийиэскэ дэлэгээттэри талбыттара. Бу сийиэс 1922 сыл ахсынньы 27 күнүттэн 1923 сыл тохсунньу 19 күнүгэр дылы буолбута.

1937 сыллаахха Саха АССР Конституцията уларыйбытын түмүгэр Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ олохтоммута уонна 1938 сыл кулун тутар 26 күнүгэр быыбар түмүгэр 130 киһилээх састааба талыллыбыта.

1992 сыл муус устар 27 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр саҥа Конституция олоххо киирбитэ (бу туһунан быһаарыныы муус устар 4 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэтинэн ылыныллыбыт эбит). Бу Конституция нуорматынан үрдүкү сокуону оҥорор (законодательный, представительный) уонна хонтуруоллуур өрөспүүбүлүкэ уорганынан Ил Түмэн буолбута — норуот талар Судаарыстыба Мунньаҕа. Кини бу иннинэ боломуочуйатын тохтоппут СӨ Үрдүкү Сэбиэтин салҕааччыта (преемнига) буолар. Ил Түмэн үлэтэ Конституцияннан уонна СӨ «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин туһунан» сокуонунан барар.

1993 сыл ахсынньы 12 күнүгэр Ил Түмэн бастакы састаабыгар 56 дьокутаат талыллыбыт: Өрөспүүбүлүкэ палаататыгар — 35, Бэрэстэбиитэллэр Палааталарыгар — 21.

2002 сыл ахсынньы 29 күнүгэр биир палааталаах парлаамеҥҥа быыбар буолбута (III ыҥырыы).

2008 сыл кулун тутар 2 күнүгэр төрдүс ыҥырыылаах быыбар буолбута. Манна саҥа булкаас систиэмэ киллэриллибитэ: дьокутааттар куорпустарын аҥаара (35 киһи) урукку курдук биирдии мандааттаах уокуруктартан талыллыбыттара, оттон иккис аҥаара — баартыйалар испииһэктэринэн.

Омугунан

Ылыллыбыт сирэ[7]

Омуктара I ыҥырыыта II ыҥырыыта III ыҥырыыта
ахсааннара % ахсааннара % ахсааннара %
Сахалар 31 60,7 49 73,2 38 55,0
Нууччалар 14 27,4 13 19,4 27 39,2
Эбээннэр 1 1,9 2 3,0 2 2,8
Эбэҥкилэр 1 1,9 - - 1 1,4
Украиннар 3 5,8 3 4,5 1 1,4
Ньиэмэстэр 1 1,9 - - - -
Барыта 51 - 67 - 69 -

Быһаарыылар

  1. ↑ Исторический обзор. https://iltumen.ru/. Ил Түмэн. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  2. ↑ Инфографика: чем примечателен новый состав Ил Тумэна в Якутии. https://yakutia-daily.ru/. Якутия-daily (25 Балаҕан ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 10 Ахсынньы 2025.
  3. ↑ Постановление Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия) от 25 сентября 2023 года ГС № 8-VII. https://yakutia-daily.ru/. Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  4. ↑ Статья 56 Конституции Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 22 Кулун тутар 2009. Архивировано из оригинала 18 Сэтинньи 2007 года.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 Постановление Государственного Собрания (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия) от 20 апреля 2023 года ГС № 1244-VI «О Положении о Молодежном парламенте при Государственном Собрании (Ил Тумэн) Республики Саха (Якутия)». https://yakutia-daily.ru (4 Ыам ыйын 2023). Сигэнии күнэ: 11 Ахсынньы 2025.
  6. ↑ Архипова, Мария Антон Васильев: «Михаил Николаев заложил фундамент молодёжного законотворчества в Якутии». Председатель Молодежного парламента Якутии о вкладе первого президента Якутии в развитие молодёжного законотворчества (рус.). Якутское-Саха Информационное Агентство (ЯСИА) (11 Сэтинньи 2022). — «В 1999 году первым президентом Якутии Михаилом Николаевым был сделан первый шаг в развитии законотворческой деятельности среди молодёжи. Так, был подписан указ о создании Молодежного парламента как общественного совета при президенте Якутии». Сигэнии күнэ: 11 Сэтинньи 2022. Архивировано 11 Сэтинньи 2022 года.
  7. ↑ Очирова Виктория Мункоевна. Этнический состав политических элит полиэтнических регионов России // Вестник Бурятского государственного университета. Философия. — 2011. — № 14.

Сигэлэр

Категориялар