Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Доҕордоһуу (Суоттутааҕы түмэл)

Өлүөнэтээҕи судаарыстыбаннай устуоруйа уонна архитектура «Доҕордоһуу» кэлим түмэлэ, эбэтэр Суоттутааҕы «Доҕордоһуу» заповедник-түмэл (нууч. Ленский историко-архитектурный музей-заповедник «Дружба», или Соттинский музей-заповедник «Дружба») — Дьокуускайтан 70 км тэйиччи, Өлүөнэ өрүс уҥа өттүгэр, Уус Алдан улууһун Суотту нэһилиэгин сиригэр-уотугар аһаҕас халлаан анныгар турар түмэл[1].

Саха сирин Бэрисидьиэнин 1992 сыл ахсынньы 30 күнүнээҕи Ыйааҕынан түмэл өрөспүүбүлүкэ национальнай баайын ураты суолталаах эбийиэгэ буолбут[2]. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын уонна духуобунаһын сайдыытын министиэристибэтин бас билиитигэр киирэр.

Устуоруйата

Түмэл турар сирэ Саха сирин устуоруйатыгар улахан суолталаах. 1632 сыллаахха Петр Бекетов баһылыктаах хаһаахтар этэрээттэрэ бу сиргэ Өлүөнэтээҕи остуруогу олохтообуттар. Остуруок тутуллуута Дьокуускай куорат төрүттэниитин уонна эрэгийиэн Арассыыйа судаарыстыбатыгар киириитин саҕалаабыт. Ол эрээри, сааскы халаан уута кутталлаах буолан, остуруок кэлин Өлүөнэ хаҥас кытылыгар, Туймаада хочотугар көһөрүллүбүт[3].

Остуруок тутуллубут сиригэр өйдөбүнньүк комплексы оҥорор толкуйу саха норуодунай суруйааччыта Дмитрий Кононович Сивцев — Суорун Омоллоон киллэрбит. 1982 сыллаахха, Дьокуускай куорат 350 сыллаах үбүлүөйүн көрсө, кини Ой Бэс диэн сиргэ «эстетическэй зонаны» тэрийэр туһунан этии киллэрбит[4].

Тэриллиитин түһүмэхтэрэ

  • 1987 сыл: бэс ыйын 18 күнүгэр Саха сирин Арассыыйа састаабыгар киирбитэ 355 сылын көрсө «Бастакы баҕананы туруоруу» тэрээһин ыытыллыбыт. Ол сыл Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтэ устуоруйа уонна архитектура түмэлин, уопсастыбаннай төрүккэ олоҕуран, тэрийэр туһунан уурааҕы ылыммыт[5].
  • 1990 сыл: Түмэл ыалдьыттары көрсөргө бэлэм буолбут, бастакы экспозициялар турбуттар[1].
  • 1991 сыл: Сэтинньи 26 күнүгэр түмэл судаарыстыбаннай тэрилтэ ыстаатыһын уонна «Өлүөнэтээҕи судаарыстыбаннай устуоруйа уонна архитектура „Доҕордоһуу“ түмэл-заповеднига» диэн официал ааты ылбыт[5].
  • 1992 сыл: Ахсынньы 30 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнин ыйааҕынан түмэл өрөспүүбүлүкэ национальнай баайын ураты суолталаах эбийиэктэрин бөлөҕөр киирбит[2].
  • 1995 сыл: Сүрүн тутуу үлэтэ түмүктэммитин кэннэ түмэл дьиҥнээх аһыллыыта буолбут[4].

Тутуу үтүө санаалаах дьон-сэргэ харчытынан, үлэ кэллэктииптэрин уонна өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун үбүлээһининэн ыытыллыбыт. Түмэли тэрийиигэ «Өлүөнэ» совхоз дириэктэрэ С. Г. Охлопков, педагог уонна уопсастыбаннай диэйэтэл Р. Р. Кулаковская (саха литэрэтиирэтин төрүттээччи А. Е. Кулаковскай — Өксөкүлээх Өлөксөй сиэнэ) улахан көмөнү оҥорбуттар[1].

Сүрүн соруга уонна үлэтин хайысхалара

«Доҕордоһуу» кэлим түмэл сүрүн соруга — устуоруйа өйдөбүнньүктэрин харыстааһын, Саха сирин уонна Арассыыйа норуоттарын сомоҕолоһуутун чиҥэтии буолар[1].

Түмэл үлэтин сүрүн хайысхалара:

  • Түмэлгэ устуоруйа уонна архитектура нэһилиэстибэтин көрдөрөр быыстапкалары, экспозициялары туруоруу, нуучча уонна саха норуоттарын култуураларын үйэлэри уҥуордаан кэлбит ыкса ситимнэрин сэһэргээһин[5].
  • Билим-чинчийэр үлэ: Сибиир киэҥ киэлитин баһылааһын устуоруйатын, Өлүөнэ кыраайын норуоттарын утумнарын уонна духуобунай култууратын үөрэтии[4].
  • Култуурунай-маассабай үлэ: норуот төрүт бырааһынньыгын (Ыһыах), фольклор бэстибээллэрин ыытыы уонна «Күөх тыйаатыр» аһаҕас сыанатыгар араас испэктээкиллэри көрдөрүү[5].

Сирэ-уота уонна көрдөрүүтэ

Түмэл-заповедник 1041 га иэни ылар, онтон 40 га быһаччы экспозиция эбийиэктэригэр ананар. Кини сиригэр-уотугар 23 устуоруйа уонна архитектура эбийиэгэ баар, онно XVII—XX үйэлэрдээҕи араас улуустартан көһөрүллүбүт уонна саҥаттан оҥоһуллубут мас тутуу пааматынньыктара бааллар[5].

Түмэл эбийиэктэрэ

Спасо-Зашиверскай таҥара дьиэтэ

Зашиверскай остуруок (XVII үйэ бүтүүтэ) шатердаах таҥара дьиэтин куоппуйатын быһыытынан тутуллубут. Бу тутуу түмэл архитектуратын уонна сүрүн толкуйун көрдөрөр. Таҥара дьиэтин дьиҥнээҕэ 1970-с сылларга Новосибирскайга көһөрүллүбүт[4].

Дьокуускайдааҕы остуруок

Саҥаттан тутуллубут комплекс. XVII үйэтээҕи Сибиир остуруогун үтүгүннэрэн тутуллубут, хаптаҕай истиэнэлээх, киирэр олбуор ааныгар башнялаах уонна колокуонньалаах[4].

Атыыһыт Басов дьиэтэ

XIX үйэ саҕаланыытыгар тутуллубут олорор дьиэ, Дьокуускайтан көһөрөн аҕалыллыбыт. Алта хостоох улахан дьиэ, хосторунан устуоруйаны көрдөрөр экспозиция туруоруллубут[1].

Саха балаҕана

Саха кыһыҥҥы дьиэтэ, Бороҕон нэһилиэгиттэн 1987 сыллаахха көһөрүллүбүт. Манна XIX үйэтээҕи саха ыалын, дьиэ кэргэнин олоҕо-дьаһаҕа толору көрдөрүллэр[6].

Дружба музей2.jpg

Ураһа

Сахалар сайыҥҥы дьиэлэрэ, маһынан (туоһунан) оҥоһуллубут, куонус быһыылаах[6].

Чуора (чуора-дьү)

Эбээннэр төрүт сайыҥҥы дьиэлэрэ, Тополинай сэлиэнньэтиттэн Чебэнькэи эбээн аҕа ууһа дьиэни түмэлгэ бэлэхтээбит[4].

Тыал миэлиҥсэтэ

XIX үйэтээҕи холобурдарынан сөргүтүллүбүт үлэлии турар миэлиҥсэ[4].

Коч

Коч (нууч.) (сах. - саҥа сирдэри көрдүүр нуучча хаһаахтарын баарыстаах, эрдиилээх хараабылларын XVII үйэтээҕи куоппуйата[4].

Устуоруйа кэрэһиттэрэ

Спасо-Зашиверскай таҥара дьиэтин иһигэр (аһыыр чааһыгар) уонна Басов атыыһыт дьиэтигэр тиэмэлэринэн көрдөрүүлэр туруоруллубуттар:

  • «XVII үйэтээҕи биллиилээх нуучча айанньыттара»;
  • «Ытык Иннокентий (Вениаминов) баһылыктаах Сибиир уонна Уһук Илин биллиилээх миссионер-сырдатааччылара»;
  • «Арассыыйа биллиилээх учуонайдара уонна айанньыттара — Илин Сибиири уонна Саха сирин билим өттүнэн үөрэтиини төрүттээччилэр»;
  • «Саха сирин биллиилээх уопсастыбаннай уонна култуура үлэһиттэрэ»;
  • «Саха материальнай култуурата».
  • Түмэл пуондатыгар 800-тэн тахса экспонат харалла сытар, ол иһигэр урамньы ускуустубатын көрүҥнэрэ (кымыс иһэр иһиттэр, ыаҕайалар, XIX—XX үйэтээҕи национальнай таҥас-сап, дьахтар киэргэллэрэ), былыргы саха ыҥыырдара, киһини көмүү тутуулара уонна ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустуба айымньылара[1].

Анал эбийиэктэр

Түмэл турар сиригэр киһи уҥуоҕа (кылабыыһа), мас пааматынньыктаах көмүүлэр кытта бааллар. Киһи уҥуоҕун пааматынньыктара кэм ситиминэн наарданан тураллар. Бу сахалар христианствоны ылыныыларын суолун уонна киһини көмүү үгэстэрин сайдыыта хайдах барбытын кэтээн көрөргө көмөлөһөр. Ону тэҥэ, Д. К. Сивцев — Суорун Омоллоон мемориальнай дьиэтэ чөлүнэн хаалларыллыбыт, музей төрүттээччитин олорбут уонна үлэлээбит эйгэтэ оҥоһуллубут[6].

Туризм уонна сүрүн иһитиннэрии

«Доҕордоһуу» түмэл Саха Өрөспүүбүлүкэтин сүрүн туристическай эбийиэктэриттэн биирдэстэрэ буолар. Сыл аайы 23 тыһыынчаттан тахса киһи сылдьар[5].

  • Аадырыһа: Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, Уус-Алдан улууһа, Суотту нэһилиэгэ, Оҕуруоттаах сэлиэнньэтэ, , С. Г. Охлопков аатынан уулусса, 11/1 дьиэтэ[7].
  • Координаталара: 62°31′52″ с. ш. 130°02′39″ в. д[2].
  • Үлэлиир кэмэ: Оптуорунньук — баскыһыанньа 10:00 — 18:00. Бэнэдиэнньик — өрөбүл күн. Экскурсиялары эрдэттэн былаанныыр табыгастаах[1].
  • Киирии билиэт сыаната: улахан дьоҥҥо — 350 солк., оскуола оҕолоругар — 250 солк., кыра оҕолорго — босхо[1];
  • Түмэл сиригэр-уотугар төлөбүрдээх массыына уурар сир (парковка) баар[1];
  • Эбии төлөбүрдээх өҥөлөр: анал сирдэргэ уонна дьиэлэргэ сынньалаҥ, гостиницаҕа хонуу, сынньалаҥҥа сыһыаннаах араас малы-салы уларсыы[1];
  • Суола-ииһэ: Түмэл Дьокуускайтан Өлүөнэ өрүһүнэн 70 км аллара баар. Кыһынын массыынанан, сайынын (өрүс арыллыбыт кэмигэр) уу тырааныспарынан тиийиэххэ сөп.

Саха култууратыгар суолтата

Өлүөнэтээҕи судаарыстыбаннай устуоруйа уонна архитектура «Доҕордоһуу» түмэл-заповеднига эрэгийиэн үрдүнэн бэйэтин устуоруйаҕа суолтатынан тэҥнэһэрэ суох уратылаах култуура тэрилтэтэ буолар[1].

Тэрилтэ маннык култуурунай-историческай соругу, билиини тарҕатар аналлаах:

  • Мемориальнай (Өйдөбүнньүк). Дьокуускай куорат төрүттэниитэ уонна Саха сирин эрэгийиэнин нуучча айанньыттара баһылааһыннарын бастакы түһүмэҕин туһунан өйдөбүл[3];
  • Этнографическай. Саха сирин олохтоох норуоттарын (саха, эбээн, эбэҥки, дьүкээгир) үгэстэрин, култуураларын, олохторун-дьаһахтарын түмэн көрдөрүү[3];
  • Хардарыта дьайсан сайдыы. Саха уонна нуучча омук култуураларын хардарыта дьайсан сайдыылара уонна бэйэ-бэйэлэрин байытыһыылара[4];
  • Үөрэх хайысхата. Устуоруйа уруоктарын уонна култуурунай-сырдатар тэрээһиннэри ыччакка ыытыы[1].

«Доҕордоһуу» түмэл бу кый ыраах сиргэ XVII үйэҕэ олохтоммут норуоттар икки ардыларыгар эйэлээх сыһыаннаһыы, бииргэ олоруу үтүө бэлиэтинэн буолар[1].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 О музее (рус.). Официальный сайт ЛГИАМЗ «Дружба». Сигэнии күнэ: 4 Кулун тутар 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Ленский историко-архитектурный музей-заповедник «Дружба» (рус.). Wikimapia. Сигэнии күнэ: 4 Кулун тутар 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Культурное и природное наследие России. Республика Саха (Якутия) (рус.). Национальный атлас России. Сигэнии күнэ: 4 Кулун тутар 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ленский историко-архитектурный музей-заповедник «Дружба» (рус.). КиберЛенинка. Сигэнии күнэ: 4 Кулун тутар 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 Дружба, Ленский музей (рус.). Историческая энциклопедия. Сигэнии күнэ: 4 Кулун тутар 2026.
  6. ↑ 1 2 3 Ожившая история (рус.). Газета «Якутия». Сигэнии күнэ: 4 Кулун тутар 2026.
  7. ↑ Ленский историко-архитектурный музей-заповедник «Дружба» (рус.). Exponat-online. Сигэнии күнэ: 4 Кулун тутар 2026.

Категориялар