Нуучча тылынанПартнёрдар бырайыактараАнал бырайыактар
Тас көрүҥүн уларытТылы уларытИһитиннэрии
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Эбээн-Бытантай улууһа

Эбээн-Бытантай улууһа (оройуона) (нууч. Эвено-Бытантайский национальный улус) — Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Саха Өрөспүүбүлүкэтин административнай-территориальнай биирдэмэ (улууһа эбэтэр оройуона) уонна муниципальнай тэриллиитэ.

Киинэ — Баатаҕай-Алыыта.

Географията

Улуус (оройуон) Саха сирин хоту өттүгэр, Хотугу полярнай эргимтэ кэннигэр, Өлүөнэ уонна Дьааҥы өрүстэр икки ардыларыгар сытар. Улуус арҕаа өттүн Үөһээ Дьааҥы сис хайата ылар, хотугулуу-илин — Кулаар сис хайа. Саха сирин саамай уустук айаннаах оройуоннарыттан биирдэстэрэ.

Иэнэ — 52 297,72 км²[3], бу Саха сирин уопсай иэнин 1,7 % кэриҥэ ылар. Иэнинэн бу улуус Арассыыйа 85 эрэгийиэниттэн (нууч.) (сах. 34-дүнээҕэр улахан[9], ону тэҥэ аан дойду сорох дойдуларыттан улахан. Холобур, Эбээн-Бытантай улууһа иэнинэн икки дойду — Хорватия (56,5 тыһ. км²) уонна Босния уонна Герцеговина (51,1 тыһ. км²) — икки ардыларыгар туруо этэ[10].

Улуус Саха сирин атын улуустарын кытта быысаһар:

Айылҕата

Сирин ньуура Үөһээ Дьааҥы, Орулган, Систиндж уонна Клар сис хайаларын хайа-тайҕа зонатынан көрдөрүллэр. Орулган сиһэ 1700—2400 м үрдүктээх. Улуус соҕуруу өттүгэр сытар Дуомнаах хайа саамай үрдүк чыпчаала 2408 м.

Килиимэтэ сытыы континентальнай, сыллааҕы температуратын амплитудата 100 °C тахсаҕа халбаҥныыр. Кыһын тымныы уонна хаара аҕыйах, кыһынын уһуна 8-8,5 ый. Баатаҕай-Алыытын метеостанцията өр сыллаах дааннайдарынан, тохсунньу орто температурата −40,4 кыраадыс. Алын температурата −58 кыраадыска диэри түһэр. Айылҕатын-килиимэтин усулуобуйата табаарынай сири оҥорууну сайыннарыыга табыгаһа суох[11].

Гидрологията

Улуус гидрологическай ситимэ Бытантай өрүс тула (Дьааҥы хаҥас салаата, уһуна 586 км.) үөскүүр, улуус-сирин уотун соҕурууттан хоту туоруур, улахан салаалара — Омолой, Бухурук, Улахан-Саккырыыр уонна Хобоол. Өрүстэр уулара булкаас (атмосфера сөҥүүтэ, хаар уонна сир аннынааҕы уу), сайын үгүс ардах уутун халаана быһаҕас, чычаас ууну кытта дьүөрэлэһэр, ону тэҥэ уустук режимнээх: ыам ыйын бүтүүтүгэр — бэс ыйын саҥатыгар муус барыыта уонна алтынньы саҥатыгар тоҥорор. Өрүс үөһэ уларыйар уратылаахтар: чычаас уонна харгылаах хайа учаастактарыттан (дириҥэ 0,1 м диэри түһэр) киэҥ бадарааннаах хочолорго диэри салаалардаах, элбэх тас салаалардаах, арыылардаах. Кыһын элбэх кыра хайа өрүстэрэ түгэҕэр диэри тоҥон хаалаллар, күүскэ мууһураллар. Күөллэрин тиһигэ 2000-тэн тахса күөллээх, үксүн тэһэ түһэр тииптээх, Бытантай хаҥас кытылыгар түмүллэллэр; ордук улаханынан 959 м үрдүккэ сытар Лыыбалаах хайа күөлэ (уһуна 13 км, кэтитэ 1 км) буолар. Өрүстэр уонна күөллэр уулара үчүгэй хаачыстыбалаах, бытархай таас түгэхтээхтэр, туттар, иһэр уу сүрүн төрдө буолаллар, баай балыктаахтар[12].

Устуоруйата

Эбээн-Бытантай улууһа (оройуона) билигин өрөспүүбүлүкэ саамай эдэр улууһа буолар. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан 1989 сыллаахха муус устар 21 күнүгэр Үөһээ Дьааҥы оройуонун састаабыттан араарыллан, Эбээн-Бытантай национальнай улууһа (оройуона) тэриллибитэ.

Демографията

Улуус киһитин ахсаана:

undefined

Нэһилиэнньэтэ

Дьон ахсаана
20022009[13]201020112012[14]2013[15]
2761↗2785↗2867↗2868↘2816↘2803
2014[16]2015[17]2016[18]2017[19]2018[20]2019[21]
↘2790↗2798↘2778↗2782↗2813↗2827
20202021[22]20222023
↗2845↗2913↗2916↗2948

Омуктарын ахсаана:

undefined
500
1000
1500
2000
2500
3000
2002
2013
2018
2023
Омугунан тутула
№ Нэһилиэнньэ
ахсаана,
киһи (2010)[23]		 барытыттан % омугун
ыйбыттартан
%
барыта 2867 100,00 %
1 Эбээннэр 1521 53,05 % 53,16 %
2 Сахалар 1272 44,37 % 44,46 %
3 Нууччалар 25 0,87 % 0,87 %
4 Эбэҥкилэр 16 0,56 % 0,56 %
Атыттар 27 0,94 % 0,94 %
омугун ыйбыт 2861 99,79 % 100,00 %
омугун ыйбатах 6 0,21 %

Муниципальнай сирин-уотун тэриллиитэ

Эвено-Бытантай национальнай улууһугар (оройуонугар), олохтоох салайыныыны тэрийии чэрчитинэн, тыа сирин нэһилиэктэрэ статустаах 3 муниципальнай тэриллии (нэһилиэк) киирэр)[24][25]:

№Муниципальнай
тэриллии		Административнай
киинэ		Нэһилиэнньэлээх
пуунун
ахсаана		Нэһилиэнньэтэ
(киһи)		Иэнэ
(км²)
1Үөһээ БытантайДьарҕаалаах1↗249[26]11 621,71[3]
2Аллараа БытантайКустуур2↗733[26]20 338,00[3]
3ТүһэгиирБаатаҕай-Алыыта1↗1897[26]20 338,01[3]

Нэһилиэнньэлээх пууннара

Эбээн-Бытантай национальнай улууһугар 4 нэһилиэнньэлээх пуун киирэр.

Улуус нэһилиэнньэлээх пууннарын испииһэгэ
№Нэһилиэнньэлээх пуунаТиибэНэһилиэнньэтэМуниципальнай
тэриллиитэ
1Алыысэлиэнньэ→0[27]Аллараа Бытантай
2Баатаҕай-Алыытасэлиэнньэ↗1897[26]Түгэһиир
3Дьарҕаалаахсэлиэнньэ↗249[26]Үөһээ Бытантай
4Кустуурсэлиэнньэ↗766[27]Аллараа Бытантай

Экэниэмикэтэ

Улуус экэниэмикэтин төрүтүнэн тыа хаһаайыстыбата буолар: эбээн табатын боруодатын уонна саха (аборигеннай) сүөһү боруодатын иитии, сылгы иитиитэ, түүлээҕи бултааһын. Таба ахсаана өрөспүүбүлүкэ үөрүттэн 10 % ылар. Улуус сиригэр-уотугар ртуть, үрүҥ көмүс, хорҕолдьун уонна да атын сир баайын хостонор сирдэр бааллар[28].

2025 сыллаахха Кустуурга мас сыыһынан оттуллар 3 МВт кыамталаах хочуолунай аһыллыбыта. 2025 сыл сэтинньитигэр «Кэнчээри» оҕо саадын икки дьиэтин, «Маранга» этнокультурнай киини уонна 66 дьиэни итиинэн хааччыйбыта[29].

2025 сыллаахха Баатаҕай-Алыыта сэлиэнньэтигэр Саха сирин арктическай оройуоннарыгар маннык кииннэр ситимнэрин тэрийии чэрчитинэн эргиэн-логистика киинэ тутуллубута[30].

Харыстанар сирэ-уота

«Орулган Сис» — айылҕа ландшафтарын уонна ресурсаларын харыстыырга, уу уонна ойуур көтөрдөрүн, туйахтаах, түүлээх кыыллар ахсааннарын чөлүгэр түһэрэргэ, аборигеннай саха сүөһүтүн иитэргэ уонна төрүт олохтоох нэһилиэнньэ үгэс буолбут хаһаайыстыбатын өйүүргэ анаан Бытантай өрүс тардыытын үөһээ өттүгэр тэриллибит олохтоох суолталаах ресурс резервата. Харыстанар сир уопсай иэнэ 9217 км². Резерват территориятыгар сир баайын хостооһун, тыаны кэрдии, ыарахан гусеничнай техниканы туһанан бултааһын, киртитии, ону тэҥэ кыыл-сүөл харыстанар көрүҥнэригэр уонна кинилэр олорор эйгэлэригэр буортуну оҥорор ханнык баҕарар хаһаайыстыбаннай үлэ көрүҥнэрэ бобуллар[12].

Быһаарыылар

  1. ↑ дьаһалта-территориальнай тэриллии өттүнэн
  2. ↑ муниципальнай тэриллии өттүнэн
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Республика Саха (Якутия). Общая площадь земель муниципального образования. Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026. Архивировано 28 Бэс ыйын 2020 года.
  4. ↑ Эвено-Бытантайский национальный улус > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  5. ↑ Эвено-Бытантайский национальный улус > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  6. ↑ Эвено-Бытантайский национальный улус > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  7. ↑ Якутия > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  8. ↑ Эвено-Бытантайский национальный улус > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  9. ↑ Площади территорий регионов России — Всемирная География. Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026. Архивировано 5 Олунньу 2022 года.
  10. ↑ Площади территорий стран мира — Всемирная География. Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026. Архивировано 10 Алтынньы 2026 года.
  11. ↑ Эвено-Бытантайский национальный улус. Визитная карточка улуса (рус.). Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026.
  12. ↑ 1 2 Эвено-Бытантайский национальный улус. География улуса (рус.). Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026.
  13. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  14. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  15. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года.
  16. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года.
  17. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  18. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  19. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  20. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  21. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  22. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  23. ↑ Перепичь населения 2010. Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026. Архивировано из оригинала 9 Алтынньы 2018 года.. Росстат.
  24. ↑ Закон Республики Саха (Якутия) от 30 ноября 2004 года N 173-З N 353-III «Об установлении границ и о наделении статусом городского и сельского поселений муниципальных образований Республики Саха (Якутия)». Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026. Архивировано 21 Балаҕан ыйын 2019 года.
  25. ↑ Перечень населённых пунктов, входящих в состав сельских и городских поселений Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026.
  26. ↑ 1 2 3 4 5 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года.
  27. ↑ 1 2 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 г. Том 1: Численность и размещение населения Республики Саха (Якутия)
  28. ↑ Сельское хозяйство и туризм в числе основных направлений развития Эвено-Бытантайского улуса (рус.). Сигэнии күнэ: 10 Алтынньы 2026.
  29. ↑ Экологичную котельную на биотопливе открыли в селе Кустур Якутии (рус.). ЯСИА (21 Сэтинньи 2025). Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  30. ↑ Отчёт исполнительных органов госвласти Якутии об итогах деятельности за 2025 год (рус.). ГТРК «Саха» (30 Тохсунньу 2026). Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар