Уһук Илин

Уһук Илин (нууч. Дальний Восток) — Хотугулуу-Илин, Илин уонна Соҕуруулуу-Илин Азия киирэр географиялыы, геополитикалыы уонна устуоруйа-култуура эрэгийиэнэ. "Азиялыы-Чуумпу Далай" геополитикалыы өйдөбүлүн сүрүн өттө.

Бруней Бруней
Илин Тимор Илин Тимор
Вьетнам Вьетнам
Индонезия Индонезия
Камбодьа Камбодьа
Кытай Кытай
Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ (сорохтор эрэ билиммит судаарыстыбалара)
Хотугу Кэриэйэ Хотугу Кэриэйэ
Лаос Лаос
Малайзия Малайзия
Монголия Монголия
Мьянма Мьянма
Соҕуруу Кэриэйэ Соҕуруу Кэриэйэ
Арассыыйа Арассыыйа (сорҕото)
- Амурскай уобалас Амурскай уобалас
- Бүрээтийэ Бүрээтийэ
- Еврейскай автономнай уобалас
- Забайкальскай кыраай Забайкальскай кыраай
- Камчатка кыраайа Камчатка кыраайа
- Магаданскай уобалас Магаданскай уобалас
- Приморскай кыраай Приморскай кыраай
- Сахалинскай уобалас Сахалинскай уобалас
- Хабаровскай кыраай Хабаровскай кыраай
- Чукотка автономиялаах уокуруга
- Саха Өрөспүүбүлүкэтэ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ
Сингапур Сингапур
Таиланд Таиланд
Пилипиин Пилипиин
Дьоппуон Дьоппуон

Сүрүн ыстатыйа: Арассыыйа Уһук Илинэ

Географиялыы балаһыанньата

Уһук Илин Арассыыйа сирин-уотун 36 %-нын хабар. территории России. Кини састаабыгар Камчаатка, Приморскай уонна Хабаровскай кыраайдар, Амур, Магадаан уонна Сахалин уобаластар, Дьэбириэй автономиялаах уобалаһа, Чукотка автономиялаах уокуруга, Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтэ, Саха сирэ, Забайкалье кыраайа киирэллэр.

Чукоткаттан Приморье кыраайыгар диэри 4500 км кэриҥэ арассыыйа Уһук Илинэ Чуумпу далай хотугулуу-арҕаа кытылын уонна кини байҕалларын кыйа сытар.

Уһук Илин хотугу оройуоннара Хотугу эргимтэ таһыгар сыталлар, оттон соҕуруу оройуоннар Средиземноморье кэтирээһинигэр сыталлар.

Уһук Илин сирэ-уота материк чааһыттан турар (Халыма, Коряк, Чукотка хайалара, Сихотэ-Алинь, Джугджур, Зея-Буреин дэхси сирдэрэ уо.д. а.), тумул арыы (Камчаатка, Чукотка) уонна арыы (Сахалин, Курил, Шантар, Саҥа Сибиир, Командор арыылара уо. д. а.).

Рельебэ

Уһук Илин рельебэ сүнньүнэн хайалаах. Бу сир хамсааһынын уонна цунами оройуона, сейсмическэй зона. Соҕуруу орто үрдүктээх уонна намыһах хайалар баһыйаллар (Сихотэ-Алинь), Камчатка тумул арыытыгар үрдүк хайалар (вулканнар) (Ключев Сопката — 4750 м), дэхси сирдэр бааллар (Киин-Камчаатка дэхси сирэ — хайалар икки ардыларынааҕы намтал), ону тэҥэ Халыма хайата, Анаабыр хаптал хайата баар.

Килиимэтэ

АБ Уһук Илинин килиимэтэ уратылаһар - сытыы континентальнайтан (Бүтүн Саха сирэ, Магадан уобалаһын халыматаҕы оройуоннара) муссоннайга тиийэ (соҕуруулуу-илин), хоту өттүттэн соҕуруу диэки (4500 км кэриҥэ) уонна арҕааттан илин диэки (2500-3000 км) уһуннаах. Ол континентальнай уонна муора салгын маассалара орто кэтирээһиннэрин хардарыта дьайыыларынан быһаарыллар. Хоту өттүгэр килиимэтэ уһулуччу тыйыс. Кыһына 9 ыйга диэри салҕанар, хаара аҕыйах. Соҕуруу өттүгэр тымныы кыһыннаах, сииктээх сайыннаах муссон тииптээх килиимэттээх.

Уһук Илин Сибииртэн чыҥха уратыта соҕуруу өттүгэр сытыы муссон, хоту өттүгэр муссоннуҥу уонна байҕаллыҥы килиимэттээҕиттэн, бу Чуумпу Далай уонна Хотугу Азия кураанах сирэ алтыһыыларыттан тахсар. Ону тэҥэ килиимэккэ Охуоскай муора тымныыта уонна Японскай байҕал кытылын кырыытынан устар Приморье тымныы сүүрүгэ дьайар. Онуоха эбии хайалаах сирдэрэ эмиэ килиимэккэ дьайаллар.

Кыһын азия антициклонун өттүттэн соҕуруулуу-илин тымныы салгын сүүрүктэрэ сүүрэллэр. Хотугулуу-илин Алеут циклон өттүн кырыытынан Илин Сибиир тымныы континентальнай салгына сылаас муора салгынын кытта алтыһар. Ол түмүгэр элбэх сөҥүүлэр үөскүүллэр. Камчааткаҕа хаар бөҕөтө, буурҕа түһэр. Тумул арыы илин кытылынан хаар халыҥа 6 м тиийиэн сөп. Сахалиҥҥа эмиэ биллэ хаардаах.

Сайын салгын сүүрээннэрэ Чуумпу далай өттүттэн кэлэллэр. Байҕал салгын маассалара континены кытта хардарыта сибээстэһэллэр, ол түмүгэр Арассыыйа Уһук Илиҥҥи сирин үрдүнэн сайын муссон ардаҕа түһэр. Уһук Илин муссоннаах килиимэтэ Амур уобалаһын уонна Приморскай кыраайы хабар. Ол түмүгэр Уһук Илин Амур өрүс уонна кини салаалара саас буолбакка, сайыныгар кутуллан, үксүгэр алдьархайдык халаанныыллар. Кытыы оройуоннар үрдүлэринэн соҕурууҥҥу байҕаллар өттүлэриттэн кэлэр алдьатыылаах тайфуннар элбэхтик ааһаллар.

Арктика уонна субарктика курдааһыннарын сирин үрүтэ

Арктикалыы куйаар
Туундара
Кырыстыҥы-кунустуҥу
Ирбэт тоҥ-тайҕалыы
Кытархайдыҥы ирбэт тоҥ

Орто (сымнаһыар) курдааһын сирин үрүтэ

Тайҕа күллүҥү, күллээх уонна саҥа күллүҥү үрүтэ
Вулканныҥылар (Камчатка тумул арыытыгар)
Өрүстэр хочолорун ууга ылларар, куталаах сирин аллювиальнай үрүтэ
Сииктээх, кэтит сэбирдэхтээх далай ойуурдарын бороҥ үрүтэ
Прерия хара буор үрүтэ
Истиэп уонна ойуур-истиэп хара буора
Кураанах истиэп каштаннаах үрүтэ
Ксерофит ойуурдар уонна сэппэрээхтээх истиэптэр бороҥ уонна күрэҥниҥи-бороҥ үрүттэрэ

Субтропик, субэкватория уонна экватория курдааһыннарын үрүт буора

Өрүстэр хочолорун ууга ылларар, куталаах сирин аллювиальнай үрүтэ
Кумахкуйаардыҥы күрэҥ буор үрүтэ
Сииктээх ойуурдар араҕас буор уонна кыһыл буор үрүттэрэ
Хайалаах-хонуу, хайалаах хонуу-истиэп үрүттэрэ
Өрүү күөх, куруук сииктээх ойуурдар кыһыл-араҕас фарралит үрүтэ
Сезонунан сииктээх ойуурдар уонна үрдүк оттоох саванналар кыһыл ферралит үрүтэ

Уһук Илин ардах кэмигэр кытылтан тахсар элбэх өрүстэрдээх, кылгас, хайа үрэхтэрдээх .

Бөдөҥ өрүстэрэ:

Күөллэрэ намтал сирдэргэ уонна булкааннаах сирдэргэ үөскүүллэр.

Бөдөҥ күөллэрэ:

Байкал
Тонлесап
Убсу-Нур
Ханка
Хубсугул
Кукунор
Далайнор
Хар-Ус-Нуур

Дойду ардынааҕы Кыһыл кинигэҕэ киирэр кыыллар^[1]:

Уһук-илин леопарда
Даур туруйата
Амуур баабыра

Маны таһынан, Арассыыйа Кыһыл кинигэтигэр киирэр, сүтэн эрэр сэдэх кыыллар:

Уһук-илин аиһа
Балыксыт модьу атах
Бэр умсааҕа
Сибиир бүүчээнэ

Үөн-көйүүр: амур моҕойдуҥу совката, Юнон түүлээх кынаттаах совката, түүлээх кынаттаах совка, Маак паруснига , Монтел серицина, Янковскай жужелицта, Орнитоптердар, Eupatorus, Chalcosoma.

Уһук Илин Комаров лотоһа үүнэр - Амур өрүс тардыытыгар үөскүүр үһүс реликт^[2], уонна женьшень диэн Приморскай кыраай булкаас ойуурдарыгар уонна Кытай уонна Хотугу Кэриэйэ сорох оройуоннарыгар дьиикэй көрүҥүнэн олохсуйар сэдэх үүнээйи^[3].

Уһук Илин элбэх сиртэн хостонор баайдаах.

Сир баайын көрүҥнэрэ: көмүс, хорҕолдьун, ртуть, алтан, никель, полиметалл, тимир, марганец, вольфрам рудалара, таас уонна бороҥ чох, фосфориттар, апатиттар, графит, нефть, айылҕа гааһа.

Арассыыйа Уһук Илинин айылҕа баайа билигин олох тыытыллыбакка турар. Эрэгийиэн нэһилиэнньэтэ кыра буолан (7 мөлүйүөнтэн аҕыйах), сирэ-уота тас Дьобуруопа дойдуларын сирин-уотун баһыйар, улахан өттө айана-сырыыта уустук,суоҕун кэриэтэ буолан, былыр да, билигин да көхтөөхтүк хаһаайыстыбаннай үлэни ыытар кыаллыбат.

Оттон Уһук Илин атын чаастарыгар үксүгэр атын быһыы-майгы көстөр. Холобур, Кытайга мас саппааһа олох да бүппүт, Дьоппуон сиртэн хостонор ресурсаларга тиийиммэт буолан, кинилэри тастан таһарга күһэллэр.

↑ Редкие виды юга Дальнего Востока: амурский тигр, дальневосточный леопард, белый аист (биллибэт). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 30 Ахсынньы 2025.
↑ Лотос (рус.). Энциклопедия садовых растений. Сигэнии күнэ: 26 Ахсынньы 2025. Архивировано 24 Атырдьах ыйын 2011 года.
↑ Женьшень. Корень жизни (рус.). Редкие виды. Всемирный фонд дикой природы. WWF Russia. Сигэнии күнэ: 26 Ахсынньы 2025. Архивировано из оригинала 18 Атырдьах ыйын 2011 года.

Дальний Восток // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
Бляхер Леонид Ефимович, Обирин Александр Иванович. Дальний Восток: инструкция по использованию, или зачем России Дальний Восток // Регионалистика. — 2019. — № 3.
Чемодин Ю. А. Актуальные проблемы Дальнего Востока // Московский экономический журнал. — 2018. — № 4. — DOI:10.24411/2413-046X-2018-14064.

Whitaker, Brian (February 23, 2004). «From Turkey to Tibet (биллибэт). The Guardian(ааҥл.)

[1] Редкие виды юга Дальнего Востока: амурский тигр, дальневосточный леопард, белый аист (биллибэт). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 30 Ахсынньы 2025.

[2] Лотос (рус.). Энциклопедия садовых растений. Сигэнии күнэ: 26 Ахсынньы 2025. Архивировано 24 Атырдьах ыйын 2011 года.

[3] Женьшень. Корень жизни (рус.). Редкие виды. Всемирный фонд дикой природы. WWF Russia. Сигэнии күнэ: 26 Ахсынньы 2025. Архивировано из оригинала 18 Атырдьах ыйын 2011 года.

[1]

[2]

[3]

Ссылки на внешние ресурсы
Тыллыктар уонна энциклопедиялар	Большая каталанская Большая норвежская Брокгауза и Ефрона Малый Брокгауза и Ефрона Современной Украины
Библиографическай каталогтарга	GND: 4016795-1 NKC: ge128469 VIAF: 164826341, 2385152139978611100009 WorldCat VIAF: 164826341, 2385152139978611100009

Уһук Илин