Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Ноҕайдар

Ноҕайдар (эргэтбит нууч. нагаи[5], ноҕай татаардара, Кырыым истиэбин татаардара да дииллэр; бэйэлэрин ааттанар ааттара: ногай [ноҕай диэн иһиллэр], элбэх ахсаан: ногайлар [ноҕайлар]) — Хотугу Кавказка, Кырыымҥы олорор түүр тыллаах омук. Былыр ноҕайдар Хара муораттан хоту диэки (XIX үйэ ортотугар диэри), Волга өрүһүнэн уонна Уралынан (XVI үйэ ортотугар диэри), билиҥҥи Казахстаан арҕааҥы өттүгэр (XV үйэ бүтүүтүгэр, XVI үйэ саҕаланыытыгар диэри) олорбуттара.

2021 сыллаах биэрэпиһинэн Арассыыйаҕа 109 тыһыынча ноҕай олорор.

Төрдө

Ноҕай омугун өбүгэлэрэ былыргы түүр тыллаах биистэр буолаллар, холобур, сирактар, уйсуннар, уйгуурдар, канглылар, кыпчактар, астар, дормэннэр, мангыттар, булҕардар, байыстар, бодырактар, кэнэгэстэр, катаҕаннар, кобаннар, байдар, мажардар уонна да атын. Кинилэр Соҕуруу Сибииргэ, Моҕол сиригэр, Орто Азияҕа, Соҕуруу Уралга, Волга өрүһүнэн, Хотугу Кавказка, Кырыымҥа олорбуттара. Үгүстэрэ араас кэмҥэ бэйэлэрэ дойдулана сылдьыбыттара[6][7].

undefined

«Ноҕай» диэн аат омук аатын быһыытынан Алтан Ордууга (Дьүчи Улууһа) Ноҕай бэклэрбэктэн саҕаламмыт буолуохтаах (XIII үйэ)[8]. Ноҕай кинини өйүүр араас биистэри сомоҕолообут уонна олору «ноҕай» диэн ааттыыр буолбуттар[9]. Билигин биллэринэн Ноҕай бэклэрбэк ордук кыпчак-половец, уз-печенег уонна алан төрүттээх биистэргэ тирэҕирэр этэ[10]. «Ноҕай» аат сурукка аан маҥнай 1436 сыллаах Андрэа Бьянко диэн Венеция киһитэ оҥорбут картатыгар киирбит уонна «nogai» диэн суруллубут. Ноҕай бэклэрбэк кэнниттэн «ноҕай» ааты кийэт аҕа уустан төрүттээх Мамай (XIV үйэ) туттубута, ол кэннэ Эдигэй бэклэрбэк (XV үйэ)[11].

undefined

Алтан Ордуу кэмин кэнниттэн «ноҕай» диэн аатынан Дунай, Дон, Кубань, Кума, Тэрэк, Волга, Урал уонна Эмба өрүстэринэн олорбут көс биистэри ааттыыр этилэр[13].

Ноҕай тылын көрдөххө, бу омук үөскүүрүгэр кыпчак-половец биистэрэ күүскэ дьайбыттара биллэр[14].

Ноҕайдар уонна мангыттар

Ноҕай диэн тиэрмин урут нуучча, османскай уонна европейскай ааптардарга эрэ биллэр этэ[15][16]; илиҥҥи источниктарга: арабскай, сефевидскай, тюркскай уо. д. а., ол иһигэр Абулгазига, XVIII үйэҕэ диэри ноҕайдары мангыттар диэн ааттыыллара[17]. Сэриилэр кэнниттэн кыпчактар истиэптэрэ монгуол биистэрин нутагтарыгар арахсыбыттара, кыпчактар монгуол иннинээҕи уустарынан арахсыы суох буолбута. Ол мангут нутагыгар сылдьыбыт кыпчактар мангыттар буолбуттара[18]. Үһүйээн этэринэн, Эдигэ удьуордарын баһылыктыыр ноҕай династията, «ноҕай» диэн хос аат-титул, бастакы халиф Абу Бакртан саҕаланар. Бу төрүт ноҕай эйгэтигэр үгэс курдук ылыллыбыта, уонна ол курдук Эдигэ удьуордарын байыаннай-бэлитиичэскэй күүстэрин Алтан Орда кэнниттэн судаарыстыбалар устуоруйа кэмнэрин устата сокуоннай оҥорбута[19].

XV үйэ 40-с сылларыгар Ноҕай Орда туспа судаарыстыба быһыытынан үөскээбитэ, Алтан Орда кэмигэр тэриллибит байыаннай-бэлитиичэскэй конгломерат этэ. С. А. Плетнёва бэлиэтиир, ноҕай омугу бөҕөргөтүүгэ төрүөт буолбут Ноҕай Орда сүрүннээн XIII үйэ ортотугар Алтан Ордаҕа киирбит половец (кыпчак) нэһилиэнньэ удьуордарыттан турар[20]. Руська уонна Европаҕа Ноҕай Орда олохтоохторун ахсаана улаханын туһунан санаа баара. А. И.-М Сикалиев этэринэн, XV үйэ саҕаланыытыгар уопсайа 4 мөлүйүөнтэн аҕыйаҕа суох ноҕай баар эбит[21][22][23][24].

Итини тэҥэ сорох ааптардар, ол курдук М.Ходарковскай, Ю. А. Евстигнеев, М. Т. Тынышпаев уо.д.а., Ноҕай Ордатын маҥнайгы төрдө «мангут (мангыт)» диэн ааттаах монгуол ууһа буолбут диэн санаалаахтар[25][26][27][28].

undefined

М. Т. Тынышпаев этэринэн, мангыттар ноҕай омугун иһигэр 90 % ылаллар эбит[28]. XIII үйэҕэ мангыттарга түүр омуктар холбоспуттара, кинилэр бииргэ Алтан Орда хамандыыра Ноҕай аармыйатыгар киирбиттэрэ[26]. XVI үйэ ортотугар мангыттар улаханнык түүрдэммиттэрэ, ол гынан баран ноҕайдар ортолоругар баһыйан олорбуттара, уонна үгүс ыаллыы омуктар ноҕайдары Мангыт Ордата диэн ааттыыллара[26].

В. В. Трепавлов суруйбутунан, официальнай летопистарга мангуттар Дешт-и-Кипчакка көһүүлэрэ көстүбэтэх, онно кэлин Мангут юртата үөскээбитэ. Мангуттар улахан аҥардара Монголияҕа хаалбыттара эбэтэр Кытайга сэриилэспиттэрэ. Ол гынан баран, В. В. Трепавлов мангуттар аҕыйах чааһа арҕаа киирэн, тылы, култуураны ылынан, кыпчак тыллаах эйгэҕэ ыһыллыбыттара, оттон кыпчактар, истиэп үгэһинэн, бэйэлэрин этническэй ааттарын бэйэлэрэ ылан олорбут мангут юртатын аатыттан ылыммыттарын туораппат. Ол курдук, быһыыта, XIV үйэ бастакы аҥарын устата мангыт-түүрдэр үөскээбиттэрэ[29].

А. Ю. Якубовскай, төттөрүтүн, мангуттар (хонгираттар курдук) бэйэлэрин урууларын тута сылдьаллара, сомоҕолоһууларын сүтэрбэттэр диэн санаалааҕа. Ол гынан баран, В. В. Трепавлов этэринэн, мангыттар, кунграттар уонна кинилэр курдук үгүс дьон син биир кыпчак иллэрэ этилэр[29].

Ааттара

«Ноҕай» аат төрдүн туһунан биир кэлим санаа суох. Сорох чинчийээччилэр сабаҕалыылларынан «ноҕай» аат Кырыым татаардарын тылларыттан үөскээбит буолуон сөп: nоɣаi — «илиҥҥи Арассыыйаҕа олорор татаар киһитэ»[30]. Сорохтор этэллэринэн моҕолуу нохой «ыт» (бу тыл саха тылыгар «нохоо» диэн сылдьар) диэнтэн үөскүөн сөп[31].

А. Ф. Вельтман сабаҕалаабытынан «ноҕай» аат чахчы моҕоллуу нохой диэнтэн үөскээбит, ол эрээри былыргы моҕол тылыгар нохой «ыт» диэн буолбакка, «бөрө» диэн буолуон сөп[32].

Ноҕайдар биистэрэ

Дагестааҥҥа уонна Чечняҕа:

  • Караногайлар (Караногайцы)
  • Таркушылар (Таркинцы)
  • Яксайшылар (Яксаевцы)
  • Костекшилер (Костековские)
  • Сулакшылар (Сулакские)

Карачай-Черкес Өрөспүүбүлүкэтигэр уонна Ставрополь кыраайын Кочубэй оройуонугар:

  • Къобаншылар (Кубанские)

Астрахан уобалаһыгар:

  • Эдил-шидер (Волжские) или Аштарханшылар (Астраханские):
    • Карагаштар[33][34][35]
    • Юртовтар
    • Ноҕай-Кундрав

Кырыымҥа:

  • Крымшылар

Калмык Өрөспүүбүлүкэтигэр:

  • Утардар

Ставрополь кыраайын Нефтекум уонна Степнов оройуоннарыгар:

  • Ашыкулакшылар (Ачикулакские):
    • Ембойлуковцы
    • Етишкульцы
    • Едисанцы

Ставрополь кыраайын Минераловодскай оройуонугар:

  • Куьми эбэтэр Бештавшылар (Кумские или Пятигорские)[36]

Балыс жус казахтар ортолоругар:

  • Ноҕай-казаахтар

Кырыым татаардар биир этническэй бөлөхтөрүн, истиэп кырыым татаардар диэн ааттанар, үөскээһинигэр ноҕайдар быһаччы кыттыыны ылбыттара[37][38].

Ноҕайдар уустара

Аз, Аксюрют, Алчин, Ашамайлы, Алтаяк, Бадай, Байис, Байулы, Батар, Баяут, Бодрак, Борлак, Булачи, Буркут, Бутас, Джалаир, Джуют, Дуван, Дурмен, Казак, Канглы, Кара-Китай, Кат, Катаган, Келечи, Кенегес, Кенегей, Кенетерк, Кереит, Кигит, Кипчак, Киргиз, Киргин, Кирк, Китай, Кишлик, Кият, Кула-Аян, Кунграт, Маджар, Мангыт, Машкир, Меркит, Месит, Минг, Найман, Нукус, Онгут, Сарай, Сиджиут, Солут, Тама, Темир-Ходжа, Тогай, Тогунчи, Тойтюбе, Турксен, Турчак, Узбек, Уймаут, Уйшун, Чалджиут, Чат, Чубалачи, Чумишлы, Шакманчи, Шемерден, Юз, Кулачи, Телеу, Уйгур, Чимбай.

1819 сыллаах источникка кумыктар үксүлэрэ ноҕайдар уустарыттан тураллар, араас хаһаайыттарга бас бэринэллэр, сүөһү иитиитинэн, тыа хаһаайыстыбатынан уонна уоруунан дьарыктаналлар диэн суруллар[39].

Устуоруйа

Ноҕайдар бастакы судаарыстыбаннай тэриллиилэринэн Алтан Орда эстибитин түмүгэр үөскээбит Ноҕай Орда буолар[40][41][42] — аныгы Арассыыйа уонна ыаллыы дойдулар бары кэриэтэ аныгы түүр омуктарын устуоруйаларыгар сабыдыаллаабыт көһө сылдьар дьон судаарыстыбалартан бүтэһиктэрэ. Ноҕай Ордатын судаарыстыбаны үөскэтэр титульнай нэһилиэнньэтэ Ноҕайдар буолаллара — Дунайтан Иртышка диэри олорор норуоттар уонна уруу түмсүүлэрин конгломерата, кинилэр байыаннай-бэлитиичэскэй сойууска уруу стратификациятыгар арахсыбыттара. Уруу сүрүнэ — кыпчак-половец, огуз-печенег уонна алан-ас эргимтэтэ. Ноҕайдар судаарыстыбаннастарын төрүтэ үгэс быһыытынан Алтан Орда түмэнэ Ноҕай аатын кытта ситимнээх. Ноҕай олус сабыдыаллаах буолан, кини бииргэ олорбут дьонун үгүстэрэ уонна үгүс биллэр учуонайдар кинини Алтан Орда сокуоннай баһылыгынан ааҕаллара. Устуоруйа докумуоннар көрдөрөллөрүнэн, кини киэҥ сабыдыалыгар: Чугас Илин, Хотугу Кавказ уонна Закавказ дойдулара, Дон эрэгийиэнэ, арҕааҥҥы нууччалар сирдэрэ, Болгария, Сербия, Венгрия, Румыния, Польша, Прибалтика уонна Кырыым бааллара. Кини Алтан Ордаттан араарбыт Донтан Дунайга диэри сиригэр-уотугар баар улууһу быһаччы салайара. Сорох устуоруктар[43][44][45][46][47] Эмба уонна Урал өрүстэр икки ардыларынааҕы сиргэ Ноҕай Ордатын төрүттээбитэ Ноҕай улууһа буолар диэн санааҕа тардыһаллар.

undefined

Ноҕай Орда судаарыстыба быһыытынан төрүттэммитэ Алтан Орда салайааччыта Эдигэй аатын кытта эмиэ ситимнээх[48]. Эдигэй ыраахтааҕылыыр кэмигэр Алтан Ордаҕа исламизация хаамыыта түмүктэммитэ, ол түмүгэр курган көмүү сиэрэ-туома суох буолбута[49]. Ноҕай Ордатын дьаһалта киинэ Урал өрүс кытылыгар баар урукку Алтан Орда куората Сарайчик этэ.

Ноҕайдар уонна Ноҕайдар Ордаларын туһунан саамай эрдэтээҥи ахтыылар нуучча летопистарыгар уонна посол кинигэлэригэр бааллар — 1479, 1481 уонна 1486 сыллар анныларыгар, Арҕаа Европаҕа — Мартин Вальдземюллер 1516 сыллаах картатыгар уонна 1515 сыллаахха Польша ыраахтааҕыта Сигизмунд I кырыым хааныгар Менгли-Гирейга суруйбут суругар, 1514 сыллааҕы Кырыым хааннарын уонна үрдүк сололоохторун Польша уонна Русь сановниктарыгар 1500, 1510 уонна 1516 сылларга суруйбут суруктара[50].

Илиҥҥи Европаны Орто Азияны кытта ситимниир сүрүн караван суола Ногай Ордатын киин куоратынан Сарайчик куоратынан ааһар эбит. XVI үйэ бастакы аҥаарыгар Москва Ноҕай Ордатын кытта салгыы чугаһаан иһэр диэки барбыта. Ноҕайдар сылгы, бараан, сүөһү бородууксуйатын хааччыйаллара, ол оннугар сукуна, бэлэм таҥаһы, таҥаһы, тимир, сибиниэс, алтан, олова, морж уҥуоҕа уонна суруйар кумааҕы ылаллара. Ноҕайдар, дуогабары толорон, Арассыыйа соҕуруу өттүгэр кыраныысса сулууспатын ыыталлара. Ливонскай сэриигэ[ru] нуучча сэриилэрин диэки мурзалар Тахтар, Темир, Бухат, Бебезяк, Уразлы уо. д. а. салайааччылаах ноҕай аттаах полкалара сэриилэспиттэрэ.

Кырыым кэмэ

Алтан Орда сууллубутун кэннэ, ноҕайдар Аллараа Поволжьеҕа көһөн олороллоро, ол гынан баран, XVII үйэҕэ илинтэн калмыктар көһүүлэрэ ноҕайдар Кырыым ханствотын Хотугу Кавказ кыраныыссаларыгар көһүүлэригэр тириэрдибитэ.

undefined

Уһук Илинтэн Кавказка куотан иһэр хотторбут Улахан Ногай Орда ноҕайдарын эккирэтэн, 1643 сыл бүтүүтүгэр — 1644 сыл саҥатыгар тайшалар (киннэстэр) салайааччылаах калмыктар улахан этэрээттэрэ Хо-Урлюк уонна Лаузан Волганы туораан соҕуруулуу-арҕаа диэки барбыттара. Калмыктар сүрүн күүстэрэ Кабарда сиригэр-уотугар киирэн баран, онно Кыра Ногай Ордатын уонна Хотугу Кавказ норуоттарын холбоһуктаах аармыйаларыгар хотторбуттара[51].

1728 сыллаахха ноҕайдартан сорохторо Хара байҕал хотугу эрэгийиэнигэр (Буджак, Едисан, Джембойлук уонна Едишкуль) олохсуйбуттара, онно Османскай импиэрийэ юрисдикциятын билиммиттэрэ.

Ноҕайдар өрө туруулара

1781 сыллаахха Кубаҥҥа ноҕайдар өрө туруулара буолбута.

1782 сыллаахха Кубаҥҥа ноҕайдар өрө туруулара саҕаламмыта, кинилэри Ураал[ru] таһыгар уонна Тамбовскай уонна Саратовскай наместничестваларга көһөрөр былаантан сылтаан. Алтынньы 1 күнүгэр Керменчик кириэппэһин аттыгар (Лаба өрүскэ, Кубаҥҥа киирэр сириттэн 12 миэтэрэ тэйиччи[52]) А. В. Суворов ноҕай сэриилэрин үлтүрүппүтэ[53][54][55].

XIII үйэттэн Арассыыйа иһигэр

Ейскэй бөҕөргөтүү пристава подполковник Лешкевич И. Ф. Ростов куорат муниципалитетын обер-коменданыгар Гурьев С. Г.-ҕа биэрбит отчуотунан, 1774 сыл атырдьах ыйыгар Кубань кыраайыгар 1 200 000 кэриҥэ ноҕай баара[56][57].

undefined

Ыарахан хотторуу уонна алдьаныы кэнниттэн, ноҕайдар олорбут истиэп кыраныыссалара сурааһын кыраныысса туругар тиийэ кыччаабыта уонна, баҕарыллыбатах этническэй уонна бэлитиичэскэй контингент быһыытынан, аан дойдутааҕы дуогабардары кэһии быһыытынан, Осман уонна Арассыыйа импиэрийэлэрин икки ардыларыгар баар буфернай зона ыһыллыытыгар баар сирдэрин хаалларарга күһэллибиттэрэ. Мантан сылтаан ноҕайдар Анапа чугаһыгар Закубанскай эрэгийиэн устун уонна бүтүн Хотугу Кавказ устун Каспий истиэптэригэр Волга аллараа өттүгэр диэри бөлөхтөрүнэн тарҕаммыттара. Осман импиэрийэтигэр 700 тыһыынча кэриҥэ ногайдар барбыттара[58][59][60].

1793 сыллаахха Хотугу Кавказ ноҕайдара маннык оройуоннарга киирбиттэрэ (ханнык эмэ ордаҕа киирэллэрин принцибинэн тэриллибиттэрэ): Калаус-Саблинскай, Калаус-Джамбойлуковскай, Ачикулак-Джамбойлуковскай уонна Караногойскай. 1820-с сыллартан саҕалаан, саҥа тэриллибит Ставрополь күбүөрүнүтүгэр Ноҕай орда сүрүн чааһа киирбитэ. Күбүөрүнэ салалтата ноҕайдар сирдэрин колонизациялыыр, нуучча бааһынайдарыгар көс сирдэри былдьыыр бэлиитикэтин күүһүрдүбүтэ.[61]

1795 сыллаахха Екатерина II[ru] «О дозволении перехода татарам (ногайцам) с Кизлярской степи в Таврическую область на Молочные Воды» диэн ыйаах таһаарбыта. Бырабыыталыстыба ноҕайдарга Молочнай өрүстэн саҕалаан Бёрда өрүскэ диэри киэҥ сири, ол эбэтэр Мелитополь уокуругун илин өттүн анаабыта[62].

1812 сыллаахха Хотугу Причерноморье барыта Арассыыйа састаабыгар киирбитэ. Ноҕай ордаларын хаалбыттара Таврическай губерния хоту өттүгэр (билиҥҥи Херсон уобалаһа) уонна Кубаҥҥа олохсуйбуттара, уонна олохсуйан олорорго көһөрүллүбүттэрэ[58].

Арассыыйа Кырыым сэриитигэр хотторбутун кэннэ, ноҕайдары эмиэ Турцияны аһыналлар диэн буруйдаабыттара, уонна 1856 сыллаахха кинилэри Арассыыйаттан үүрүү хампаанньата саҕаламмыта. Хотугу Причерноморьеҕа хаалбыт ноҕайдар Кырыым татаардарын састаабыгар киирбиттэрэ, уонна үүрүллүбүт дьон улахан аҥара Анатолия турок нэһилиэнньэтигэр ассимиляцияламмыта[58]. 1860 сылтан 1862 сылга диэри Мелитополь уеһыгар Турцияҕа 50 тыһыынча ноҕайдар (бары кэриэтэ) көспүттэрэ[62].

Закубанскай ноҕайдар Кавказ сэриитинэн сибээстээн Осмаан импиэрийэтигэр көспүттэрэ. Маассабай эмиграция 1857 сылтан саҕаламмыта. Уопсай иһитиннэрии быһыытынан, 1858—1866 сыллар икки ардыларыгар Кавказтан 70 тыһыынча кэриҥэ ноҕайдар көспүттэр[61].

Ноҕайдар үгүс сүрүн дьарыктарынан 1917 сылга диэри көһө сылдьан сүөһү иитиитэ хаалбыта. Ноҕайдар сылгыны, барааны, тэбиэни, сүөһүнү иитэллэрэ. Кинилэр көһө сылдьар олохторун сүрүн сирэ ноҕай истиэпэ этэ. XVIII үйэттэн ыла Кубанскай ноҕайдар олох олорон, сири оҥоруунан дьарыктаммыттара. XIX үйэ иккис аҥаарыгар Ачикулаах оройуонун ноҕайдара эмиэ сир оҥоруунан дьарыктанар буолбуттара[63].

Ноҕайдар аныгы олорор сирдэрэ

Билигин ноҕайдар сүрүннээн Хотугу Кавказка уонна Соҕуруу Поволжьеҕа олороллор — Дагестааҥҥа (Ноҕай, Тарумовскай, Кизляр уонна Бабаюртовскай оройуоннар), Ставропольскай кыраайга (Нефтекум оройуона), Карачай-Черкесияҕа (Ноҕай оройуона), Чечняҕа (Шелковскай оройуон хотута) уонна Астрахань уобалаһыгар. Ноҕай омук аатыттан Ноҕай истиэпин аата тахсар — ноҕайдар Дагестан, Ставрополь кыраайын уонна Чэчиэн Өрөспүүбүлүкэтин сирдэригэр биир кэлим олорор оройуоннара.

Ноҕайдар ЮФО-ҕа уонна СКФО-ҕа куорат уонна тыа нэһилиэнньэлээх пууннарынан тарҕаныылара %, 2010 с. биэрэпиһэ
Ноҕайдар Ураал федеральнай уокуругар куорат уонна тыа нэһилиэнньэлээх пууннарынан тарҕаныылара %, 2010 с. биэрэпиһэ
Дагестаан этно-лингвистическай картата

Кэнники уонунан сылларга Арассыыйа атын эрэгийиэннэригэр: Москваҕа, Санкт-Петербурга, Ямало-Ненецкэй автономнай уокурукка уонна Ханты-Манси автономнай уокуругар улахан ноҕай общиналара үөскээбиттэрэ.

Карачай-Черкесияҕа национальнай Ноҕай уобалаһын тэрийэр туһунан быһаарыы (Дагестан Ноҕай уобалаһыгар майгынныыр) 2005 сыл сайыныгар ылыллыбыта уонна 2006 сыл алтынньы 8 күнүгэр ыытыллыбыт референдумҥа бигэргэммитэ.

Уокурук 2007 сыл тохсунньу 17 күнүгэр Адыге-Хабльскай оройуон сиригэр-уотугар тэриллибитэ. Ноҕай оройуонун иэнэ 187 км² кэриҥэ, ол эбэтэр Карачаево-Черкесия сирин 1,3 %. Карачаево-Черкесияҕа баар ноҕайдар биэс субъект тэрийэр омуктартан биирдэстэрэ буолаллар.

Арассыыйа Федерациятын 2010 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн 50 уонна онтон элбэх ноҕайдар ааҕыллыбыт субъектара
  • Дагестаан Өрөспүүбүлүкэтэ — 40 407
  • Кабардино-Балкария Өрөспүүбүлүкэтэ — 289
  • Калмыкия Өрөспүүбүлүкэтэ — 75
  • Карачай-Черкесия Өрөспүүбүлүкэ — 15 654
  • Коми Өрөспүүбүлүкэтэ — 201
  • Саха Өрөспүүбүлүкэтэ — 357
  • Хотугу Осетия Өрөспүүбүлүкэтэ — Алания — 220
  • Чэчиэн Өрөспүүбүлүкэтэ — 3444
  • Краснодар кыраайа — 300
  • Красноярскай кыраай — 950
  • Ставрополь кыраайа — 22 006
  • Астрахань уобалаһа — 7589
  • Волгоградскай уобалас — 178
  • Воронеж уобалаһа — 99
  • Калуга уобалаһа — 99
  • Москва уобалаһа — 266
  • Мурманск уобалаһа — 108
  • Ростов уобалаһа — 233
  • Саратовскай уобалас — 379
  • Тула уобалаһа — 133
  • Тюмень уобалаһа (автономнай уокуруктара суох) — 86
  • Хабаровскай кыраай — 120
  • Москва — 585
  • Санкт-Петербург — 126
  • Ханты-Манси автономнай уокуруктара — Югра — 5323
  • Ямало-Ненецкай автономнай уокурук — 3479

2010 сыллааҕы биэрэпиһинэн Арассыыйа Федерациятын биир да ноҕайы киллэрбэтэх соҕотох субъега Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ буолар.

Астрахань уобалаһа

Астрахань уобалаһыгар ноҕайдар уопсай ахсааннара (баар биэрэпис матырыйаалларыгар ноҕайдар 1970 сыллааҕы биэрэпистэн ыла учуоттаммыттар)[64]:

  • 1970 сыл биэрэпиһинэн — 64;
  • 1979 сыл биэрэпиһинэн — 86;
  • 1989 сыл биэрэпиһинэн — 3958;
  • 2002 сыл биэрэпиһинэн — 4570;
  • 2010 сыл биэрэпиһинэн — 7589.

Дагестаан

Дагестааҥҥа ноҕайдар Дагестаан олохтоох омуктар статуһун ылаллар, официальнайдык бу Дагестааҥҥа ноҕай тылын официальнай статуһун эмиэ бэлиэтиир. Дагестааҥҥа ноҕайдар нэһилиэнньэлэрэ маннык уларыйбыта(биэрэпис сылын иһигэр Дагестаан нэһилиэнньэтигэр ноҕайдар ахсааннара скобка иһигэр ыйыллар)[64]:

  • 1939 сыл биэрэпиһинэн — 4677 (0,50 %);
  • 1959 сыл биэрэпиһинэн — 14 939 (1,41 %);
  • 1970 сыл биэрэпиһинэн — 21 750 (1,52 %);
  • 1979 сыл биэрэпиһинэн — 24 977 (1,53 %);
  • 1989 сыл биэрэпиһинэн — 28 294 (1,57 %);
  • 2002 сыл биэрэпиһинэн — 38 168 (1,48 %);
  • 2010 сыл биэрэпиһинэн — 40 407 (1,39 %).

Карачаево-Черкесия

Кубань ноҕайдара икки этническэй хос бөлөххө арахсаллар: «кубанецтар» (Карачаево-Черкесскай Өрөспүүбүлүкэ Ноҕай, Хабезскай, Адыг-Хабль оройуоннарыгар уонна Ставропольскай кыраай Кочубеевскай оройуоннарыгар олороллор) уонна «бештаовецтар» (эбэтэр Пятигорскай ноҕайдара), Ставропольскай кыраай Минералводскай оройуонугар олороллор.

Ноҕай оройуона:

  • Адиль-Халк аул — 1,65 тыһ. (95 %);
  • Икон-Халк аул — 4,08 тыһ. (94 %);
  • Кызыл-Тогай аул — 0,17 тыһ. (74 %);
  • Эркен-Халк аул — 1,53 тыһ. (89 %);
  • Эркен-Шахар бөһ. — 1,99 тыһ. (48 %);
  • Кубан-Халк аул — 0,40 тыһ. (41 %);
  • Эркен-Юрт аул — 1,90 тыһ. (86 %);
  • Евсеевскай хутор — 0,11 тыһ. (50 %).

Хабезскай оройуон:

  • Кызыл-Юрт аул — 572 (88 %).

Адыг-Хабль оройуона:

  • Адыге-Хабль аул — 0,68 тыһ. (17 %).

Черкесск куорат уокуруга — 1,87 тыһ. (1,4 %).

Турция

Турцияҕа ноҕайдар Анкара, Газиантеп, Конья, в Сивас, Токат, Шанлыурфа, Балыкесир, Эскишехир, Афйонкарахисар уо. д. а. илларга олороллор. Конья уонна Анкара ногайдара джембойлук уонна джетисан бөлөхтөрүгэр киирэллэр, Сивас ноҕайдара едишкулларга киирэллэр.[65]

Турцияҕа 1970 сылтан ыытыллар биэрэпистэр этническэй састаап туһунан дааннайдары киллэрбэт буоланнар, Турцияҕа баар ноҕайдар чопчу ахсааннара биллибэт.[66]

Антропология

Уопсайынан, ноҕайдар олохсуйар сирдэрэ устуоруйа кэмҥэ Илиҥҥи Европа хочотун нэһилиэнньэтин норуоттар икки ардыларынааҕы дьүөрэлэһиилэрин динамикатын олохтуур уустук миграционнай процесстар ситимнэрин зонатын хабар, ол этническэй территорияҕа кэлин этнополитическай түмсүү тэриллибитэ, ол ноҕайдары үөскэппитэ. Чуолаан, бу ноҕайдар араас бөлөхтөрө араас расовай көрүҥнээхтэрин быһаарар[67].

  • Ачикулак ноҕайдара уонна ноҕайдар-карагаштар.
  • Кубань, Пятигорскай уонна Кырыым ноҕайдара.
  • Караноҕайдар (Дагестаан Өрөспүүбүлүкэтэ уонна Чечня) соҕуруу сибиир раса бэлиэлээхтэр. Сырдык харахтаахтар уонна саһархай баттахтаахтар көрсөллөр.

Литэрэтиирэҕэ[68][69][70] ноҕай нэһилиэнньэтэ араас краниологическай комплекстарынан уратыланар дааннайдар бааллар: европейскай майгылаах бөлөхтөр уонна монголоид майгыларыгар араас кээмэйдээх тардыһыылаах уопсастыбалар бааллара. Ноҕай этнополитическай ассоциацията орто үйэлэргэ Илиҥҥи Европа истиэптэрин нэһилиэнньэтин морфологическай характеристикаларын утум салҕааһыны бэлиэтээбитэ.

Генофонд

Кубань ноҕайдарын генетическэй устуоруйатыгар Соҕуруу Сибиир уонна Монголия нэһилиэнньэлэрин кытта булкуйуу икки түбэлтэтэ баара[71]: VIII уонна XVII үйэлэргэ. Сорох мурзалар Суворовка бас бэринэллэрин биллэрбиттэрэ уонна Кырыымы уонна гоҕайдар сирдэрин Арассыыйа импиэрийэтигэр киллэриини билиммиттэрэ. Суворов 1783 сыл устата тутулуга суох буолуу иһин охсуһууну салҕаабыт ноҕайдар этэрээттэрин утары экспедициялары ыыппыта.

Хаалбыт ноҕайдар, Суворов сэриилэрин эккирэтэллэриттэн куотан, Кубань истиэптэриттэн соҕуруу, Хотугу Кавказ хайаларын тэллэхтэригэр куотан барбыттара.

Тыллара

Ноҕай тыла түүр тылларын ахсааныгар киирэр.

Ноҕайдар киэҥ сиринэн тарҕанан олорор буоланнар кинилэр тыллара түөрт улахан диалеккэ арахсар: караногай (Дагестааҥҥа уонна Чечняҕа), ногай эбэтэр кум (Ставрополь кыраайыгар), акногай эбэтэр кубань (Карачай-Черкес сиригэр), карагаш (Астрахан уобалаһыгар).

Ноҕай тыла Кырыым татаардарын тылларын степной диалега буолар. Ол иһин сорох чинчийээччилэр саныылларынан татаар тылын йуртов, алабуҕа уонна кундров диалектара ноҕай тылыгар киирэллэр.

Ноҕай тыла каракалпак уонна каһаах тылларын кытта түүр тыллар кыпчак бөлөҕүн сүрүнэ буолар.

Ноҕай тылым литературнай көрүҥэ караногай диалегар олоҕуран оҥоһуллубута.

Сурук-бичик

XVIII үйэттэн 1928 сылга диэри бичик арааб графиканан тутуллубута, 1928—1938 сс. — латыынныы. 1938 сылтан ыла кириллица алпаабыта туттуллар.

Култуура

Үгэс буолбут дьарык — көһө сылдьар уонна сүөһүнү мэччитэр иитии: ат иитиитэ[72][73][74][75], тэбиэн иитиитэ[76][77], сүөһү иитиитэ[78], ону тэҥэ көтөр иитиитэ, чуолаан хаас иитиитэ, онтон кинилэр эт эрэ буолбакка, куорсун бородууксуйаны (куорсун сыттыктар, суорҕаннар уонна бэриинэлэр) оҥорууга үрдүктүк сыаналанар куорсуну. Булт[79] — булчут көтөрдөрү: боруллуолары, мохсоҕоллору, кыыртары[80], булчут ыттары: борзайдары[81], силковайдары[82] кытта. Көмө хаһаайыстыба — үүнээйи үүннэриитэ[83][84][85][86], мүөттээх ыҥырыаны иитии[87].

Таҥас

Таҥас-сап, материальнай култуура атын тэриллэрин курдук, норуот устуоруйа суолун, олоҕун-дьаһаҕын, национальнай майгытын, аан дойду туһунан эстетическэй өйдөбүллэрин көрдөрөр[88].

undefined

Национальнай таҥас — ноҕай омугун баай устуоруйа уонна этнокультурнай нэһилиэстибэтэ буолар. Бэйэтин үйэлээх устуоруйа сайдыыны, көһө сылдьар дьон үгэстэрин, култуурунай ситимнэрин уонна дьон олорор сирин географиятын туһунан өйдөбүлү биэрэр.

undefined

Ноҕайдар национальнай таҥастара былыргы көһө сылдьар дьон таҥастарын элеменнэригэр олоҕурар. Элбэх бэлиэлэрэ сакалар (б. э. инн. VII үйэ), сарматтар (б. э. инн. II үйэ), гуннар (III үйэ) уонна кыпчактар кэмнэригэр үөскээбиттэрэ[89]. Ноҕай киэргэл ускуустубата («хой муостара», «олох маһа» уо. д. а. курдук ойуулар) сака, сармат, гунн уонна Алтан Орда кэмнэрин көмүүлэригэр баар холобурдартан үөскүүр.

Ноҕайдар, истиэп сэрииһиттэрэ буоланнар, бириэмэлэрин үксүн атынан атаарар буоланнар, таҥастара-саптара көһө сылдьар олохторун майгытын көрдөрөр. Ол курдук, саппыкылар үрдүк тиһиктээхтэр, ат сүүрдүүтүгэр табыгастаах буоллун диэн ыстааннара кэҥэтиллибиттэрэ, капталлар уонна шепкеннар аһаҕас түөстээх буолаллара, төбө кэтэр араас көрүҥнэрэ сайыҥҥы уонна кыһын климатическай уратыларын учуоттууллара уо.д.а.

Ноҕайдар үгэс буолбут таҥастарыгар каптал[ru] уонна баслык[ru][90], шаровар уонна хойуу бараан тулуупа киирэллэрэ. Эр киһи таҥаһа туника быһыылаах иһинэн кэтэр ырбаахы, киэҥ атахтаах ыстаан, тас ырбаахы, илиитэ суох куурка, кафтан, бешмет уонна черкеска (баайдарга), бурка, тирииттэн оҥоһуллубут атах таҥаһа, сафьян, хром, папаха, боолдьох сэлээппэ буолаллара. Кыһыҥҥы кэмҥэ бараан эбэтэр бөрө, саһыл, тииҥ, каракул тириититтэн тигиллибит бэргэһэлэри кэтэллэрэ. Эр дьон таҥаһыгар сэрии сэбэ уонна куйах эбэллэрэ: ох саа, балта, үҥүү, кольчуга, кынчаал, саабыла, шашка, XVII үйэ ортотуттан саа: саалар уонна араас көрүҥнээх пистолеттар.

Дьахталлар көстүүмнэрэ эр дьон көстүүмнэригэр майгынныыр; Манна ырбаахы-былааччыйа, араас көрүҥнээх платьелар, соннор, түүлээх эбэтэр таҥас бэргэһэлэр, шарфтар, былааттар, косынкалар; түүттэн, тирииттэн, сафьянтан тигиллибит атах таҥаһа, ону тэҥэ курдар уонна араас киэргэллэр киирэллэрэ.

Ас

Ноҕайдар үгэс буолбут ас-үөл систиэмэлэрэ сүөһү бородууксуйатын, араас көрүҥнээх переработка уонна ас астыыр ньымаларыттан турар, сир оҥоруу, булт, балыктааһын уонна хомуйуу бородууксуйатынан эбиллэр. Ноҕай кухнятын сүрүн астарын национальнай майгыта Евразия көһө сылдьар импиэрийэлэрин дириҥнэригэр үөскээбит уонна устуоруйаҕа олохтоммут экэниэмиэкэ уонна култуура тутулунан, олох-дьаһах ньыматынан, үгэстэринэн уонна итэҕэлинэн быһаарыллар[91][92].

Эбии көр

Быһаарыылар

  1. ↑ Бушаков В.А. Тюркская этноойконимия Крыма // ИЯ РАН, Москва, 1992 г.
  2. ↑ Кулькатов Ж.Б. Ногайский этнический компонент в Крыму и Нижнем Поволжье: общее и особенное // Культура народов Причерноморья. — 2012. — № 228.
  3. ↑ Кузеев Р.Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. Издательство "Наука", Москва, 1974 г.
  4. ↑ Трепавлов В. В. Ногаи в Башкирии, XV—XVII вв. Княжеские роды ногайского происхождения. Уфа: Урал. науч. центр РАН, 1997. 72 с. (Материалы и исследования по истории и этнологии Башкортостана. № 2)
  5. ↑ Словарь иностранных слов, вошедших в состав русского языка / Сост. Чудинов А. Н. — СПб., 1910.
  6. ↑ Р. Х. Керейтов. Ногайцы. Особенности этнической истории и бытовой культуры / Науч. ред. Ю. Ю. Клычников. Ставрополь: Сервисшкола, 2009.
  7. ↑ Бурджаны: источники, история изучения, гипотезы : автореферат дис. кандидата исторических наук : 07.00.07 / Хамидуллин Салават Ишмухаметович; [Место защиты: Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера) РАН] — Уфа, 2016
  8. ↑ Викторин В. М. Социальная организация и обычное право ногайцев Нижнего Поволжья (XVIII — нач. XX в.): автореф. дис. …канд. ист. наук / АН СССР, Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая, Ленингр. часть. — Л., 1985. С.-25
  9. ↑ Агеева Р. А. Какого мы роду-племени?: Народы России: имена и судьбы: Словарь-справочник // Р. А. Агеева, Отд-ние лит. и языка РАН. Центр языков и культур Северной Евразии им. кн. Н. С. Трубецкого. — М.: Academia, 2000. C.-240
  10. ↑ Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. Саранск: Изд-во МГУ им. Н. П. Огарева, 1960. С.-327, 328
  11. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. — 752 с.
  12. ↑ Plate 79 from Professor G. Droysens Allgemeiner Historischer Handatlas by R. Andree
  13. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. С.-471.
  14. ↑ Дыбо A. B. Хронология тюркских языков и лингвистические контакты ранних тюрков. М.: Академия, 2007. С.-810
  15. ↑ Димитров Б. България в средновековната морска картография XIV—XVII век / Божидар Димитров. София: Наука и изкуство, 1984.
  16. ↑ Брун, Филипп Карлович (1804—1879). Черноморье : сб. исслед. по ист. географии Южной России (1852—1877 г.) : в 2 ч. / Ф. К. Брун. — Одесса : тип. Г. Ульриха, 1879—1880. Ч. 2.— 1880 .— 422 с.
  17. ↑ Бартольд В. В. Сочинения. Том V. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. — Москва: Наука, 1968. — С. 143, 556. — 759 с.
  18. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. C.490
  19. ↑ Трепавлов В. В. Тюркские народы средневековой Евразии. Избранные труды / Отв. ред. И. М. Миргалеев. — Казань: ООО «Фолиант», 2011. — 252 с. ISBN 978-5-94990-032-1 С.-211
  20. ↑ Плетнева С. А. Кочевники Средневековья. — М.: Наука. — 1982. C-140
  21. ↑ Трепавлов В. В. Численность кочевого социума: источники и система подсчета // Этнографическое обозрение. 2000. — № 4. — С. 97.
  22. ↑ Егоров В. Л. Начальный период истории Ногайской Орды // Историко-географические аспекты развития Ногайской Орды. Махачкала, 1993. С. 30—35.
  23. ↑ Бессмертная смерть : ист. эссе / Иса Капаев. — Ставрополь : Шат-Гора, 2004. Архивировано 29 Балаҕан ыйын 2019 года. — 518 с. : ил., портр.; 20 см; ISBN 5-88197-001-2 : 1000 С. 375.
  24. ↑ Ногайский героический эпос / А. И.-М. Сикалиев (Шейхалиев); Науч. ред. Х. Г. Короглы; Карачаево-Черкес. ин-т гуманит. исслед. — Черкесск : КЧИГИ, 1994. — 326 с. Архивировано 29 Балаҕан ыйын 2019 года. ISBN 5-85183-008-5.
  25. ↑ Khodarkovsky M. Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500—1800. — Indiana University Press, 2002. — С. 9—11. — 290 с. — ISBN 9780253217707 Архивная копия от 30 Бэс ыйын 2020 на Wayback Machine
  26. ↑ 1 2 3 Ходарковский М. Степные рубежи России. Как создавалась колониальная империя. 1500—1800. — Новое Литературное Обозрение, 2019. — С. 26. — ISBN 9785444810927 Архивная копия от 20 Атырдьах ыйын 2021 на Wayback Machine
  27. ↑ Евстигнеев Ю. А. Россия: коренные народы и зарубежные диаспоры (краткий этно-исторический справочник). — Litres, 2008. — 330 с. — ISBN 9785457236653 Архивная копия от 20 Атырдьах ыйын 2021 на Wayback Machine
  28. ↑ 1 2 Тынышпаев М. Т. Материалы к истории киргиз-казакского народа. — Переиздание. — Алматы: Дом печати «Эдельвейс», 2014. — С. 47. — 88 с. — ISBN 9965-602-58-1
  29. ↑ 1 2 Трепавлов В. В. История Ногайской Орды — М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. — С. 47—48.
  30. ↑ [1]Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера
  31. ↑ Веселовский Н. И. Хан из темников Золотой орды. Ногай и его время. — Directmedia, 2013. — С. 1. — 61 с. — ISBN 9785446016396
  32. ↑ Вельтман, А. Ф. Маги и Мидийские каганы XIII столетия / А. Ф. Вельтман. — Москва : Унив. тип., 1860. — 79 с.
  33. ↑ КАРАГА́ШИ / Э. Ш. Идрисов // Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс]. — 2015.
  34. ↑ Карабаева А. З., Ююков С. С. География расселения астраханских ногайцев по территории Нижнего Поволжья // Геология, география и глобальная энергия. — 2020. — № 4 (79). — С. 115—119. — ISSN 2077-6322.
  35. ↑ БРЭ-нан, Астрахань татаардар хос бөлөхтөрүгэр киирэллэр. Ол гынан баран, кинилэр ноҕайдары кытта этническэй сыһыаннара үгэс быһыытынан билиниллэр.
  36. ↑ Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков к грядущему : материалы Первой Международной научно-практической конференции (г. Черкесск, 14-16 мая 2014 г.). Черкесск, 2014. С. 142—143.
  37. ↑ Бариев Р. Х. Волжские булгары: история и культура. — СПб.: Агат, 2005. — С. 284. — 301 с.
  38. ↑ Масанов Н. Э., Абылхожин Ж. Б., Ерофеева И. В., Алексеенко А. Н., Баратова Г. С. История Казахстана: народы и культуры. — Алматы: Дайк-Пресс, 2000. — С. 592. — 608 с.
  39. ↑ Гейм И. А. Начертание всеобщаго землеописания по новейшему разделению государств и земель. — Москва : В Университетской типографии, 1819. — С. 289. — 510 с.
  40. ↑ Восточный Дашт-и Кыпчак в XIII — начале XV века. Проблемы этнополитической истории Улуса Джучи / Ред. И. М. Миргалеев. — Казань: Изд-во «Фэн» АН РТ, 2013. — 288 с
  41. ↑ Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Государства и народы Евразийских степей: от древности к Новому времени. СПб.: «Петербургское Востоковедение», 2009: 3-е изд.. исправл. и доп. 432 с. стр 65-74
  42. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. стр. 97-112, 495—497
  43. ↑ Тизенгаузен В. Извлечения из энциклопедии Эннувейри. А/VII. Сборникъ материаловъ, относящихся къ исторіи Золотой Орды. Т.1- Год выпуска: 1884 Автор: Тизенгаузен В. Г. (ред. сост.). Сигэнии күнэ: 16 Ахсынньы 2017. Архивировано 15 Тохсунньу 2018 года.
  44. ↑ Аристов Н. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности // Живая старина, 1896
  45. ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. Издательство «Наука», Москва, 1974 г. С.-489
  46. ↑ Арсланова А. А. Кыпчаки и термин Дашт-и Кыпчак (по данным персидских источников ХШ-XVIII вв.) // Национальный вопрос в Татарии дооктябрьского периода. Казань, 1990. С.-16
  47. ↑ Эхмэтжанов М. И. Нугай урдасы: татар халкынын тарихи мирасы. — Казан: Мэгариф, 2002. С.-54
  48. ↑ Эдиге: Ногайская эпическая поэма. Сокровищница народной словесности ногайцев. М.: Наука, 2016.
  49. ↑ Антонов И. В. Этническая история Волго-Уральского региона в XIII- начале XV вв. (историко-археологическое исследование) / И. В. Антонов. — Уфа, 2006.
  50. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М., 2001. — С. 4.
  51. ↑ Ю.Идрисов. Ногайцы в Терско-Сулакском междуречье. Сигэнии күнэ: 12 От ыйын 2014. Архивировано 14 От ыйын 2014 года.
  52. ↑ Картины сражений и портреты Генералиссимуса. Сигэнии күнэ: 12 От ыйын 2014. Архивировано 27 Ахсынньы 2013 года.
  53. ↑ СУВОРОВ И ДОНСКИЕ КАЗАКИ. Сигэнии күнэ: 12 От ыйын 2014. Архивировано из оригинала 27 Ахсынньы 2013 года.
  54. ↑ Владимир Гутаков. Русский путь к югу (мифы и реальность). Часть вторая. Сигэнии күнэ: 2 Балаҕан ыйын 2010. Архивировано 9 Атырдьах ыйын 2011 года.
  55. ↑ В. Б. Виноградов. Средняя Кубань. Земляки и соседи. Ногайцы. Сигэнии күнэ: 2 Балаҕан ыйын 2010. Архивировано 14 От ыйын 2014 года.
  56. ↑ Сергеев А. А. Уход Таврических Ногайцев в Турцию в 1860 г. / А. А. Сергеев // ИТУАК. — 1913. — № 49. — С. 212—213. Сигэнии күнэ: 8 Бэс ыйын 2019. Архивировано 16 Балаҕан ыйын 2018 года.
  57. ↑ Пределы кочевья кубанцев с российскими владениями в 1789 г. / Записки Одесского Общества Истории и Древностей. т.3. с.589-590. 1853 год. Сигэнии күнэ: 8 Бэс ыйын 2019. Архивировано 5 Бэс ыйын 2019 года.
  58. ↑ 1 2 3 Вадим ГЕГЕЛЯ. Освоение Дикого Запада по-украински. Сигэнии күнэ: 4 Ыам ыйын 2009. Архивировано из оригинала 7 Ахсынньы 2009 года.
  59. ↑ Виноградов В. Б. Средняя Кубань. Земляки и соседи (формирование традиционного населения) : Книга историко-культурных регионоведческих очерков / Под общ. ред. акад. РАН, проф. В. Л. Янина (МГУ) — Армавир, 1995. —Гл. Ногайцы. Архивировано 14 От ыйын 2014 года.
  60. ↑ Гутаков В. Русский путь к югу (мифы и реальность). Ч. 2. // «Вестник Европы», 2007. — № 21. Сигэнии күнэ: 2 Балаҕан ыйын 2010. Архивировано 9 Атырдьах ыйын 2011 года.
  61. ↑ 1 2 МАССОВАЯ МИГРАЦИЯ НОГАЙЦЕВ В ТУРЦИЮ. Сигэнии күнэ: 12 От ыйын 2014. Архивировано 14 От ыйын 2014 года.
  62. ↑ 1 2 Степь, где ногайские татары кочуют. Сигэнии күнэ: 12 От ыйын 2014. Архивировано 14 От ыйын 2014 года.
  63. ↑ Ногайцы: характеристика, хозяйство до революции. Сигэнии күнэ: 12 От ыйын 2014. Архивировано 14 От ыйын 2014 года.
  64. ↑ 1 2 Демоскоп. Сигэнии күнэ: 1 Кулун тутар 2013. Архивировано 14 Ыам ыйын 2011 года.
  65. ↑ Türkiye’deki Kırım Tatar ve Nogay Köy Yerleşimleri (тур.). tarihvakfi.org.tr. Сигэнии күнэ: 23 Бэс ыйын 2020. Архивировано 26 Бэс ыйын 2020 года.
  66. ↑ Межнациональные отношения в Турции. Сигэнии күнэ: 27 Бэс ыйын 2014. Архивировано 13 Атырдьах ыйын 2014 года.
  67. ↑ Материалы по изучению историко-культурного наследия Северного Кавказа. Выпуск IV: Антропология ногайцев. — ИА РАН. М.: Памятники исторической мысли. Ч.II. Антропология современных ногайцев
  68. ↑ Комаров С. Г., Чхаидзе В. Н., Ногайцы Восточного Приазовья по данным краниологии, Вестник Челябинского государственного университета. Сер.: история, Издательство Челябинского государственного университета, Челябинск, 2013, 12, 17 — 27
  69. ↑ Комаров С. Г., Население Букеевской степи в эпоху Золотой Орды по данным краниологии, Вестник Калмыцкого института гуманитарных исследований, 2014, 4, 45 — 57- Русский
  70. ↑ Комаров С. Г., Ногайцы степного Предкавказья по данным краниологии, Вестник антропологии, ИЭА РАН, Москва, 2014, 3, 78 — 88
  71. ↑ «There are exceptions, like the Balkars, Kumyks, and Nogais in Northern Caucasus, who showed either earlier dates of admixture (8th century) or much later admixture between the 15th century (Kumyks) and 17th century (Nogais)» см. The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia. Bayazit Yunusbayev, Mait Metspalu, Ene Metspalu, Albert Valeev, Sergei Litvinov, Ruslan Valiev, Vita Akhmetova, Elena Balanovska, Oleg Balanovsky, Shahlo Turdikulova, Dilbar Dalimova, Pagbajabyn Nymadawa, Ardeshir Bahmanimehr, Hovhannes Sahakyan, Kristiina Tambets, Sardana Fedorova, Nikolay Barashkov, Irina Khidiyatova, Evelin Mihailov, Rita Khusainova, Larisa Damba, Miroslava Derenko, Boris Malyarchuk, Ludmila Osipova, Mikhail Voevoda, Levon Yepiskoposyan, Toomas Kivisild, Elza Khusnutdinova, Richard Villems. Published: April 21, 2015. Архивировано 20 Атырдьах ыйын 2021 года.
  72. ↑ Бентковский И. Обзор коневодства на Северном Кавказе. // СГВ, № 6-7, 1878.
  73. ↑ Л. М. Коздоков. Заметка о кавказском коневодстве. Газ.'«Терские ведомости», № 10, 1869
  74. ↑ Караногай, страна кочевников и патриархального быта., лл. 93—94.
  75. ↑ А. Павлова «О ногайцах, кочующих по Кизлярской степи» С.10 (СПб.1842).
  76. ↑ Фарфоровский С. В., Ногайцы Ставропольской губернии. Историко-этнографический очерк, Тифлис, 1909. С.9
  77. ↑ Лакоза И. И. Верблюдоводство.- М.: Сельхозгиз.- 1953; Терентьев С. М. Верблюд и уход за ним.- М.: Сельхозгиз, 1950
  78. ↑ http://miris.eurac.edu/mugs2/do/blob.pdf?serial=1151592731479&type=pdf Архивная копия от 14 Кулун тутар 2016 на Wayback Machine Титульные этносы Российской Федерации. Аналитический справочник
  79. ↑ Стрейс, 1935. С. 196
  80. ↑ Гаджиева С. Ш. Материальная культура Ногайцев в 19 начале 20 века — М.: Наука, 1976. — 227 c.
  81. ↑ «Охота на Кавказе» : Очерк / Н. Н. Толстой .— 1857.]
  82. ↑ Schlatter, 1836. S. 216
  83. ↑ http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/PDS_1/21-40/35.htm Архивная копия от 14 Кулун тутар 2016 на Wayback Machine 1492, июня 27. Грамоты к великому князю Ивану Васильевичу из Крыма/Д. Крымские, № 1, стр. 306—323
  84. ↑ Гмелин, 1777. С. 176
  85. ↑ Георги, 1796. С. 43
  86. ↑ Сергеев, 1913. С. 187, 193
  87. ↑ http://www.runivers.ru/bookreader/book58687/#page/1/mode/1up Архивная копия от 15 Кулун тутар 2016 на Wayback Machine Полное собрание учёных путешествий по России, издаваемое Императорскою академиею наук. Т. 6 (Записки путешествий академика Фалька). СПб., 1824.
  88. ↑ Национальная одежда // Noghay.Ru. Сигэнии күнэ: 12 Балаҕан ыйын 2015. Архивировано 10 Олунньу 2016 года.
  89. ↑ Доде Звездана Владимировна. Костюм населения. Северного Кавказа VII—XVII веков. (Реконструкция этносоциальной истории) / М.: ИА РАН, 2007.
  90. ↑ Традиционная одежда и форма терских, кубанских казаков. Архивировано из оригинала 10 Олунньу 2005 года.
  91. ↑ Приоритеты ногайской пищи. Барият Алимова, вед.научный сотрудник ИИАЭ ДНЦ РАН, доктор истор.наук, журнал «Возрождение», № 9, 2006 г. Сигэнии күнэ: 16 Ахсынньы 2017. Архивировано 21 Ахсынньы 2017 года.
  92. ↑ Керейтов, P. X.. Ногайцы. Особенности этнической истории и бытовой культуры : монография /науч. ред. Ю. Ю. Клычников ; Карачаево-Черкесский институт гуманитарных исследований. — Ставрополь : Сервисшкола, 2009. С. 225. Сигэнии күнэ: 15 Кулун тутар 2016. Архивировано 15 Кулун тутар 2016 года.

Литэрэтиирэ

  • Нагаи // Брокгауз уонна Ефрон энциклопедическай тылдьыта: 86 туомнаах (82 т. уо. 4 эб.). — СПб., 1890—1907.
  • Ярлыкапов, Ахмет А. Ислам у степных ногайцев. — М.: Инст. этнологии и антропологии, 2008.
  • Ногайцы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8
  • Ногайцы // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3
  • Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 374
  • Гизер С. Н. Жилые дома причерноморских ногайцев в записках путешественников // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І.І. Мечникова. — Одеса, 1999. — Вип. 10. — С. 102—107.

Категориялар