Уус-Алдан улууһа
Уус-Алдан улууһа (нууч. Усть-Алданский улус) — Саха Сирин киин өттүгэр тайаан сытар улуус. Билиҥҥи көрүҥүнэн 1930 сыл тохсунньу 9 күнүгэр тэриллибит.
Киинэ — Бороҕон (7 тыһ. тахса киһи). Нэһилиэнньэлээх пууннара — 35, нэһилиэктэрэ — 22. Нэһилиэнньэтэ 2002 сыллаахха — 23 тыһ. тахса. Нэһилиэнньэ сир иэнигэр тиксиитэ — 1,23 киһ./км². Нэһилиэнньэ баһыйар үгүс өттө (2002 с.) — сахалар (98 %)[5].
Дьаралыга уонна дуоҕата
Улуус дьаралыгын (гиэрбэтин) уонна дуоҕатын (былааҕын) 2004 сыллаахха ылыммыттар (ааптара Колодезников П. М.).
Дьаралыкка көмүс сэргэ, үрүҥ көмүс ат (Дьөһөгөй) ойууламмыттар. Үөһэ өттүгэр сэттэ алмаас кэчигирэспит. Сэргэ олоҕу уонна сомоҕолоһууну бэлиэтиир; Дьөһөгөй — уус-алданнары араҥаччылыыр айыы буолар; оттон сэттэ алмаас таас Саха сирин көрдөрөр[6].
Географията
Улуус сирин-уотун иэнэ 18,3 тыһ. км2. Улуус улахан өртө Саха сирин Киин хаптал сиринэн тайыыр, Өлүөнэ өрүс уҥа кытылыгар, Алдан өрүс төрдүгэр, Дьокуускайтан чугас сытар.
Илин өттүүттэн Таатта, соҕуруулуу-илин өттүүттэн Чурапчы, соҕуруу өттүүттэн Мэҥэ-Хаҥалас, арҕааттан Нам, хотуттан Кэбээйи, хотугулуу-илин өттүүттэн Томпо улуустарын кытта быысаһар.
Тохсунньу орто температурата — −42 °C, от ыйыгар — +17…+18 °С. Сөҥүү түһүүтэ сылга 200—250 мм. Улууһу таарыйар улахан өрүстэр — Өлүөнэ, Алдан. Элбэх күөллэрдээх, олортон ордук улаханнара — Мүрү, Өнөр, Таргылдьыма.
Сирэ ирбэт тоҥноох, алаастардаах, булгунньахтардаах дэхси сир.
Ойуурдарыгар тиит, бэс, хатыҥ, харыйа үөскээбиттэр. Ойуура суох сирдэргэ — уулаах, бытархай уонна алаас ландшафтара.
Улууска бороҥ чох, тутуу матырыйааллара (кумах, туой) хостонор сирдэрдээх[7].
Устуоруйата
Уус-Алдан улууһа саха уустарын икки ордук бөдөҥ холбоһуктарыттан (Хаҥаластары тэҥэ) биирдэстэрэ — Бороҕон ууһун сирдэрин ылар. «Бороҕон» диэн ааты түүрдүү-моҥуоллуу уустар улуу иллэрин терүттээччи Чыҥыс Хаан тахсыбыт бордьигин ууһун аатыттан сэдиптииллэр.
Бороҕон улууһа диэн XIII үйэ саҕаланыытыттан биллэр. 1815 сыллаахха мантан Дүпсүн улууһа арахсыбыт. Билиҥҥи кыраныыссаларга улуус Бороҕон, Дүпсүн уонна Байаҕантай улуустарын сорҕолоруттан турар.
Нуучча айанньыттара кэлэр кэмнэригэр бороҕон сахаларын баһылыга Лөгөй Тойон Арассыыйа судаарыстыбатын былааһын билинэн, нуучча-саха сыһыаннаһыыларын олохтообут диэн билинэллэр.
1789 сыллаахха Бороҕон кулубата Алексей Аржаков Екатерина II императрицаҕа тиийэ сылдьан «Сахалар тустарынан былааны» билиһиннэрбит. Иван Мигалкин, Бороҕон улууһун баһылыга, Саха сирин Истиэпэннээх дууматын төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ уонна солбуллубат бэрэссэдээтэлэ буолбут (1827—1837). Тэбик нэһилиэгэр Василий Никифоров — Күлүмнүүр (1866—1928) төрөөбүт — учуонай, уопсастыбаннай диэйэтэл, «Саха Сойууһун» тэрийээччитэ, Саха сирин бастакы талыллыбыт салайааччыта (1918).
1930 сыллаахха тохсунньу 9 күнүгэр Уус-Алдан улууһа аныгы көрүҥүнэн тэриллибит. Онно улуус киининэн Томтор бигэргэтиллибит. Райисполком бастакы бэрэссэдээтэлинэн Н. И. Романов талыллыбыт. Ол саҕана улууска 5397 хаһаайыстыба, 46 колхуос баар эбит, нэһилиэнньэтин ахсаана 20 267 киһи; ынах сүөһү — 47 716 төбө. Бастакы бырамыысылыннай артыал тэриллибит. 1930/31 үөрэх сылыгар 16 оскуола (1314 үөрэнээччи, 37 учуутал) үлэлээбит. 1932 сыллаахха Мүрү күөлгэ бастакы улуус ыһыаҕа буолан ааспыт[7].
Нэһилиэнньэтэ
Администрацияларынан араарыы
Улууска 21 муниципальнай тэриллии, ол иһигэр 35 нэһилиэнньэлээх пуун баар[21][22].
| # | Нэһилиэктэр | Кииннэрэ | Кыра
бөһүөлэктэр |
Улуус
кииниттэн, км |
Почта
индекса |
Нэһилиэнньэ
ахсаана (2007 сыл) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Мүрү | Бороҕон, улуус киинэ | Мындааба, Томтор | 0 | 7353 | |
| 2 | Суотту | Оҕуруоттаах | Саһылыкаан, Хоноҕор | 72 | 2010 | |
| 3 | Лөгөй | Кэптэни | Хомустаах, Даалы | 36 | 1590 | |
| 4 | Дүпсүн | Дүпсүн | Бээди, Остуойка | 56 | 1376 | |
| 5 | Курбуһах | Уус Күөлэ | Окоёмовка, Балаҕаннаах | 73 | 1210 | |
| 6 | Найахы | Балыктаах | 73 | 1018 | ||
| 7 | Өлтөх | Бэйдиҥэ | Арыылаах | 51 | 1002 | |
| 8 | Бороҕон | Тумул | Арыы Тиит, Элэһин | 57 | 1000 | |
| 9 | Бэрт-Уус | Сыырдаах | Чирэпчи | 28 | 908 | |
| 10 | Байаҕантай | Танда | 48 | 781 | ||
| 11 | Бастакы Хоро | Чараҥ | 4 | 696 | ||
| 12 | Өнөр | Эһэлээх | 35 | 613 | ||
| 13 | Баатаҕай | Хомустаах | 65 | 607 | ||
| 14 | Иккис Лөгөй | Тулуна | 17 | 572 | ||
| 15 | Түүлээх | Кылаайы | 132 | 567 | ||
| 16 | Хоро | Майаҕас | 6 | 533 | ||
| 17 | Бастакы Өспөх | Уһун Күөл | 45 | 510 | ||
| 18 | Чэриктэй | Чэриктэй | 91 | 464 | ||
| 19 | Өспөх | Дыгдал | 110 | 350 | ||
| 20 | Тиит Арыы | Тиит Арыы | 60 | 308 | ||
| 21 | Бээрийэ | Бээрийэ | 77 | 301 | ||
| Барыта | 23423 |
Экономиката
Улуус экономикатыгар тыа хаһаайыстыбата сүрүннүүр: сүөһү иитиитэ (ынах этэ-үүтэ, сылгы этэ). Тыа хаһаайыстыбатыгар анаммыт сир 148,2 тыһ.га. Хортуоппуй, оҕуруот аһа уонна бурдук үүннэриллэр. Улууска сопхуостар, холбоһуктар, бааһынай хаһаайыстыбалар бааллар. Эт-үүт кэмбинээтэ, олохтоох бырамыысалыннас тэрилтэлэрэ бааллар[23].
Суола-ииһэ
Дьокуускай куораттан улууска диэри: сиринэн айан суола — 127 км, көтөн — 110 км, уунан устан — 63 км ыраах[24].
Дьокуускайтан Бороҕоҥҥэ диэри «Бороҕон» суолунан сылы эргиччи массыынанан (130—150 км кэриҥэ) тиийиэххэ сөп:
- сайын — Өлүөнэ өрүһү паруомунан туораан: Хаҥалас — Суотту өттүттэн эбэтэр Аллараа Бэстээҕинэн эргийэр суолунан;
- кыһын — кыһыыҥҥы муус суолунан.
Өрүс туруута (алтынньы-сэтинньи) уонна өрүс барыыта (ыам ыйа) сырыы ыарахан буолар, оччоҕо подушкалаах устар аалынан эбэтэр сөмүлүөтүнэн сырыы тэриллэр[25].
Улуус иһигэр Бороҕону нэһилиэктэри кытта ситимниир буор суол-иис ситимэ баар[7].
Үөрэҕирии
1862 сыллаахха төрүттэммит И. Н. Жирков аатынан Дүпсүн орто оскуолата уонна 1872 сыллаахха төрүттэммит Г. В. Егоров аатынан 1 №-дээх Мүрү орто оскуолата Саха сирин биир кырдьаҕас үөрэх кыһалара буолаллар.
В. В. Алексеев аатынан «Уолан» Мүрү уолаттар гимназиялара Саха сирин бастакы бэрисидьиэнэ Михаил Николаев олохтообут оскуолалар ситимнэригэр киирэр.
Кэрэхсэбиллээх сирдэр
Улууска Суотту нэһилиэгин сиригэр-уотугар аһаҕас халлаан анныгар турар Өлүөнэтээҕи судаарыстыбаннай устуоруйа уонна архитектура кэлим түмэлэ, эбэтэр Суоттутааҕы «Доҕордоһуу» заповедник-түмэл үлэлиир.
Ону тэҥэ, улуус сиригэр-уотугар Тандатааҕы устуоруйа уонна өрөбөлүүссүйэ түмэлэ уонна Бороҕоннооҕу кыраайы үөрэтэр түмэл үлэлииллэр[26].
1972 сыллаахха В. С. Парников тэрийбит «Кэнчээри» норуот ансаамбыла Россия таһымыгар ситиһиилэрдээх. 2015 сыллаахха ансаамбылга «Норуот айымньытын үтүөлээх коллектива» аат иҥэриллибит[27][28].
Улууска «Бороҕон-ТВ» телестудия үлэлиир, «Мүрү саһаратаата» хаһыат тахсар.
Уус-Алдан улууһуттан төрүттээх биллиилээх дьон
- Босиков Николай Афанасьевич (18.12.1931—2008) — поэт, сэһэнньит.
- Бурнашёв Николай Дмитриевич (1935—2010) — «Курбуһах» сопхуос тракториһа, Үлэ Албан аатын уордьанын толору кавалера[29].
- Бурцев Даниил Гаврильевич (1899—1984) — «Маяк» колхуос бэрэссэдээтэлэ, Үлэ Дьоруойа.
- Бурцева Елизавета Ивановна (1912—1985) — ыанньыксыт, Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
- Васильев Артур Дмитриевич (род. 1953) — саха норуодунай худуоһунньуга[30].
- Готовцев Михаил Николаевич (род. 1946) — «Удьуор» бааһынай хаһаайыстыба баһылыга, Арассыыйа Федерациятын Үлэтин Дьоруойа (2014), Үлэ Албан аатын уордьанын толору кавалера, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ[31].
- Егоров Алексей Дмитриевич (1899―1970) ― саха сэбиэскэй учуонайа, биология билимин дуоктара, РСФСР билимин үтүһлээх үлэһитэ[32].
- Егоров Гаврил Васильевич-Бартыһаан Дьөгүөрэп (1879—1942) — Гражданскай сэрии дьоруойа.
Лонгинов Владимир Дионисьевич (02.09.1919- 1943) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа Дойду сэриитин кыттыылааҕа.- Копырина Анастасия Семёновна (1930—2007) — ыанньыксыт, Социалистыы Үлэ Дьоруойа[33].
Мигалкин Иван Васильевич (1954—2024)— саха норуодунай поэта.- Мигалкин Александр Васильевич (1958—2012) — Арассыыйа бэлиитигэ, дипломат, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тас сыһыаннаһыыларга миниистирэ (1999—2006), Монголияҕа (Эрдэнэт) Арассыыйа генеральнай куонсула (2006—2010)[34].
Неустроев Алексей Михайлович (1987 с.т.) — Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа, анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа, «Алёша» тааҥка экипаһын чилиэнэ[35].- Лонгинов Владимир Дионисьевич (1919—1943) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа[36].
- Окоемов Николай Николаевич (1897—1939) — судаарыстыбыннай, политическай диэйэтэл.
- Стрекаловскай Михаил Михайлович (1914—29.07.1989) — Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
- Тарскай Николай Николаевич (1924—1962) — спорт эйгэтигэр республика биллиилээх тэрийээччитэ, салайааччыта.