Халыма (өрүс)

Халыма өрүс аата kulumaa диэн биллибэт төрүттээх «река» диэн тылтан үөскээбит диэн санаа баар, ол эрээри ити тыл төрүт суолтата биллибэт, хайа эрэ биллибэт тылтан хаалбыт өйдөбүл буолуон сөп^[2].

Арктиканы чинчийии устуоруйатын үөрэппит С. В. Попов «Морские имена Якутии» диэн кинигэтигэр өрүс аатын эбээн кулу диэн тыла биллибэт суолталаах тылы кытта силбэспитэ буолар диир. Бу тылтан чукча Экулумен уонна нууччалыы Колыма^[3] төрүттээхтэрин бэлиэтиир.

Былыргы урал тылыттан *kal(e)ma (фин. kuolema; колымаш) «өлүү», «иин» диэн суолталаах. Эбээннэр олорор сирдэринэн устар өрүһү Кулу диэн ааттыыллар; билигин Кулу диэн аат Халыма өрүс уҥа тардыытыгар эрэ хаалбыт. Эбээннии кула (өрүс кытылын эниэтэ хоту эниэтэ; хотугу эниэ), улахан өрүһү ааттаабат тыллара. Эбээн тылыгар коряк-чукча куул диэн тылыттан киирии тыл (дириҥ өрүс) булуон сөп диэн санаа ордук олохтоох. Айанньыт, сири арыйааччы Михаил Стадухин 1643 сыллааҕы тыллабырыгар Ковыма-өрүс диэн ааттабыт, кэлин Колыма. Кулу уонна Колыма диэн тыллар биир төрүттээхтэрэ быһаарыллыбатаҕа^[4].

Өрүс Айан-Үрэх уонна Кулу диэн үрэхтэртэн, Охотскай-Халыма үрдэлиттэн саҕаланар.

Илин Сибиирдээҕи байҕал Халыма хочотугар үс араас салаанан түһэр: Таастаах Колыма — уҥа, судоходнай, Походская Халыма уонна Чукочья. Тардыытын уһуна 110 км, иэнэ 3000 км².

Салаалара

Бөдөҥ салаалара: Таскан, Сейимчээн, Поповка, Ясачнай, Зырянка, Ожогина, Седедема, Улахан Тыаллаах — хаҥас өттө; Среднекан, Бахапча, Буюнда, Балыгычан, Сугой, Коркодон, Каменка, Берёзовка, Омолон, Анюй, Слёзовка, Крестовка — хаҥас өттө.

Өрүс уутун төрүөтэ буккаастаах: хаар уута (47 %), ардах уута(42 %) уонна сир аннынааҕы уу (11 %). Уу тардыытын иэнэ 647000 м². Ыам ыйын ортотуттан балаҕан ыйыгар диэри угуттуур. Халбаҥныыр таһыма 14 м. Сыллааҕы уу ороскуота — Орто Халыма аннынан (төрдүттэн 641 км) — 2250 м³/с, саамай элбээбитэ — 25 100 м³/с (бэс ыйа), кыччаабыта — 23,5 м³/с (муус устар). Төрдүгэр түһэр сыллааҕы уута — 123 км³. Насостарын орто уу түһүүтэ 5,5 млн т. Сайыныгар Халыма уутун таһыма түһэр. ардах эрэ кэмигэр таһыма үрдээн халаанныан сөп. Уутун температурата намыһах — 10—15 °C, холку эрэ сирдэригэр от ыйын бүтүүтүгэр — атырдьах ыйын саҕаланыытыгар 20—22 °C тиийэр. алтынньы ортотуттан, арыт балаҕан ыйын бүтүүтэ турар. Тоҥуон иннинэ икки күнтэн ыйга тиийэ кыдьымах муустанар, хааттарыан сөп. Кыһын тарынныыр, сүнньүнэн уонна таһынан таһаарар. Өрүс эстиитэ ыам ыйын иккис аҥаарыгар, бэс ыйын саҕаланыыта буолар. Мууһа 2-тэн 18 сууккаҕа диэри устар, хатааһынныыр, харар.

Халыма өрүскэ 33 көрүҥ балык үөскүүр^[6]. Күндүөбэйи, чорбоҕору, майаҕаһы, тууччаҕы, уомулу, чыыры анаан балыктыыллар.

Халыма өрүскэ нууччалар Индигир уонна Алаһыай өрүстэри (1638—1639) арыйбыттарын кэннэ тиийбиттэрэ. 1644 сыллаахха поморец Михаил Стадухин Халымаҕа Аллараа Халыматааҕы кыстыгы тэрийбитэ уонна сэрииһит чукчалар туһунан бастакы иһитиннэрии тиксэрбитэ биллэр. Кэлин остуруокка кубулуйбут Аллараа Халыматааҕы кыстыктан илин диэки саҥа сирдэри көрдөөбүттэрэ (1647 уонна 1648 сс.).

Семён Дежнёв мантан Анаадыр өрүһү арыйаары илин диэки байҕалынан устубута. Кытылларын ойуулары уонна чугастааҕы арыылары үөрэтээри байҕалынан уонна сиринэн араас экспедиция барбыта. Отсюда же не раз предпринимались морские и сухопутные экспедиции для открытия и описи берегов и соседних с ними островов. Дмитрий Лаптев 1741 сыллаахха, Халыма кытылын ойуулаары, Таастаах Халыма төрдүгэр бэлиэ маяк охсубута. Мантан Врангель, Биллингс экспедицииялара аттаммыттара.

Дальстрой лааҕырдарын улахан аҥаара ССРС хотугулуу-илин өттүгэр баар этилэр (холобур, Халымаҕа Береглаг).