Анаабыр улууһа

Анаабыр улууһа Саха Өрөспүүбүлүкэтин уһук хотугулуу-арҕаа өттүгэр хотугу кэтирээһин 71-с уонна 76-с кыраадыстарын быыстарыгар сытар. Улуус 55,6 тыһ.км² иэннээх сири ылар уонна өрөспүүбүлүкэ Булуҥ уонна Өлөөн улуустарын, ону таһынан Красноярскай кыраай Таймыыр оройуонун кытта кыраныыссалаһар^[9][10].

Бөдөҥ өрүстэрэ — Анаабыр, Үөлэ. Бөдөҥ күөллэр — Саппыйа, Улахан-Күөл, Баҕанытта-Күөл^[11].

1930 сыллаахха ахсынньы 10 күнүгэр Бүтүн Арассыыйатааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэт президиума Хотугу сир кыра омуктарын олохсуйар сиригэр Саха АССР састаабыгар Анаабыр национальнай (эбэҥки) оройуонун (оройуон киинэ — Уджа) тэрийэргэ уураах таһаарбыта. Уураахха ВЦИК Бэрэссэдээтэлэ М. И. Калинин илии баттаабыта.

Оройуон 1925—1930 сылларга билиҥҥи Анаабыр улууһун сиригэр-уотугар чинчийиилэри ыыппыт ССРС наукаларын Академиятын Саха кэлим эспэдииссийэтин түмүгүнэн тэриллибитэ^[12].

Анаабыр улууһа билигин да национальнай оройуон статуһун тутуһар. 2003 сыл тохсунньу 1 күнүттэн Анаабыр оройуонугар муниципальнай реформа ыытыллыбыта. 2004 сыл тохсунньутугар улуус Саха сирин муниципальнай тэриллиилэриттэн бастакынан национальнай статуһу туоһулуур федеральнай реестрга киллэрэр туһунан туоһу сурук ылбыта^[9][13].

Улуус дьаралыга 2004 сыллаахха сэтинньи 23 күнүгэр Дьокутааттар Улуустааҕы мунньахтарын 7 №-дээх уурааҕынан бигэргэтиллибитэ, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Судаарыстыбаннай геральдическай регистрыгар (нууч.) (сах. киллэриллибитэ (№ 1697). Дьаралык ааптара Спиридонов Юрий Васильевич (көмпүүтэр дизайна: Матвеев Артур Матвеевич)^[14].

Өрөгөй ырыатын тылларын уонна муусукатын ааптара Андросов Афанасий Афанасьевич буолар^[14].

Улуус икки муниципальнай сэлиэнньэлээх (нэһилиэктээх)^[35]:

Улуус баһылыга — Дьулустаан Иванович Хон^[37]. Саҥа баһылыгы талыы Анаабыр улууһун дьокутааттарын сэбиэтин бэһис сессиятыгар 2026 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр буолбута^[38]. Баһылык дуоһунаһыгар официаллык балаҕан ыйын 3 күнүгэр киирбитэ^[37].

Улуус сүрүн үлэтин төрүтүнэн тыа хаһаайыстыбата буолар. Үгэс быһыытынан улуус олохтоохторо табаны иитиинэн, булдунан уонна балыктааһынынан дьарыктаналлар^[11][12].Тыа хаһаайыстыбатын производствотынан 11 тэрилтэ дьарыктанар- ол иһигэр 4 муниципальнай унитарнай тэрилтэ — Социалистическай Үлэ геройа Илья Спиридонов аатынан анал таба иитэр тэрилтэ, «Арктика», «Тэрпэй» , Н. Е. Андросов аатынан хаһаайыстыба о.д.а^[39].

Сэттэ аҕа ууһун көһө сылдьар общината баар — «Арах» (Платонов Петр Петрович), «Арыылаах» (Винокуров Ян Иванович), «Байанай» (Попов Константин Иванович), «Улахан Күөл» (Андросов Вадим Егорович), «Уоттаах Хайа» (Николаев Лазарь Иванович), «Удьаа» (Михайлова Ольга Геннадьевна), «Үөлэ» (Туприн Василий Лаврентьевич)^[39].

Хаһаайыстыбаларга 9 таба иитэр ыстаада, уопсайа 116 киһилээх үс аҕа ууһун общината баар, ол иһигэр 81 таба иитээччи, 42 чум үлэһитэ үлэлиир^[39].

Улуус сиригэр алмаас баайдаах сирдэр бааллар. Оройуон бүддьүөтүн үөскэтэр тэрилтэлэриттэн биирдэстэринэн «Анаабыр алмаастара» АУо буолар. Ону таһынан чох, ниэп уонна гаас хостонор. Алмааһы хостуур тэрилтэлэри кытта «Анаабыр улууһа» муниципальнай тэриллии уһун болдьохтоох бииргэ үлэлээһин дуогабарыгар олоҕуран үлэлиир. Сыл аайы алмааһы хостуур тэрилтэлэргэ сезоннай үлэлэргэ 150-ча киһи, ордук ыччат хабыллар. Кинилэр рабочай идэлэри баһылыыллар: концентраторщиктар, грохотовщиктар, мониторщиктар, доводчиктар. Ону тэҥэ, улуус салалтата хайа хостуур тэрилтэлэр нэһилиэнньэлээх пууннар социальнай тэрээһинэригэр кытталларын көҕүлүүр^[39].

Үөрэх тэрилтэлэрэ

• МБҮөТ «Сааскылаах орто уопсай үөрэхтээһин оскуолата»
• МБҮөТ «Анаабыр улуустааҕы гимназията»
• МБҮөТ «Үрүҥ-Хайатааҕы орто уопсай үөрэхтээһин оскуолата»
• ОИҮө МБТ «Оҕо эбии үөрэхтээһинин киинэ»
• ОИҮө МБТ "Оҕо-ыччат спортивнай оскуолата^[40]

Култуура тэрилтэлэрэ

• «Алмаз» этно-культурнай киин (Сааскылаах);
• «Хэйро» этно-культурнай киин (Үрүҥ-Хайа)
• «Анаабыр уоттара» («Огни Анабара») хаһыат эрэдээксийэтэ^[41].

Улуус 79,8% сирин харыстанар ыстаатыстаах. «Ытык кэрэ сирдэр» ситимҥэ төрүт олохтоох нэһилиэнньэ — долганнар, эбэҥкилэр, эбээннэр, дьүкээгирдэр — үгэс буолбут туһанар сирдэрин-уоттарын хабар. Манна «Тэрпэй Тумус» эркээйи сир, «Туой киһи», «Сиэртибэ тааһа» айылҕа мэҥэлэрэ, «Куба айаабыт» томторо, «Эбэ хайа» хайа, «Ытык томтор», «Киһи таас» уонна биир ураты күөл — Улахан Күөл бааллар^[42].