Нуучча тылынанПартнёрдар бырайыактараАнал бырайыактар
Тас көрүҥүн уларытТылы уларытИһитиннэрии
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Эдьигээн улууһа

Эдьигээн улууһа[6][7] (нууч. Жига́нский район (улус) эбэтэр Эдьигээн эбэҥки национальнай оройуона[8] — Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Саха Өрөспүүбүлүкэтин административнай-территориальнай биирдэмэ (улууһа эбэтэр оройуона) уонна муниципальнай тэриллиитэ.

Административнай киинэ — Эдьигээн сэлиэнньэтэ.

Географията

Иэнэ 140,2 тыһ.км². Саха сирин хотугулуу-арҕаа өттүгэр сытар. Хоту Булуҥ улууһун кытта, илин — Эбээн-Бытантай, соҕуруулуу-илин — Кэбээйи, соҕуруулуу-арҕаа — Бүлүү уонна арҕаа — Өлөөн улуустарын кытта кыраныыссалаһар.

Бороҥ уонна таас чох хостонор сирдэрдээх[9].

Айылҕатын усулуобуйата

Улуус Дьааҥы киин намталыгар, Үөһээ Дьааҥы сиһин илин өттүгэр сытар.

Улуус соҕуруутуттан хоту өттүгэр Өлүөнэ өрүс ааһар, улуус сиринэн-уотунан элбэх салаалара — Лииндэ, Муна сүүрэллэр.

Тохсунньу ый орто температурата −36…-40 °С, от ыйыгар +14…+16 °С. Сөҥүү сылга 250—300 мм түһэр, 300—400 мм Үөһээ Дьааҥы сис хайаларыгар түһэр[9].

Үүнээйитэ — сибиир харыйалаах хотугулуу-тайҕа сэдэх тиит ойуурдардаах. Бадарааннаах ходуһалар, маардар уонна сэппэрээктээх сирдэр көстөллөр[10].

Гидрологията

Улуус сиригэр-уотугар Өлүөнэ өрүс салаалара — Бабаарына, Бас-Үрэх, Бэгидьээн, Күүлэҥкэ, Мыысык-Сээнэ, Кыстатымка, Лууктаах, Мэлти, Мууна, Оҕонньор-Үрэҕэ, Оҕо-Уҥуохтаах, Оручаан усталлар[9].

Улуус бөдөҥ күөлэ — Улахан-Күөл. Иэнэ — 265 км², сиэркилэтин иэнэ — 68 км², устата 12 уонна кэтитэ 9 км тэҥнэһэр[9].

Устуоруйата

Улуус киинин, Эдьигээни, 1632 сыллаахха Петр Бекетов салайааччылаах нуучча казактарын этэрээтэ олохтообута.

1783 сыллаахха Эдьигээн куорат статуһун ылбыта, Саха уобалаһын Эдьигээннээҕи уеһын киинэ буолбута. 1805 сыллаахха Эдьигээн уеһа суох буолбута, Эдьигээн Үөһээ Дьааҥы уокуруга (нууч.) (сах. састаабыгар киирбитэ уонна куорат статуһун сүтэрбитэ.

1822 сыллаахха Үөһээ Дьааҥы уокуругун састаабын иһинэн Эдьигээн улууһа тэриллибитэ.

1924 сыллаахха Саха АССР-тын Булуҥ уокуруга тэриллибитэ, онно Эдьигээн улууһун сирэ киирбитэ[9].

1930 сыллаахха ахсынньы 10 күнүгэр Эдьигээн национальнай (эбэҥки) оройуона тэриллибитэ. Кэлин национальнай оройуон статуһа көтүрүллүбүтэ.

2008 сыллаахха улуус хат эбэҥки национальнай статуһун ылбыта[10].

Нэһилиэнньэтэ

2024 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр нэһилиэнньэтин ахсаана — 4023 киһи (оценка)[11].

Дьон ахсаана
2018[12]
4222
undefined
Омугун састааба
2002 сыллааҕы Бүтүн Арассыыйа биэрэпиһин дааннайынан:
омуга киһитэ %
эбэҥкилэр 2 046 47.45
сахалар 1 445 33.51
нууччалар 619 14.36
эбээннэр 63 1.46
украинецтар 52 1.21
атыттар 87 2.02

Муниципальнай сирин-уотун тэриллиитэ

Эдьигээн улууһа 4 муниципальнай сэлиэнньэлээх[7][13]:

№Сельское поселениеАдминистративный
центр		Количество
населённых
пунктов		Население
(чел.)		Площадь
(км²)
1Бэстээх нэһилиэгэБэстээх сэлиэнньэтэ1↘129[14]23430,55[3]
2Эдьигээн эбэҥки национальнай нэһилиэгэЭдьигээн сэлиэнньэтэ1↗3382[14]31720,85[3]
3Лииндэ эбэҥки национальнай нэһилиэгэБаахынай сэлиэнньэтэ1↗260[14]40018,43[3]
4Кыстатыам (эбэҥки муниципальнай тэриллиитэ) (Ленскэй нэһилиэгэ)Кыстатыам сэлиэнньэтэ1↗408[14]45052,38[3]
4.000001сэлиэнньэлэр ардыларынааҕы сир-уот00

Нэһилиэнньэлээх пууннара

Эдьигээн түөрт нэһилиэнньэлээх пууннаах.

улуус нэһилиэнньэлээх пууннарын испииһэгэ
№Нэһилиэнньлээх пуунТиибэНэһилиэнньэтэМуниципальнай тэриллиитэ
1Баахынайсэлиэнньэ↗260[14]Лииндэ нэһилиэгэ (эбэҥки национальнай)
2Бэстээхсэлиэнньэ↘129[14]Бэстээх нэһилиэгэ
3Эдьигээнсэлиэнньэ↗3382[14]Эдьигээн нэһилиэгэ (эбэҥки национальнай)
4Кыстатыамсэлиэнньэ↗408[14]Кыстатыам (эбэҥки муниципальнай тэриллиитэ)
Ууратыллыбыт нэһилиэнньэлээх пууннара

Дьардьаан нэһилиэгэ сэлиэнньэлэр ардыларынааҕы сир-уот

Экэниэмикэтэ

Тыа хаһаайыстыбата

Улуус экэниэмикэтигэр сүрүн миэстэни тыа хаһаайыстыбата (таба иитиитэ), кыыл иитиитэ, түүлээх уонна балык бултааһына ылар[11]. Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыбытын кэннэ олохтоох сопхуос уонна кыыл фермата ыһыллыбыттара. Тыа хаһаайыстыбатыгар аналлаах сирдэр 2,2 тыһ.га буолаллар. Улууска коллективнай тэрилтэ, аҕа ууһун общиналара, бааһынай хаһаайыстыбалар бааллар[15].

Тырааныспар

Айан суола өрүс, салгын уонна массыына тырааныспарынан хааччыллар. Өлүөнэ — Эдьигээн уонна Дьардьаан өрүстэргэ бириистэннэрдээх. Кыһын ахсынньы бүтүүтүгэр Бүлүү улууһунан ааһар автозимник тардыллар, ол устун сааска диэри таһаҕас уонна пассажирдары таһаллар.

Эдьигээн аэропорда, ону таһынан Баханы, Сухана, Молодо, Бэстээх уонна Кыстатыам олордор площадкалара үлэлииллэр[16].

Култуура

  • Улуус соҕотох норуодунай кэллэктиибэ - «Осиктакан» оҕо фольклорнай-үҥкүү ансаамбыла (салайааччыта Анна Петрова)[17].

Харыстанар сирдэрэ

«Муна» ресурса резервата

Иэнэ 2 087 389 га. 2000 сыллаахха тайах тыһыларын үөрүн уонна хамсыыр суолларын, ону таһынан бил ууһуур уонна уу көтөрдөрүн уйаланар сирдэрин харыстыырга тэриллибитэ. Сир-уот айылҕа комплекстарын эталонунан сулууспалыыр, Хотугу сир төрүт аҕыйах ахсааннаах норуоттарын үгэс буолбут айылҕаны туһаныыны өйүүр уонна билим чинчийиилэри ыытарга уонна экологическай мониториҥҥа туһуланар[18][19].

«Лииндэ» ресурса резервата

Иэнэ 1 930 830 га. Кыһыл кинигэҕэ киирбит кыыллар уонна үүнээйилэр сэдэх уонна сүтэн эрэр көрүҥнэрин харыстыыр сыалтан тэриллибитэ. Атын резерваттар курдук, олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктар айылҕаттан айдарыылаах сирдэрин, кинилэр үгэс буолбут хаһаайыстыбаннай үлэлэрин харыстыырга анаммыта, ону тэҥэ билим чинчийиилэргэ уонна экологиялыы үөрэхтээһин былаһаакката буолар[18][20].

«Үндүлүҥ» судаарыстыбаннай айылҕа заказнига

Иэнэ 878 912 га. Айылҕа комплекстарын дьиҥнээх туругун тутуһарга уонна Үндүлүҥ өрүс тардыытын гидрологическай режимин харыстыырга тэриллибитэ. Ураты болҕомто Сиэгэмдэ ураты күөлүн харыстааһыҥҥа, балык сыаналаах көрүҥнэрин, сэдэх уонна сүтэн эрэр үүнээйи уонна кыыл көрүҥнэрин чөлүгэр түһэриигэ, ону тэҥэ билим уонна экологиялыы туризмын сайыннарыыга ууруллар[18][21].

Сиэгэмдэ ураты күөл

Иэнэ 3 645 га. Саха сирин национальнай баайа буолар уонна өрөспүүбүлүкэ суолталаах ураты харыстанар айылҕа сирэ статустаах[18][22].

Улахан Күөл ураты күөл

Иэнэ 11 046 га. Улуус саамай улахан уулаах сирэ, сиэркилэтин иэнэ 68 км². Ураты харыстанар айылҕа сирин быһыытынан күөл экологиялыы балансатын тутуһууга, био-арааһы харыстааһыҥҥа уонна экологиялыы сырдатыыны тэрийиигэ сүрүн оруолу ылар, билим чинчийиилэргэ уонна үгэс буолбут айылҕаны туһаныыга улахан суолталаах эбийиэк буолар[18].

Быһаарыылар

  1. ↑ дьаһалта-территориальнай тэриллии өттүнэн
  2. ↑ муниципальнай тэриллии өттүнэн
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Республика Саха (Якутия). Общая площадь земель муниципального образования. Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.
  4. ↑ Оценка численности населения на 1 января 2023 года по муниципальным районам
  5. ↑ Якутия > Данные не обнаружены. Возможно, страница переименовывалась. Проверьте справочник
  6. ↑ ОКАТО 98 222
  7. ↑ 1 2 Закон Республики Саха (Якутия) от 30 ноября 2004 года N 173-З N 353-III «Об установлении границ и о наделении статусом городского и сельского поселений муниципальных образований Республики Саха (Якутия)». Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026. Архивировано 21 Балаҕан ыйын 2019 года.
  8. ↑ Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия) (рус.). Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 Жиганский улус. География улуса (рус.). Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.
  10. ↑ 1 2 Третий по счету эвенкийский национальный район появится в Якутии. Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026. Архивировано 29 Бэс ыйын 2020 года.
  11. ↑ 1 2 МР «Жиганский национальный эвенкийский улус (район)» (англ.). investyakutia.ru. Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.
  12. ↑ http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar.
  13. ↑ Жиганский улус. История улуса (рус.). Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.
  14. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года.
  15. ↑ Жиганский улус. Визитная карточка улуса (рус.). Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.
  16. ↑ Жиганск — Аэропорты Севера (рус.). sever.aero. Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.
  17. ↑ Жиганский район |, | Автономное учреждение Республики Саха (Якутия) "Республиканский Дом народного творчества и социально-культурных технологий" (14 Алтынньы 2015). Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.
  18. ↑ 1 2 3 4 5 Особо охраняемые территории Жиганского района, Улус Медиа (14 Алтынньы 2023). Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.
  19. ↑ Муна. Жиганский улус (рус.). Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.
  20. ↑ Линдэ. Жиганский улус (рус.). Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.
  21. ↑ Ундюлюнг. Жиганский улус (рус.). Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.
  22. ↑ Озеро Сиэгемде. Жиганский улус (рус.). Сигэнии күнэ: 7 Алтынньы 2026.

Сигэлэр

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар