Сунтаар улууһа
Сунтаар (нууч. Сунтарский улус) — Саха cирин улууһа. Улуус киинэ — Сунтаар.
Географията
Сирин иэнэ — 57,8 тыһ. км². Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 985 км; уунан — 1 151 км; салгынынан — 1 390 км. 2002 с. сурутуу көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 25,5 тыһ. киһи.
Улуус өрөспүүбүлүкэ арҕаа өттүгэр тайаан сытар. Сирин ньууругар хаптал хайалаах сир баһыйар.
Улууска кыһыл көмүс, бороҥ чох, туус, эмтээх бадараан үөскээбит сирдэрдээх.
Климата
Тохсунньу ыйга орто температура −33-36 кыраадыс, от ыйыгар +16…+18 кыраадыс сылаас. Сыл устата 220—300 мм сөҥүү түһэр. Сүрүн өрүһэ — Бүлүү.
Устуоруйата
Сахалар Сунтаар сирин-уотун IX үйэҕэ баһылаабыттар. Кинилэр Нөөрүктээйи аҕа ууһугар киирэллэрэ, бу аҕа ууһа IX үйэ саҥатыттан Байкалтан көһөн кэлбит. XVII үйэттэн ыла бу нэһилиэк үс нэһилиэккэ арахсыбыт: 1-кы Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Тойбохой, Уһун Күөл, Маар-Күөл, Аллаҥа), 2-с Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Нөөрүктээйи, Түбэй, Ыгыатта, Мэлэкэ, Сиэйэ, Кутана, Түбэй-Дьархаан, Күүкэй), 3-с Нөөрүктээйи нэһилиэгэ (Бордоҥ, Хадан).
Сунтаар улууһун киинэ ити кэмнэргэ чугас Сунтаар күөлүн таһыгар үөскээбит. Сунтаарга бастакынан нуучча айанньыта Ерофей Хабаров 1632–1636 сыллар эргин кэлбит. Кэмпэндээйи тууһун хостуур сыаллаах Воин Шахов Сунтаарга 1640 сыллаахха кэлбит, ол сыл кини Арассыыйа импиэрийэтин бастакы салалтатын тэрийбит, кини бастакынан Сунтаар улууһун сиригэр бөҕөргөтүүлээх кыстык дьиэлэри туппут.
Улуус төрүттэммит күнэ-дьыла — 1930 сыл тохсунньу 9 күнэ.
1965 сыллаахха улуус сирин-уотун сорҕото саҥа тэриллибит Мирнэй улууһугар бэриллибитэ.
Экэниэмикэтэ
Экономиката тыа хаһаайыстыбатыттан тутулуктаах. Олохтоохтор ынах, сылгы-сүөһү иитиитинэн, оҕуруот аһын уонна туораахтаах культураны үүннэриинэн дьарыктаналлар. Сунтаарга эти-үүтү оҥорор комбинат, олохтоох промышленность тэрилтэлэрэ, Кэмпэндээйигэ туус собуота улэлииллэр.
Сунтаар сирин биир киэн туттуутунан Кэмпэндээйи курордт буолар. Манна сир анныттан тахсар туустаах эмтээх уу баар. Өссө 1640 с. тобольскай воеводалар ыыппыт киһилэрэ Воин Шахов 100 буут тууһу хостообуттаах эбит.
Олохтоох дьоно
Омуктара: сахалар — 96,6 %; нууччалар — 1,5 %; эбэҥкилэр — 0,4 %; эбээннэр — 0,4 %; атыттар — 1,1 %. Дьонун ахсаана 1989 с. — 25,3 тыһ. киһи эбит.
Администрацияларынан араарыы
Улууска 26 тыа сиринээҕи муниципальнай тэриллиилэр бааллар.
| # | Нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра бөһүөлэктэр | Улуус
кииниттэн, км |
Иэнэ, км 2 | Олохтоох дьон
ахсаана, киhи (2010 сыл) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Сунтаар | Сунтаар | 0 | 309,2 | 10 303 | |
| 2 | Элгээйи | Элгээйи | Үһүс Бордоҥ | 48 | 825,1 | 2170 |
| 3 | Тойбохой | Тойбохой | 55 | 485,3 | 1723 | |
| 4 | Кириэстээх | Кириэстээх | 95 | 2695,1 | 894 | |
| 5 | Бордоҥ | Сардаҥа | 40 | 2058,1 | 986 | |
| 6 | Кутана | Кутана | Тумул | 75 | 1233,9 | 945 |
| 7 | Сиэйэ | Сиэйэ | Комсомол, Бэс Сиэйэ | 97 | 354,9 | 839 |
| 8 | Арыылаах | Уһун Күөл | 54 | 373,9 | 687 | |
| 9 | Күндэйэ | Күндэйэ | Элгээн, Харыйалаах | 30 | 2225,8 | 859 |
| 10 | Бүлүүчээн | Хордоҕой | Ойууһут | 160 | 16 810,9 | 683 |
| 11 | Түбэй-Дьаархан | Арыылаах | Ыгыатта, Мэлэкэ | 112 | 2631,4 | 732 |
| 12 | Куокуну | Куокуну | 111 | 3133,3 | 563 | |
| 13 | Дьаархан | Арыылаах | 80 | 1552,2 | 507 | |
| 14 | Маар-Күөл | Маар-Күөл | 68 | 1096,7 | 568 | |
| 15 | Аллыҥа | Аллыҥа | 40 | 429,9 | 474 | |
| 16 | Кэмпэндээйи | Кэмпэндээйи | Чайыҥда | 55 | 4719,4 | 457 |
| 17 | Хадан | Агдаары | Эйикээр, Толоон | 25 | 6219,2 | 454 |
| 18 | Уустуйа | Уустуйа | 5 | 437,1 | 321 | |
| 19 | Күүкэй | Күүкэй | 85 | 603,1 | 361 | |
| 20 | Хоро | Хоро | 68 | 3407,1 | 304 | |
| 21 | Түбэй | Түбэй | Нөөрүктээйи | 103 | 1203,7 | 266 |
| 22 | Илимниир | Илимниир | 21 | 141,9 | 255 | |
| 23 | Туойдаах | Туойдаах | 20 | 3206,0 | 168 | |
| 24 | Толоон | Толоон | 63 | 114,0 | 133 | |
| 25 | Тэҥкэ | Тэҥкэ | 75 | 564,4 | 139 | |
| 26 | Наахара | Наахара | 130 | 906,2 | 129 | |
| Барыта | 57 738,0 | 25 920 |
Улуус биллиилээх дьоно
Сунтаар сирэ-уота ыһыаҕынан, оһуокайынан, сахалыы куоластаах ырыаһыттарынан аатырар: С. Зверев — Кыыл Уола, Н. Е. Петров, А. Амбросьев, Е. Захарова о. д. а. биллэр норуот ырыаһыттардаахтар.
Үөрэҕирии
Быһаарыылар
Сигэлэр
- 2008 Саха ыалын халандаара, 'Сивцева В. Г. хомуйан таһаарыыта. — Дь.: «Бичик», 2007.
- Республика Саха (Якутия), административно-терриориальное устройство на 1 января 2007 года.
- Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Сунтарский улус
- Саха Сирин нэһилиэктэрэ: Сунтаар улууһа
- gosspravka.ru:Сунтарский улус
| Бу Сунтаар улууһун географиятыгар сыһыаннаах сиппэтэх ыстатыйа. Көннөрөн уонна эбэн көмөлөһүөххүн сөп. |