Чукчалар

Оравэтԓьат («дьон», биир ахсааҥҥа — оравэтԓьан) эбэтэр ԓыгъоравэтԓьат ɬəɣʔoráwətɬʔǝt[ɬəɣʔoráwətɬʔǝt] («дьиҥнээх дьон», биир ахсааҥҥа — ԓыгъоравэтԓьан [ɬəɣʔoráwətɬʔǝn], нууччалыы ааҕыллара — луораветлан). Чукчалар диэн нууччалар, сахалар уонна эбээннэр ааттыыр — XVII үйэҕэ нуучча айанньыттара сөп түбэһиннэрбит чаучу [ʧawʧəw] («табанан баай») диэн чукча тыла, табаһыт-чукчалар бэйэлэрин байҕал чукчаларыттан — ыттаах чукчалартан — анкальын («приморские, поморы» — анкы («море») диэнтэн) арааран ааттаналлар^[7]. Чукчалар ыаллара- дьүкээгирдэр, эбээннэр, сахалар, ону таһынан азия эскимостара (Беринг силбэһиитин кытылыгар).

Булкаас тииптээхтэрин (азия-америка) сорох үһүйээннэр, номохтор уонна байҕал чукчаларын олохторун-дьаһахтарын уратылара бигэргэтэр: кэнникилэр, холобур, ыттарын америкалыы көлүйэллэр. Чукчалар этнографическай төрүттэрин туһунан боппуруоһу бүтэһиктээх быһаарыы чукча тылын уонна чугас америка омуктарын тылларын тэҥнээн үөрэтииттэн тутулуктаах. Чукча тылын билээччилэртэн биирдэстэрэ, В. Г. Богораз, коряктар уонна ительменнар тылларын кытта эрэ буолбакка, эскимостар тылларын кытта ыкса сибээстээҕин булбута. Тиһэх кэмҥэ диэри чукчалары тылынан палеоазиаттарга, тыллара Азия материгын атын лингвистическай бөлөхтөрүттэн букатын ураты турар, олус өрдөөҕүтэ материк ортотуттан хотугулуу-илиҥҥи кытыыларга үтүрүллүбүт Азия кытыы норуоттарын бөлөҕөр киллэрэллэрэ. .

Чукчалар буккаас тииптээхтэр; уопсайынан — монголоидтар^[8], ол эрэн кыра уратылаахтар. Чукчалар раасанан тииптэрэ, Богораз этэринэн, кэккэ уратылардаах. Харахтарын быһыыта иҥнэритээҕэр көнө ордук элбэхтэ көстөр; хойуу бытыктаах, будьурхай, куударалаах баттаахтаах дьон бааллар; сирэйдэрин өҥө — чаҥныҥы эгэлгэлээх; тириилэрин өҥө араҕастыҥы эгэлгэтэ суох; сирэйдэрин быһыыта — бөдөҥ, сөптөөх моһуоннаах, көнө, үрдүк сүүстээхтэр, улахан, көнө, сытыы муруннаахтар, киэҥ, улахан, ыраах-ыраах олорор харахтаахтар^[9]. Сорох чинчийээччилэр чукчалар үрдүк уҥуохтаахтарын, бөҕө-таҕа буолалларын, кэтит саннылаахтарын бэлиэтииллэр^[10].

Y-хромосомалаах N1a1 гаплогруппа (нууч.) (сах. (N1c-B202) чукчалар 50%-гар көстөр^[11]; ону тэҥэ Y-хромосомалаах С гаплогруппа (нууч.) (сах. киэҥник тарҕаммыт. Камчатка Олюторскай оройуонун чукчаларыгар Y-хромосомалаах N1a1-B202 (N3a5b) гаплогруппа — 57 %. Салгыы N3*-M178* — 19 %, C2-M217 (C2-M48x(SK1066), C2b1a1-F3918, C2*-M217*) — 13 %, Q-M242 — 7 %, O-P31 и I2-P37.2 — 2-лии % көстөр. Чукчалар ураты бэлиэлээх N1a1 гаплогруппа үс салаатын күнүн-дьылын бэлиэтээһин кэнники 500—1500 сылга омук ахсаана элбээбитин көрдөрөллөр. Нэһилиэнньэ ахсаана элбээһинэ сүрүн ареал таһыгар, ол иһигэр Камчаатка хоту өттүгэр олохсуйуутунан сабаҕаланыан сөп^[12][13].

Аныгы этногенетическай схема чукчалары континент Чукоткатын аборигеннарын быһыытынан сыаналыыр кыаҕы биэрэр. Кинилэр өбүгэлэрэ манна б.э. и. IV—III тыһ. кирбиилэригэр үөскээбиттэр^[14]. Бу нэһилиэнньэ сүнньүнэн кыыл табаны бултуур култууралаах этэ, балачча бигэ туруктаах айылҕа-килиимэт усулуобуйатыгар манна XVII үйэ бүтүөр диэри — XVIII үйэ саҕаланыытыгар диэри олорбуттар^[15]. Нууччалары кытта чукчалар аан бастаан XVII үйэҕэ Алаһыай өрүскэ көрсүбүттэр.

1644 сыллаахха чукчалар тустарынан сонуну Дьокуускайга бастакынан аҕалбыт казак Михаил Стадухин Аллараа Халыма остуруогун олохтообут. Чукчалар, ол саҕана Халыматтан илин да, арҕаа да диэки көһөн кэлбиттэр, хаан тохтуулаах кыргыһыы кэнниттэн Халыма хаҥас кытылыттан бүтэһиктээхтик туораабыттар, чугуйууларыгар эскимос мамалл бииһин Хотугу Муустаах байҕал кытылыттан Беринг байҕалыгар үтүрүйбүттэр. Онтон ыла сүүстэн тахса сыл устата нууччалар уонна чукчалар икки ардыларыгар хаан тохтуулаах кыргыһыыларр тохтооботохторо, сирдэрэ-уоттара арассыыйа өттүттэн арҕаанан Халыма өрүһүнэн, соҕуруунан Приамурье кыраайын өттүттэн Анадырь өрүһүнэн кыраныыссалаһаллара^[9].

1771 сыллаахха кэккэ байыаннай хампаанньалар кэннилэриттэн, ол иһигэр Шестаков 1730 сыллааҕы табыллыбатах хампаанньатын уонна Д. И. Павлуцкай этэрээтин 1747 сыллаахха Орлов өрүскэ кыргыһыыга урусхалламмытын кэннэ^[10], нууччалар чукчалары кытта охсуһууларын киин быһыытынан сулууспалаабыт Анадырь остуруога бырабыыталыстыба бирикээһинэн эһиллибитэ уонна онтон уматыллыбыта, хамаандата Аллараа Халымаҕа көһөрүллүбүтэ, ол кэнниттэн чукчалар нууччаларга арыый эйэлээхтик сыһыаннаһар буолбуттара уонна сыыйа кинилэри кытта атыы-эргиэн сыһыаннаһыыларыгар киирбиттэрэ. 1775 сыллаахха Улахан Анюй салаатыгар Ангарка үрэххэ Ангар кириэппэһэ тутуллубута, онно казактар харабылларынан чукчалары кытта атастаһар эргиэҥҥэ сыл аайы дьаарбаҥка тэриллэр буолбута.

1848 сылтан дьаарбаҥка Анюй кириэппэһигэр (Аллараа Халыматтан 250 км кэриҥэ, Кыра Анюй кытылыгар) көһөрүллүбүтэ. XIX үйэ бастакы аҥарыгар диэри европа табаардара чукчалар сирдэригэр-уоттарыгар Дьокуускай нөҥүө соҕотох кураанах суолунан тиэрдиллибиттэригэр диэри Анюй дьаарбаҥкатыгар сүүһүнэн тыһыынча солкуобай дохуоттаах этэ. Чукчалар атыыга бэйэлэрин табаардарын (таба тириитэ таҥас, таба тириитэ, тыыннаах таба, түлүөн тириитэ, кит уҥуоҕа, үрүҥ эһэ тириитэ) эрэ буолбакка, «муруннаах» диэн ааттанар чукчалар Беринг байҕалын кытылын уонна Америка хотугулуу-арҕаа кытылларын олохтоохторуттан табахха атастаспыт саамай күндү түүлээхтэрин — буобураны, солоҥдону, хара саһылы, күөх кырсаны аҕалаллара^[9].

Беринг силбэһиитин уонна Муустаах далай ууларыгар америка киты бултааччылара кэлиилэриттэн, ону тэҥэ Гижигаҕа табаары көҥүл флот судноларынан тиэрдии (1880-с сылларга), Анюй дьаарбаҥкатын ордук улахан эргиирэ тохтообута уонна XIX үйэ бүтүүтүгэр олохтоох халыматааҕы атыы-эргиэн наадыйыытын эрэ хааччыйар буолбута, эргиирэ 25 тыһ. солк. тахса эрэ буолбута.

Чукчалар бастаан көннөрү хотугу табаны бултаан иитинэллэр эбит, кэлин (нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ аҕай) табаны иитиини баһылаабыттар, бу дьарык кинилэр хаһаайыстыбаларын төрдө буолбут.

Кытыл чукчаларын сүрүн дьарыга — муора кыылын бултааһын: кыһын уонна саас — ниэрпэ уонна түлүөн, сайын уонна күһүн — мордьо уонна кит. Түлүөннэри кинилэргэ чугаһаан, хаххаланан, кыыл хамсаныыларын үтүктэн, сыыллаан киирэн соҕотоҕун бултууллара. Мордьоҕо хас да байдаранан бөлөхтөрүнэн бултууллара^[16].

Чукчалар үгэс буолбут бултуур тэриллэрэ — хотоҕостоох тайыы, үҥүү, кур илим; XIX үйэ иккис аҥаарыттан уотунан эстэр саа-саадах тарҕаммыта, ол кэнниттэн булт ньымалара судургутуйбута.

XIX үйэҕэ табаһыт чукчалар 2-3 дьиэнэн ыстаадаҕа олорбуттар. Таба мэччирэҥэ аҕыйаатаҕынан көһөн биэрэллэрэ. Сайын сорохтор байҕал диэки түһэллэрэ. Чукчалар уустара — аҕа ууһа, биир уот, эр дьон өттүнэн уруулаһыы, уопсай тотем бэлиэнэн, биир ууһун иэстээһиитинэн уонна итэҕэл сиэринэн аймахтаһаллар. Кэргэннии буолуу — үксүн биир бөлөх иһигэр, тус, үксүн элбэх ойохтонуу көстөр (2-3 ойох); аймахтар уонна бииргэ төрөөбүттэр ортолоругар, сөбүлэһиинэн, ойохторун хардарыта туһаныы көҥүллэнэр; өлбүт убайын кэргэнин инитэ ылара эмиэ үгэс буолар. Сулуу диэн суох. Кыыһынан сылдьыы, ыраас сигили оруолу оонньообот.

Таҥас-сап

Чукчалар таҥастара — көннөрү хотугу тииптээх. Кини улааппыт күһүҥҥү таба оҕотун түүтүттэн тигиллэр уонна эр дьоҥҥо икки хос түүлээх ырбаахыттан (аллараа түүлээх өттө этигэр-сиинигэр уонна үөһээ өттө түүтүнэн таска), эмиэ оннук икки хос ыстаантан, эмиэ оннук саппыкылаах кылгас түүлээх чуккуттан уонна дьахтар капор курдук бэргэһэтиттэн турар. Дьахтар таҥаһа лаппа уратылаах, үрдүн кытта тэҥҥэ тигиллибит эмиэ икки хос тирии ыстаан, биилигэр курданар быалаах, иннинэн уолуктаах уонна олус киэҥ сиэптээх, ол көмөтүнэн чукча дьахталлара үлэлии сылдьан илиилэрин чэпчэкитик босхолууллар. Сайыҥҥы тас таҥас — таба сарыыта эбэтэр дьэрэкээн атыылаһыллыбыт матырыйаал балахоннар, ону тэҥэ араас сиэр-туом киэргэлэ тигиилээх таба чараас түүлээх тириититтэн тигиллибит камлейкалар буолаллар. Кыһыл оҕо көстүүмэ илиитэ-атаҕа бүтэй салаалардаах таба кукуул курдук мөһөөччүгүттэн турар. Суу оннугар оҕо эмэһэтин анныгар таба түүлээх муох араҥата ууруллар, оҕо иигин-сааҕын иҥэринэр, күн аайы кукуул ахтатын аннынааҕы хайаҕаһынан хостоон уларыталлар.

XVIII үйэҕэ таас сүгэлэр, үҥүү уонна оноҕос төбөлөрө, уҥуох быһахтара толору кэриэтэ тимир быһахтарга солбуллубуттара. Иһит-хомуос, туттар тэрил уонна сэрии сэбэ билигин сүрүннээн европа (тимир хочуолунайдар, чаанньыктар, тимир быһахтар, саалар уо. д. а) киэнэ туттуллар, ол гынан баран чукчалар аныгы олохторугар өтөрдөөҕү былыргы култуураларын суолларын билиҥҥэ диэри илдьэ хаалбыттар: уҥуох күрдьэхтэр, табыыкалар, эрэһэлэр, уҥуох уонна таас оноҕостор, үҥүү төбөтө уо. д. а., америкалыы тииптээх уустук оҥоһуулаах ох саа, уҥуох пращалара, тириинэн уонна тимир пластинканан оҥоһуллубут куйахтар, таас өтүйэлэр, кыһыахтар, быһахтар, уоту аалан ылар тэриллэр, түлүөн сыатын толоруллар төгүрүк хаптаҕай сымнаҕас таас иһит курдук салаҥ лаампалар, уо.д. а. XIX үйэтээҕи дугалаах тирэхтээх чэпчэки, олорон айанныырга эрэ аналлаах сыарҕа эмиэ хаалбыт. Сыарҕаҕа эбэтэр икки табаны (табалаах чукчалар) эбэтэр америка холобурунан ыттары (байҕал чукчалара) көлүнэллэр.

Чукчалар сүрүн аһылыктара — буспут эт (таба, түлүөн, киит) этэ^[17]; чукчалар эмиэ хотугу талах сэбирдэҕин уонна хатырыгын (емрат), байҕал хаппыыстатын, кииһилэни, хабаны уонна отону сииллэрэ. Үгэс курдук эти таһынан, аска кыыл хаана, иһэ-үөһэ барар. Сиикэй тоҥ эт киэҥник тарҕаммыт. Чукчалар утахтарыгар чэй курдук оту оргутан иһэллэр.

Ураты астара моняло диэн ааттанар — улахан таба куртаҕыттан хостоммут ситэ буспатах муох; монялтан араас кэнсиэрбэлэри, сибиэһэй аһы астыыллара. Монялтан, хаантан, сыаттан уонна бытархай гына кырбастаммыт эттэн оҥоһуллубут убаҕас хааһы XX үйэҕэ диэри чукчаларга итии ас саамай тарҕаммыт көрүҥэ этэ.

Олох ыарахан усулуобуйата уонна аһылык ситэтэ суоҕа урут чукчалар ортолоругар көҥүл өлүү, олохтон баҕа өттүнэн туорааһын курдук көстүүгэ тиэрдибитэ^[18].

Табаһыт чукчалар хас да бырааһынньыктаахтар: атырдьах ыйыгар эдэр таба идэһэтин кэмэ, кыһыҥҥы дьиэни туруоруу (Пегыттин сулустар бөлөхтөрүн аһатыы — Альтаир сулус уонна Таразед Хотой сулустар бөлөхтөрүттэн), саас үөрдэри араарыы (тыһы табалары былырыыҥҥы муойкаларыттан араарыы), таба сааскы төрүөҕүн кэннэ муос бырааһынньыга (Кильвей), уоту аһатыы^[19][20].

Чукчалар үгэс буолбут итэҕэл өйдөбүллэрин амулеттар (түөскэ, төбөҕө кэтэр баайыылар, оҕуруолаах быа моойторуктар) көрдөрөллөр. Өлөрбүт сиэртибэлэрин хаанынан сирэйдэрин кырааскаланаллара сиэр-туом суолталаах, удьуор аҕа ууһун бэлиэтин — тотем ойуулааһына эмиэ баар. Байҕал чукчаларын кэһэхтэригэр уонна таҥастарыгар — эскимостартан төрүттээх ураты оһуор; чукчалартан Азия элбэх хоту омуктарга көспүтэ.

Төрүт итэҕэллэр — анимизм; айылҕа биирдиилээн уобарастарын уонна көстүүлэрин (ойуур, уу, уот, күн, таба уо.д. а. иччилэрэ), элбэх кыыллары (эһэ, суор), сулустары, күнү уонна ыйы тыыннааҕымсытыы уонна таҥара оҥостуу; сир бары алдьархайын, ыарыыны, өлүүнү киллэрэр куһаҕан тыыннарга итэҕэйии. Кэккэ өрүү биир кэмҥэ, тиһиктээхтик буолар бырааһынньыктар (күһүҥҥү табаны өлөрүү бырааһынньыга, сааскы муос бырааһынньыга, Алтаир сулуска кыһыҥҥы сиэртибэ, чукчалары төрүттээччи уо.д. а.) уонна хаһан баҕар буолар бырааһынньыктар (уоту аһатыы, хас биирдии булт кэнниттэн сиэртибэ биэрии, өлбүт дьону ахтыы, андаҕар сулууспалар уо. д. а.) бааллара. Хас биирдии ыал, ону таһынан бэйэтин дьиэ кэргэн ытык сирдэрэ: биллиилээх бырааһынньыктарга анаан ытык уот ылар тэриллэрэ, дьиэ кэргэн хас биирдии чилиэнигэр биирдии (тэрил алын хаптаһына уот иччитэ төбөлөөх фигураны көрдөрөр), салгыы «алдьархайы туоратааччы» мас мутуктарын, өбүгэлэрбит ойууларын мас лабаалара уонна, дьэ, дьиэ кэргэн дүҥүрэ, тоҕо диэтэххэ, чукчаларга дүҥүрдээх ойуун эрэ кыырара кыаллар буолбатах. Ойуун буолуохтаах эттэтэр кэмнэригэр, дириҥ толкуйга түһэллэрэ, аһаабакка-сиэбэккэ сылдьаллара эбэтэр күнү быһа утуйаллара.

Чукчалар үксүлэрэ XX үйэ саҕаланыытыгар нуучча православнай таҥара дьиэлэригэр сүрэхтэммиттэрэ, ол эрээри билигин даҕаны үгэс буолбут итэҕэли (ойууннааһыны) өйөөччүлэр көстөллөр.

Чукчалар муос урамньыларгар эмиэ көстөр баай тылынан норуот айымньылаахтар. Чукча фольклорун сүрүн жанрдара: номохтор, остуоруйалар, устуоруйалыы үһүйээннэр, сэһэннэр уонна олох-дьаһах кэпсээннэрэ. Сүрүн персонажтартан биирдэстэрэ суор — Куркыль, култуурунай дьоруой этэ. Араас элбэх «Уот», «Таптал», «Киттар хаһан баралларый?», «Таҥара уонна уол» курдук үһүйээннэр бааллар. Бүтэһик холобура:

Туундараҕа биир ыал олорбут: аҕата, ийэтэ, уонна икки оҕото: уол уонна кыыс. Уол табаны мэччитэрэ, кыыс ийэтигэр хаһаайыстыбаҕа көмөлөһөрө. Хайдах эрэ сарсыарда аҕата кыыһын уһугуннаран, уот оттон чэй өрөрүгэр дьаһайбыт^[21].

Кыыс дьиэтиттнэ тахсыбытыгар, таҥара кинини тутан сиэбит, онтон аҕатын, ийэтин сиэбит.

Ыстаадаттан уол төннүбүт. Ярангаҕа киириэн иннинэ онно туох буоларын дьөлөҕөһүнэн көрбүт. Уонна көрбүтэ — таҥара умуллубут оһох инигэр олорон күлүнэн оонньуу олорор. Уол киниэхэ хаһыытаабыт:

— Эй, тугу гынаҕын?

— Туох да гыммаппын, кэл манна.

Уол ярангаҕа киирбит, оонньуу олорбуттар. Уол оонньуу олорон бэйэтин тула көрөр, аймахтарын көрдүүр. Барытын өйдөөбүт уонна таҥараҕа эппит:

— Соҕотоҕун оонньоо, мин тахсан киириэм!

Ярангаттан сүүрэн тахсыбыт. Икки саамай күтүр ыты сүөрэн баран, кинилэри кытта тыаҕа куоппут. Маска ыттан тахсан, ыттарын мас анныгар баайбыт.

Таҥара оонньообут, оонньообут, аһыан баҕарбыт уонна уолу көрдүү барбыт. Уол суолун сыттаан тиийбит. Маска тиийбит. Маска ойон тахсаары гыммыт, ыттар тутан ылан, тырыта тыытан, сиэн кэбиспиттэр.

Оттон уол табатын үөрүн кытта дьиэтигэр кэлэн ыстаада хаһаайына буолбут^[22].

Устуоруйалыы үһүйээннэр ыаллыы эскимос биистэрин кытта сэриилэр тустарынан кэпсээннэри оннунан хаалларбыттар^[23].

Олохторо төһө да ыарахан усулуобуйалааҕын иһин, чукча бырааһынньыктыырга эмиэ бириэмэ булара, онно дүҥүр ритуальнай эрэ буолбакка, көннөрү музыкальнай инструмент буолара, ырыалара көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэрэ. Археологическай туоһулар чукчалар өбүгэлэрэ өссө биһиги эрабыт иннинэ I тыһыынча сыллардаахха үҥкүүлүүллэрин бигэргэтэргэ төрүөт биэрэллэр. Ону Чукоткаҕа Полярнай эргимтэ таһыгар көстүбүт уонна археолог Н. Н. Диков чинчийбит петроглифтара туоһулууллар.

Үҥкүүлэри барытын сиэр-туом өҥкүүлэригэр, дьүһүйэр-үтүктэр үҥкүүлэргэ, инсценировка үҥкүүлэригэр (пантомималарга), оонньуу уонна импровизация (тус), ону тэҥэ табаһыт^[24] уонна кытыл чукчаларын^[25] үҥкүүлэригэр араарыахха сөп.

Сиэр-туом үҥкүүлэрин чаҕылхай холобурунан «таба бастакы өлөрүүтүн» бэлиэтээһин буолар:

Аһаан бүтэн баран сиикэй тирии быыс кэннигэр боруок остуолбаларыгар ыйанан турар дьиэ кэргэҥҥэ баар дүҥүрдэри барытын усталлар уонна сиэр-туом саҕаланар. Дүҥүрү күн бүтүөр диэри дьиэ кэргэн бары чилиэннэрэ уочаратынан охсоллор. Улахан дьон бары бүттэхтэринэ дүҥүрү оҕолор ылаллар уонна салгыы охсоллор. Дүҥүр тыаһыыр кэмигэр үгүс улахан дьон «иччилэри» ыҥыраллар уонна эттэригэр-сииннэригэр киирэргэ күһэйэ сатыыллар…^[26].

«Туруйа», «Туруйа ас көрдүүр», «Куба», «Туруйа көтүүтэ», «Туруйа тулатын көрүнэр», «Хопто үҥкүүтэ», «Атыыр табалар охсуһаллар», «Кустар үҥкүүлэрэ», «Табалар көҕүйэр кэмнэригэр охсуһаллар», «Таба сүүрүүтэ» диэн араас кыыллары-көтөрдөрү үтүктэр үҥкүүлэрэ элбэх.

Атыы-эргиэн үҥкүүлэрэ, бөлөҕүнэн уруу көрүҥүн быһыытынан ураты оруолу ылбыттара, В. Г. Богораз суруйарынан, кинилэр биир өттүттэн ыаллар икки ардыларыгар саҥа сибээс быһыытынан сулууспалыыллара, иккис өттүттэн урукку уруулуу ситимнэр бөҕөргүүллэр^[27].

Төрүтүнэн чукотка тыла палеоазиат тылларын чукотка-камчаатка бөлөҕөр киирэр. Уруулуу чугас тыллара: коряк, кэрэк (XX үйэ бүтүүтүгэр сүппүт), алютор, ительмен уо.д. а. типологическай өттүнэн инкорпоративнай тылларга (нууч.) (сах. сыһыаннаах (тыл-морфема этиигэ миэстэтиттэн эрэ көрөн чопчу өйдөбүлү ылар, онуоха этии атын чилиэннэрин кытта ситимнэһииттэн көрөн лаппа уларыйыаныан сөп).

1930-с сыллардаахха чукотка бостуук табаһыта Теневиль чукотка тылыгар анаан ураты идеографическай суругу айбыта (холобурдар Кунсткамераҕа — ССРС БА антропология уонна этнография түмэлигэр харалла сыталлар), ол эрээри, киэҥник туттуллубатаҕа. 1930-с сыллартан чукчалар хас да буукубаны эбэн кириллицаҕа олоҕурбут алпабыыты туһаналлар.

• Пётр Иванович Инэнликей — сэбиэскэй филолог уонна тылбаасчыт, чукчалартан бастакы билим хандьыдаата.
• Тэгрынкеу — чукча национальнай сэбиэскэй диэйэтэлэ.
• Тевлянто —сэбиэскэй судаарыстыбаннай диэйэтэл, Чукотка уокуруктааҕы үлэһиттэр дьокутааттарын Сэбиэтин исполкомун бэрэссэдээтэлэ (1934—1946), ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бастакы чукча дьокутаата (1937—1946).
• Отке — сэбиэскэй судаарыстыбаннай уонна бэлиитикэ диэйэтэлэ, Чукотка уокуруктааҕы ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ.
• Надежда Павловна Отке — сэбиэскэй судаарыстыбаннай диэйэтэл, Чукотка уокуруктааҕы ситэриилээх кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ (1980—1990), ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата.
• Юрий Сергеевич Рытхэу — аан дойдуга аатырбыт суруйааччы, норуоттар икки ардыларынааҕы бириэмийэлэр уонна М.Горькай аатынан РСФСР судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.
• Туккай — чукча косторез-худуоһунньуга, РСФСР үтүөлээх худуоһунньуга.
• Елена Янку — чукча гравер-худуоһунньуга, РСФСР үтүөлээх худуоһунньуга.