Нуучча тылынанПартнёрдар бырайыактараАнал бырайыактар
Тас көрүҥүн уларытТылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Чуваштар

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга
Learning.svg

Б.Н. Ельцин аатынан бибилэтиэкэ матырыйааллара

Arrow-Right.png
Library.png
Бу ыстатыйаҕа Б.Н. Ельцин аатынан бэрэсидьиэн бибилэтиэкэтин пуондарын матырыйааллара туттуллубуттара
Матырыйаалларга

Чуваштар (чуваштыы: Чăвашсем, нууч. Чува́ши) (бэйэлэрин чӑвашсе́м, чӑва́ш ааттаналлар) — түүр тыллаах омук[42]; Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Чувашия Өрөспүүбүлүкэтин олохтоох нэһилиэнньэтэ. Ахсааннара — 1 067 139 (2021 сыл)[43].

Ойуулааһына

2010 сыллаахха ахсааннара: аан дойдуга — 1,5 мөл[44], онтон Арассыыйаҕа — 1 мөл 435 тыһыынча (2010 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн). Чувашияҕа Арассыыйаҕа олорор чуваштар улахан аҥардара олорор, атыттара Арассыыйа бары эрэгийиэннэригэр кэриэтэ олороллор, онтон кыра өттө Арассыыйа Бэдэрээссийэтин тас өттүгэр, Казахстаҥҥа, Узбекистаҥҥа уонна Украинаҕа ордук улахан бөлөхтөр бааллар.

Чуваштар үс сүрүн этнографическай бөлөххө арахсаллар: аттаах чуваштар (вирьял эбэтэр тури) — чувашия хотугулуу-арҕаа өттө, Орто Поволжье финно-угорскай нэһилиэнньэтин компоненын киллэрэллэр; орто халыма чуваштара (анат енчи) — Чувашия хотугулуу-илин, генетическэй чинчийиилэринэн, эрдэтээҥи түүр (гунн) төрүттээх; алын чуваштар (анатри) — Чувашия соҕуруу уонна кини тас өттүгэр. Тыла-чуваш тыла. Түүр тылларын булҕар бөлөҕүн соҕотох тыыннаах бэрэстэбиитэлэ буолар. «окайдыыр») уонна алын («укайдыыр») диэн икки түөлбэ тыллаах.

Үгүс итэҕэли тутуһар чуваштар сүрүн итэҕэллэрэ — православнай христианство. Ону тэҥэ, чуваштар ортолоругар чуваш үгэс буолбут итэҕэлин бэрэстэбиитэллэрэ эмиэ бааллар[45][46], ону таһынан аҕыйах мусульман баар[47].

Этногенез

Практикаҕа олоҕурбат биир түөрүйэ-гипотеза быһыытынан, аныгы чуваштар өбүгэлэрэ түүр тыллаах көс омук этилэр, биһиги эрабыт иннинэ бастакы тыһыынча сыллардаахха хуннар арҕаа кынаттара буолаллара уонна Киин Азияҕа олороллоро. Биһиги эрабыт II—III үйэлэригэр Хотугу Кавказка олохсуйбуттар. VII—VIII үйэлэргэ атын булҕар биистэрин кытта Орто Поволжьеҕа көспүттэр, онно хайыы-үйэ манна олорбут финно-угор биистэрин кытта булкуспуттар[48].

Чуваш номохторугар уонна историческай үһүйээннэргэ сурулларынан, чуваш өбүгэлэрэ соҕурууттан, Кавказтан көһөн кэлэн бэйэлэрин сувардар уонна булҕардар диэн ааттаналлара[49]. Сувар княжествотын ахтыы аан бастаан Табаристан баһылыгын уола (855—874 сс.) Ибн-Хордадбэх тиэкистэригэр көстөр: «Дербент Кэннигэр (салайааччылар бааллар) — Сувар салайааччыта ѕوفار уонна Лакза…»[50]. Сувардар диэн урут савирдар (сабирдар) диэн ааттанар былыргы сир оҥорор нэһилиэнньэ, биир кэмҥэ гуннар союзниктара этилэр уонна Арҕаа уонна Хотугу Кавказтан көхтөөх сири оҥоруу зоната хоту диэки сыҕарыйан истэҕин аайы тэҥҥэ сыҕарыйбыттара.

Устуоруйаҕа көстөрүнэн, чуваштар култуураларыгар хаһан да юрта уонна көс биистэрин үгэстэрэ суоҕа, үгүс бэлиэлэринэн чуваштар сири оҥоруунан дьарыгырар норуот[51]. Сувар өбүгэлэринэн Поволжьеҕа кавказ сабира (савира) омуктара этилэр. Стефан Византийскай этэринэн: «Понтий уобалаһын норуота сапирдар (Σάπειρες) билигин β-нан — Савирдар (Σαβειρος) диэн ааттанар»[52]. Сири оҥоруу зоната сыҕарыйбытын түмүгэр б.э. бастакы тыһыынча сылыгар Арҕаа Кавказ сабирдара (савирдара) Поволжьеҕа көспүттэр.

Савирдар (сабир) Сибииртэн төрүттээхтэрин туһунан М. И. Артамонов быһаарыыта гипотеза быһыытынан манси-вогул «сипир» этнонимын кытта ситимнээх[53]. Сабирдары Сибииргэ бааллар диэн (Ибир-Сибиир) эрдэтээҥи үйэҕэ ахтар биир да источник суох, ол оннугар сабирдар (савирдар) Дагестааҥҥа уонна Хотугу Кавказка олохсуйбуттарын туһунан суругунан источниктарга б.э. V үйэтиттэн бигэтик ахтыллар. Филолог Рамстед (KWb. 362) этэринэн, бу аат монголлуу Sibir диэн тылтан тахсар, «талах, сииктээх сир» диэн суолталаах, мантан түүр ааттара эмиэ үөскээбиттэр[54].

Кинилэр Кавказка олорбут сорох сирдэрэ-уоттара Сахиб ас-Сарир судаарыстыбатыгар киирэрэ, ол иһин кавказтыы «сарира» политонимынан, кэлин Волгаҕа «булҕардар» политонимынан эмиэ ахтыллыахтарын сөп. Сабир (Säβίr) диэн этноним ордук хойукку туттуллуутун Аль-Мас’удига көрсүөххэ сөп, кини бу омуктары Хазар хаҕанатын подданнайдарыгар киллэрэрэ[55].

Савирдар Кавказтан бүтэһиктээхтик XIV үйэҕэ барбыттар. Бу түмүк Дагестантан Поволжьеҕа 2-с тииптээх көмүү пааматынньыктара тарҕаммыттарынан бэлиэтэнэр. Чуваштар Поволжьеҕа маннык пааматынньыктары «О преследовании чувашей и других инородцев за переход в магометанство» диэн Арассыыйа Сенатын 1749 сыллаах ыйааҕа тахсыар диэри туһаммыт үгэстээхтэрэ биллэр[56].

Ахсааннара уонна тайаан олоруулара

Чуваштар тарҕанан олоруулара, 1860 гсыл
Расселение чувашей в Приволжском федеральном округе по городским и сельским поселениям в %, перепись 2010 г.
Расселение чувашей в Уральском федеральном округе по городским и сельским поселениям в %, перепись 2010 г.
Расселение чувашей в СФО по городским и сельским поселениям в %, перепись 2010 г.

Нуучча судаарыстыбатыгар холбоһууттан саҕалаан ССРС ыһыллыар диэри чуваштар ахсааннара куруук эбиллэн испитэ. 1991 сыл кэнниттэн үүнүү тохтоон уонна чуваш нэһилиэнньэтин биллэрдик аҕыйаан барбыта[57].

1989 сыллаахха ССРС-ка 1 842 300 чуваш олорор (бу ахсаан чыпчаала). 2002 сыллаахха Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр номнуо 1 637 094 этэ; 2010 сыллаахха 1 435 872 эрэ этэ. 2019 сыллаахха чуваш барыта 1 223 395 киһи. 2021 с. биэрэпиһинэн чуваш 1 067 000 киһи.

Антропологическай тииптэрэ

Араас компоненнара чуолкайдык көстөр чуваш норуотун антропологиятын састааба кини этническэй үөскээһинин уустугун туоһулуур[58]. Үөһээ уонна алын чуваш антропологиятын тииптэрэ биллэр уратылаахтар. Антропология дааннайдара хотугу чуваштар үөскээһиннэрэ соҕуруу чуваштартан ураты суоллаахтарын туоһулууллар[59].

Үөһээҥи чуваш антропологияларын тииптэрин бастакы чинчийиини П. И. Зенкович салайааччылаах Москватааҕы университет Антропология институтун эспэдииссийэтэ 1936 сыллаахха Т. А. Трофимова кыттыытынан ЧАССР Моргауш, Аликовскай, Калининскай уонна Красноармейскай оройуоннарыгар ыыппыта. Тастан көрөн үөрэтии матырыйаалларынан көрдөххө, чинчийиллибит дьон 63,5%-нын субураал тиибиигэр киллэриллиэн сөп, ону таһынан бу ахсаантан аҥаарын кэриҥэ арыый биллэр европеоидтыҥы уратылардааҕа бэлиэтэммит. 21,1 % кэриҥэ араас европеоид тииптэрин бэрэстэбиитэллэрэ, хараҥа да баттахтаах, харахтаах да, уонна сырдык баттахтаах да, сырдык харахтаах дьон. Бастакылар элбэхтэр. Чинчиллибит дьонтон 5,1%-нын эрэ кэтит муруннаах, намыһах хаптаҕай сирэйдээх сублапоноид тиибигэр (нууч.) (сах. киллэриэххэ сөп. Уонна, кэтээһин 10,3%-на монголоидтыҥы тииптэргэ уонна европеоидтары кытта булкаас көрүҥнэригэр киллэриллибит. Ол састааптан 1/3 эрэ, ол аата кэтээн көрүллүбүт дьонтон бүтүн бөлөххө 3,5 % кэриҥэ, арыый «ыраас» монголоид көрүҥнэргэ киллэрилиэххэ сөп этэ[58]. Манна монголоидтыы буолуу, субурааллыы тииптээх, арааһа, орто үйэлэргэ Поволжье сиригэр югра (манси) дьонун кытта сибээстэһии түмүгэр үөскээбит. Хотугу чуваштар ортолоругар европеоид уонна лапоноид компоненнара араас европеоидтыҥы (Балановскай, Фатьяновскай култууралар) уонна былыргы лапоноид компоненнарыттан (Балахнинскай култуура уо. д. а.) уонна кинилэр булкаас көрүҥнэриттэн (Абашевскай култуура уо. д. а.) буолар олохтоох нэһилиэнньэни кытта сибээстээхтэр[58].

Үрдүк уонна киэҥ сирэйдээх уһун төбөлөөх монголоид тиибин Чувашия сиригэр гунн-булҕар биистэриттэн ордон, манна олохсуйбут көс дьоно киллэриэхтэрин сөп. Маннык сабаҕалааһын Забайкальеҕа Ильмовай пади Суджинскай могильнигын, ону тэҥэ Венгрияҕа гунно-авар көмүүлэрин хаһыылартан гуннар төбөлөрө чопчу биир уһун төбөлөөх монголоиднай тииптээх буолаллара бигэргэтэр. Чуваштарга билигин ордуктук биллэр үрдүк, кэтит сирэйдээх уһун төбөлөөх монголоид тиибэ баарын атыннык быһаарар уустук. Бу тиип европеоидтары кытта булкуһуута субураал тииптэригэр майгынныыр көрүҥнэри үөскэтэр[58]. Чуваш норуотун састаабыгар иккистээн киирбит уһун төбөлөөх монголоид тиибин атын «палеосибирскай» барыйаана, сабаҕалаатахха эмиэ гунн-булҕар биистэрин састаабын кытта сибээстээх[58].

Алын чуваштар антропологиялара Орто Поволжье европеоид бөлөхтөрүгэр тардыһар. Краниоскопическай уонна краниометрическай анализ соҕуруу чуваштар хотугу чуваштары кытта тэҥнээтэххэ ордук европеоидтаахтарын көрдөрөр[60]. Батыревскай уонна Яльчикскай оройуоннар нэһилиэнньэлэрэ ордук европеоиднайдар: хараҥа пигментациялаахтар, ортоттон үрдүк уҥуохтаахтар, үрдүк кэҥэриилээх уонна сирэйдэрин быһыыта-таһаата ордук күүскэ чорбойор дьон бырыһыана элбэх. Ити барыта кинилэр понтийскай тиип биллэр-көстөр уратылаахтарын быһаарар[61]. Первомайскай оройуон нэһилиэнньэтэ батырев уонна яльчик оройуоннарын дьонунааҕар уҥуохтахтарынан намыһахтар, ол гынан баран, кинилэр курдук, үөһээҥи чуваштарга холоотоххо европеоид өрүттэрэ баһыйар[62][63].

Этноним үөскээһинэ

Нуучча дьаһалтатын докумуоннарыгар аан бастаан «чюваша» этноним бесермяннарга 1511 с. туттуллубута. Аныгы чуваш норуотугар туттуллар «чуваш» этноним аан бастаан С. Герберштейн «Записки о Московии» (1521 с.) кинигэтигэр көстөр[64].

Өр кэмҥэ, ол аата ХІХ үйэ бүтүүтүттэн, этноним үөскээһинин «суваз» биис ууһун аатын кытта ситимнээбиттэрэ[65][66]. Араб айанньыта ибн-Фадлан 922 с.суруйууларыгар Волга Булгариятыгар исламы ылыныан баҕарбат «суваз» (атын дааннайдарынан «суван» эбэтэр «сувар»[67][68]) бииһэ ахтыллар. Чинчийээччилэр (Ковалевскай А. П., Ашмарин Н. И. уо. д. а) арааб 'с' үксүн арааб тылыгар суох «ч 'дорҕоону солбуйар, онон» сувазы " диэн былыргы итэҕэллэрин илдьэ хаалбыт чуваштар диэн бэлиэтииллэр. Ол эбэтэр, чăваш диэн бэйэни ааттааһын «булҕар тыллаах» түүрдэр чаастарын этнонимыгар быһаччы киирэр: *čōš → čowaš/čuwaš → čovaš/čuvaš.

Н. И. Золотницкай ыаллыы омуктар бэйэ-бэйэлэрин ааттаһар этнонимнарын аҕалар: «…ходуһа Черемистара Татаар Суас (Ол аата Чуваштар) диэн ааттаналлар, оттон Чувашъ, эмиэ хайалаах биир санаалаахтарын курдук — курук мари (ол аата хайа олохтоохторо)»[69]. Ити «ясачнай татаардар», ол эбэтэр Прикамьеҕа олорор татаардары кытта буккуспут Чуваш (сувар) нэһилиэнньэтин туһунан этиллэр. Арааһа, бүгүн татаардарга сыһыаннаах марийскай «суас» уонна «суасламардар» (чуваштар) «чуваш» диэн тылы уларытыы быһыылаах, тоҕо диэтэххэ, чуолаан Кама аллараа сүүрүгүн хоту өттүгэр сирдэр урут «Чуваш даругата» диэн ааттаналлара. Филолог Н. И. Ашмарин бу тылларга суас диэн тыл чӑваш этноним урукку көрүҥэ буоларын сабаҕалаабыта[70].

Мордва биистэрэ чуваштары ветьке диэн ааттыылларын туһунан ахтыллар үлэлэр бааллар: «Чуваши, которые такоже Чуваша, а по Мордовски Вьедеке называются, свойственное татарам имя удерживают и выговаривают оное Татарам»[71]. Бу түбэлтэҕэ Алатыр, Ардат уонна Буинскай оройуоннарга олорбут икки мордва биис уустарын — кельмаз уонна ветька туһунан былыргы үһүйээн чуваштарга ууруллуута барар[72].

Бигэргэтиллибэтэх түөрүйэнэн — кытай хроникаларыгар «кюеше» эбэтэр «цзюеше» диэн тиэрмин быһыытынан чӑваш аан бастаан б.э. и. 201 сыллаахха чуваштары бастакы ахтыы диэн б. э. и. I үйэ бүтүүтүгэр хунну биистэрэ баһылаабыт динлиннэрин сыдьааннарынан ааҕар чинчийээччилэр ылыналлар. Билигин бу гипотеза кириитикэни тулуйбат, тоҕо диэтэр Ибн Фадлан Мешхед рукопиһыгар сыыһа суруйуу — бэлиэ үрдүнэн хос точка киирбит, ол түмүгэр сир аайы туттуллар سوار сувар диэн этноним سواز суваз диэн ааҕыллар буолбут[73].

Волга-урал мусульман учуонайа уонна татаар суфията Мухаммед-Мурад Рамзи саныырынан, «Талфик ал-ахбар ва талких ал-асар фи вакаи' Казан ва Булгар ва мулук ат-татар» диэн устуоруйалыы үлэҕэ «чуваш» диэн аакка этническай буолбакка конфессиональнай суолта этиллэр[74].

Чуваштар этнонимнарын туһунан уопсай ылыныллыбыт санаа суоҕуттан, чуваштар бэйэлэрин ааттара дьүөрэлэһэр тыллартан үөскээбит версиялара эмиэ бааллар. Холобур, тыл үөрэхтээҕэ Ю.Немет гипотезатынан: «…түүр этнонима чăваш (чуваш) волгатааҕы түүр тылын živaš (холку, сэмэй, эйэлээх)кытта тэҥ. Оннугу эмиэ кыргыыс аҕа ууһун аатын živaš = чăваш туһунан эмиэ этиэххэ наада. Аллараа кумадинецтарга чабаш (эйэлээх, эйэлээх, бытаан) бииһин ууһа баар. Бүтэһик үс аат барыта биир семантикалаах бөлөххө киирэр, ураты хос ааттар буолаллар»[75]. "Бу Кыһыл Көмүс Ордууга уонна Казан ханствотыгар бас бэриниилээх, түһээн төлүүр эйэлээх сири оҥоруунан дьарыктанар нэһилиэнньэни бүтүннүүтүн булҕардар уонна кыпчактар «чуваштар» диэн ааттыыллара“[76].

Устуоруйалара

Билим түмсүүтүгэр чуваштары үрүҥ көмүс булҕардар сыдьааннарынан ааҕаллар[28][29][30][31][32][33][34][35][36][37][38]. Бэйэлэрэ бэйэлэрин устуоруйалыы үһүйээннэргэ монголлар урусхаллаабыт сувар норуотабыт дэнэллэр: „Сувар (Сăвар) куораты өстөөхтөр толору халаабыттар, уоттаан кэбиспиттэр. Куорат нэһилиэнньэтин өстөөҕү кытта сэриигэ өрө туруорбут хорсун Пилтеперы уонна кини сэрииһиттэрин кытаанахтык кэлгийэн баран, чиэппэрдээн өлөрөөрү Патту-хааҥҥа ыыппыттар. Кэрэ былыргы куорат оннугар таас, күл эрэ хаалбыт. Татаар-монгуоллар утарыласпыт куорат олохтоохторун, хас уонтан тохсуһун кутаа уокка умаппыттар, тыыннаахтары кулуттуу үүрбүттэр. Өстөөх илиитигэр киирбэтэх дьон Атǎл (Волга) уонна Сǎр (Сура) өрүстэри туораан сур ойуурдарыгар саспыттар“»[77][78].

Оттон булҕар-чуваш этнотыл утумнааһынын кыһалҕатын туһунан этэр буоллахха, билигин дьэҥкэтик быһаарыллыбыт курдук ааҕыахха сөп. Быһата, бу кыһалҕанан ыкса дьарыктанар тюрколог-компаративистар бары чуваш тылын түүр тылларын булҕар (эбэтэр огур) бөлөҕүн (нууч.) (сах. соҕотох тыыннаах тылынан билинэллэр [Pritsak, 1955 Вenzing, 1959, I, 685—694; 695—751; Róna-Таѕ, Fodor, 1973; Ligeti, 1986; Текіп, 1988; ceylan, 1997; róna-таѕ, 1999; 2011 Уо. д. а.] бу балаһыанньаны казан коллегалара эмиэ билинэргэ күһэллэллэр [Хакимзянов, 1978; 1987; 1987, 32-48 уо.д. а], ол гынан баран мэлдьи араас көннөрүүлэрдээх.[79]

— АБА Тыл үөрэҕин институтун сүрүн билим үлэһитэ А. А. Чеченов

Лингвистэр булҕар-чуваш этническэй тыллара уопсайдаахтарын билинэллэр[80]. Ол эрээри норуот тыла эмиэ уларыйыыларга ылларарын уонна атынынан толору солбуллар кыахтааҕын учуоттуохха наада.

Чуваш норуотун үөскээһинин чинчийээнэн В. Ф. Каховскай идэтийэн дьарыктаммыта. Этногенез туспа устуоруйалыы өрүттэрин Н. А. Ашмарин, А. П. Салмин сырдатаппыттара. Ю. Ю. Ювенальев[81], В. В. Николаев уонна А. А. Трофимов[82] бэйэлэрин гипотезаларын туруорбуттара. Д. Ф. Мадуров үлэтигэр чуваш үгэс буолбут култууратыгар Илиҥҥи Азия уратылара арыйбыта[83]. Оттон монографияҕа чуваш этногенезын боппуруоһа уонна кини IX—XIII үйэтээҕи устуоруйалыы араҥата сиһилии толору көрдөрүллүбүтэ.

Устуоруйа источниктара сири оҥоруу зоната сыҕарыйбытын кэнниттэн Волга устун хоту барбыт чуваштар сабирдар (савирдар) норуоттарын кытта устуоруйалыы утумнаахтарын ыйаллар[84].

Чуваштар Казан ханствотыгар киирэллэрэ. Чуваш киреметигар — Свияжскай арыыга, чуваш казактара уонна мурзалара Иван IV андаҕайбыттара уонна Николаас Витсен 1704 сыллааҕы каартатыгар «Swárski» диэн бэлиэтэммит Свияжскай куорат кириэппэһин чөлүгэр түһэрэргэ көмөлөспүттэрэ. Манна, чуваш үһүйээннэринэн, чуваш омугун кытта сойуус бэлиэтинэн Москва кинээһэ Иван IV үрүҥ сылгытын бэлэх биэрбит[85]. Казаны ылыыга көмөлөспүтүн иһин Иван IV чуваштары «государевай дьон» оҥорбута, ол иһин чуваштар ортолоругар холоптар олох суохтара. Кыраайы колонизациялааһын кэмигэр билиҥҥи Чувашия сиригэр кириэппэс куораттар тутуллубуттара: Чебоксары, Алатыры, Цивильск, Ядрины. Оттон норуот өрөлөһүөҕэ диэн куттанан, бырабыыталыстыба чуваштар уонна марийдар тимири таҥастааһынынан дьарыктанарын бопсубута[86].

XVI—XVII үйэлэргэ чуваштар быһаччы кыттыылаах кэккэ бөдөҥ норуодунай-босхолонор өрө туруулара буолбута: 1571—1573 сылларга, 1609—1610 сылларга, 1634 сыллаахха; 1670—1671 сылларга С. Т. Разин уонна 1774 сыллаахха Е. И. Пугачев салайааччылаах бааһынай сэриилэрин кэмигэр эмиэ чуваштар өрө турбуттара. Екатерина II өрө турууну хам баттааһынын содуллара чуваш норуотун ахсааныгар уонна менталитетыгар ордук куһаҕаннык сабыдыаллаабыта.

Чуваштар устуоруйаларыгар уонна этнологиятыгар билим чинчийии процестарыгар политическай сабыдыал төрүөтэ уонна содула В. А. Шнирельман[87][88], Томохико Уйма[89], Андреас Каппелер[90], Ален Франк[91] үлэлэригэр көстүбүтэ.

Чуваш тыла

Дорҕооннорун тутулунан чуваш тыла түүр тылларын ортотугар ураты миэстэни ылар, булҕар салаатын соҕотох тыыннаах тыла буолар. Волгатааҕы-Кама тыл сойууһугар киирэр.

А. В. Дыбо сүүс тыллаах икки хомууру чинчийбитэ уонна лексикалыы-статистическай дааннайдарга олоҕурбут түүр тылларын төрүччүтүн хронологиятын үөрэтэн, пратюрк тыла ыһыллан саҕаланыыта булҕар (чуваш) тылын атын тыллартан арахсыбыт кэмин кытта сибээстээҕин, үксүгэр булҕар бөлөҕүн арахсыытын быһыытынан быһаарылларын көрдөрбүтэ. Икки төрүччүгэ туһааннаах бастакы түмүү быһа холоон, б. э. и. −30 — 0 сылларынан дааталанар. А. В. Дыбо бу даатаны хуннулар сорҕолоро Арҕаа Монголияттан арҕаа, хотугу Синьцзян нөҥүө Соҕуруу Казахстаҥҥа, Сыр-Дарьяҕа б. э. и. 56 сыллаахха көспүттэрин кытта ситимниир.

Бу икки төрүччү бастакы түмүгэ — чуваш тыла атын тыллартан архсыбыт кэмэ, маны өрүү булҕар бөлөҕүн арахсыыта диэн быһаараллар

— Дыбо, A. B.Хронология тюркских языков и лингвистические контакты ранних тюрков. — М.: Академия, 2004. — С. 766.

Чуваш тылын (уонна кыра өттүнэн халадж тыла) атын түүр тылларыттан балачча күүстээх уратылааҕын италия устуоруга уонна тыл үөрэхтээҕэ Игорь де Ракевильц бэлиэтиир. Кини этэринэн, чуваш тыла түүр тылларын сорох уопсай характеристикаларын сорох учуонайдар түүр эбэтэр монгуол тылларын курдук алтаай дьиэ кэргэнин тутулуга суох чилиэнинэн ааҕаллар, оттон ол чуваш тылын түүр тылларын кытта холбооһун классификациялыыр сыалтан компромисс быһаарыы этэ[92].

Төттөрүтүн, Сибиир, Киин Азия, Уһук илин уонна Хотугу Америка норуоттарын тэҥнээн көрөр-истэр тыл үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, филология билимин дуоктара, РГГУ илиҥҥи култууралар уонна античность институтун компаративистика киинин сүрүннүүр билим үлэһитэ Олег Мудрак ааҕарынан:

Чуваш эбэтэр булгар тыла баар. Бу түүр тылларын иһигэр ураты салаа. Бу түүр элеменын арҕаа диэки саамай бастакы тэйиитэ. Олус күүстээх лексическэй, грамматическай уонна фонетическай уратылаах эрээри, саарбаҕа суох түүр тыла буолар. Билигин бу тылынан саҥарааччылар Чувашия сиригэр олороллор. Урут билиҥҥи Татарстан сиригэр олорбуттара. Дьиҥинэн, Волга Булгарията уонна булгардар диэн бэлиэтэнэр этнонимнаах сир-уот кинилэр олорор сирдэрэ этилэр.

— Мудрак О.А , Язык во времени. Классификация тюркских языков. — 2009 сыл муус устар 16 күнүнээҕи лиэксийэ, «Публичные лекции «Полит.ру» бырайыак[93]

Чуваш култуурата

Духуобунай култуура

undefined

Мифология

Чуваш мифологиятынан аан дойду үс чаастан турар: үөһээ дойду, орто дойду (дьон эйгэтэ) уонна аллараа дойду. Хас биирдии дойду хас да араҥалаах этэ: үөһээ дойдуга үс араҥа, орто дойдуга биир, уонна аллараа дойдуга өссө үс араҥа.

Сир, номох быһыытынан, түөрт муннук, онуоха чуваштар сир киинигэр олороллор. Ортотугар халлааны Аан дойду маһа өйүүр. Түөрт өттүттэн, сир муннуктарынан, халлаан түөрт остуолбаҕа өйөнөн турар: кыһыл көмүс, үрүҥ көмүс, алтан уонна таас. Остуолбалар үрдүлэригэр уйалардаах, онно үс сымыыттаах, сымыыттары кус баттыыр. Сир хас муннугар чуваштар көмүскээччи бухатыырдары туруораллара.

Сир кытылын далай сууйар, онуоха долгуннар куруук кытыллары алдьаталлар. Сир кытыыта чуваштарга тиийдэҕинэ, ону тэҥэ чуваш норуота бэйэтэ симэлийдэҕинэ аан дойду эстиэ дииллэрэ.

Турă үрдүкү таҥара, чуваш итэҕэлинэн, үөһээ дойдуга баар. Ону тэҥэ үөһээ дойдуга төрүү илик оҕолор дууһалара — Пÿлех бааллар. Киһи дууһата өлбүтүн кэннэ кыараҕас муостанан кустукка, онтон үөһээ дойдуга көһөр. Үөдэн, аад диэни үгэс буолбут чуваш итэҕэлэ билбэт этэ да, христианство сабыдыалынан аньыылаах киһи дууһата кыараҕас муостаттан аллараа дойдуга суулларын, тоҕус олгуйга аньыылаах дьон дууһаларын буһаралларын туһунан өйдөбүллэр үөскээбиттэрэ. Шуйтан кулуттара (персонаж исламтан ылылыллыбыт) олгуйдар анныларыгар кутаа уоту тохтоло суох оттоллор. Дьоруойдар аллараа дойдуга «какӑр» диэн үөлэстэринэн (хайаҕастарынан) түһэллэрэ[94].

Религиялар уонна үгэс буолбут итэҕэл

Чуваш култууратын, аан дойду көрүүтүн төрүтүнэн чуваш үгэс буолбут итэҕэлэ буолар. Устуоруйа кэрдиис кэмнэригэр, чуваштар өбүгэлэрэ христианство, ислам, иудаизм уонна зорорастризм араас сүүрээннэригэр оҕустарбыттара, ол иһигэр билигин эриэккэс индуисткай салааны эмиэ билбиттэрэ[95].

Үрдүкү таҥара Тур — антропоморфнай көрүҥүнэн ойууланара көҥүллэммэт. Аан дойдуга иччилэр олороллор. Чуваш итэҕэлин культа сири оҥоруу бырааһынньыктарын уонна сири оҥоруу үлэлэрин эргиирин кытта быстыспат ситимнээх этэ. Саҥа дьыл эргиирин муус устар бүтүүтүгэр «Манкун» саҕалыыра. Солярнай сыл саҕаланыыта «Сурхури» (Сур хури) бырааһынньыга бэлиэтэнэрэ. Онтон сааскы күн тэҥнэһиитин күнэ үүнүөн биир нэдиэлэ иннинэ «Саварни» (сăв эрни) сайыҥҥы дьыл аҥарын саҕаланыытын бырааһынньыга кэлэрэ. Аграрнай эргиири «Акатуй» (самара чуваштарыгар, Сухатига уонна аттаах чуваштарга сабантуй) — бастакы булуук суолун бырааһынньыгыттан саҕаланар. Христианскай Семик (Пасхаттан сэттис нэдиэлэ) диэн ааттаммыт Симек (Семик) — айылҕа тыллыытын бырааһынньыга, өлбүттээхтэри уопсай ахтар кэм. Бурдук ыһыыта бүппүтүн кэннэ бэс ыйыгар «Уяв» — бырааһынньыктар, уруу ыйа кэлэр. — Саҥа үүнүүнү сибэтии гынар бырааһынньык -Чÿклеме күһүҥҥү күн туруутун күнүгэр ыытыллара[96].

Чуваштар сиэргэ-туомҥа иһэр утахтарынан сăра пиибэтэ буолар. Сăра курки — пиибэ хомуостарын араас көрүҥнэрэ бааллар, олортон сүрүн көрүҥүнэн «козьмодемьянскай тииптээх» хомуос — курка ааҕыллар. Хĕр сăри — кыыс оҕо киэһэтэ (быһаччы: кыыс пиибэтэ) — күһүн тыа хаһаайыстыбатын үлэтэ бүппүтүн кэннэ кыргыттар кыттыһан тэрийэр биэчэрдэрэ. Сэтинньи-ахсынньы ыйдарыгар өлбүттэри ахтар сиэр-туом пиибэтэ — автана сăри бэлэмнэнэр. Чуваштар өлбүт аймахтарын элбэхтик ахтан-санаан ааһаллара, тоҕо диэтэххэ, бары кыһалҕа, ыарыы өлбүт дьон уордайалларыттан тахсар диэн итэҕэйэллэрэ.

Өссө Д. Месарош чуваштар биир таҥаралаахтарын бэлиэтээбитэ:

Соҕуруу чуваштар Таҥараны Турӑ, хотугулар Торӑ диэн ааттыыллар. Чуваштарга Таҥара өйдөбүлүн туһунан нуучча анал литературата билиҥҥэ диэри сыыһа өйдүү сылдьыбыта. Язычествоҕа эбэтэр «хара магияҕа» төһө да үтүө дуу, куһаҕан дуу иччилэри барытын, атын да өй-санаа оҥорбут тыыннарын сыһыарара. Тылы, предмети ситэ билбэттэриттэн сорох ыарыылар бутуурдаах ааттарын эмиэ иччилэр ааттарын курдук ылыналлара. Чуваштар сүрүн Таҥаралара (Турӑ) уонна аллараа чиннээх үгүс иччилэрдээхтэр[97].

Ислам сабыдыалынан чуваш остуоруйаларыгар уонна мифологиятыгар шуйтан көстөр. Бу мусульман персонаһын үөскээһинэ чуваш итэҕэлигэр дуализм туһунан этэргэ төрүөт биэрбитэ:

Биирдэ, этиҥнээх ардах түспүгэр бааһынай сааланан баран үрэх кытылынан хаама сылдьыбыт. Халлааҥҥа этиҥ ньиргийбитигэр көрбүтэ, шуйтан Таҥараны күлүү-элэк оҥостон, төттөрү-таары халлаан диэки эмэһэтинэн кэтиллэр эбит. Бааһынай ону көрөн саатын ылан ытан кэбиспит. Шуйтан сууллан түспүт. Этиҥ ньиргийэрэ тохтообут, Таҥара бааһынай иннигэр халлаантан түһэн эппит: — Эн миигиттэн да күүстээх эбиккин. Шуйтаны эккирэппитим сэттэ сыл буолла да, баччааҥҥа диэри биирдэ да кыайан туппатаҕым[97].

Маны тэҥэ чуваштар атын итэҕэллэрэ эмиэ баара, биир саамай суолталааҕынан тыа ытык сирдэригэр ырсамайга (киреметь) сүгүрүйүү буолар. Киреметь үрдүк сиргэ, ыраас дьүүктэ аттыгар олохтонор ытык сир этэ. Маннык сирдэргэ олох бэлиэтин быһыытынан дуб, ясень эбэтэр атын бөҕө, үрдүк тыыннаах мас ааҕыллара. Чуваш норуотун итэҕэлэ ураты, ол гынан баран марийдар үгэс буолбут итэҕэллэрин, ону тэҥэ Поволжье атын омуктарын кытта элбэх параллеллаах. Онно ислам сабыдыала балачча биллэр (холобур, Киреметь, Киямат), оттон бүгүн элбэхтик христианствоҕа бэринэр.

XVIII үйэҕэ чуваштар, «Поволжье норуоттарын күүс өттүнэн сүрэхтээһин» туһунан ыйаах быһыытынан, маассабай христианизацияҕа түбэспиттэрэ

Үгэс буолбут култууралара

Сири оҥоруу

Чуваштар былыргы өбүгэлэрэ сири оҥоруу, саад олордуу ураты үөрүйэхтэр. Кинилэр үс хонуулаах систиэмэни туһанан бэйэлэрин сирдэригэр сэлиэһинэй, нэчимиэн, просо, горох, полба, чечевица, көнөпүлэ, лүөн, оруос, бобовай үүнээйи ыһаллара. Ол аата хонуу биир чааһыгар сааскы култуураларынан ыһаллара, иккис чааһыгар күһүҥҥү култууралары ыһаллара, үһүс өттүн көннөрү ыспакка хоруталлара — сынньанаталлара. Эһиилигэр (эбэтэр 2-3 сылынан) хонууну уларыталлара. Сири ыарахан булуугунан хоруталлара, онтон хаттаан таҥастыырга чэпчэки тэриллэри, кэлин «нуучча тииптээх» суханы туһаналлара. Бурдук үүнээйилэрэ куруппа, бурдук, солод курдук аһылыкка барара. Соломонон дьиэлэр кырыыһаларын, туой кирпииччэлэри оҥороллоро, тэллэххэ уонна сүөһү аһылыгар тутталлара[98][99].

Сүөһү иитиитэ

Сүөһү иитиитэ өрөспүүбүлүкэ тыатын хаһаайыстыбатын тутаах салаатынан хаалар. Чувашия хаһаайыстыбаларыгар ынах сүөһү, сибиинньэ, бараан, көтөр иитэллэр. Сорох хаһаайыстыбаларга сылгы иитэллэр. Сүөһү иитиитин структуратыгар эт-үүт хайысхалаах ынах сүөһү баһыйар. Өрөспүүбүлүкэ тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр 2000 с. 212 тыһ. кэриҥэ ынах сүөһү баара, ол иһигэр ынах — 70 тыһ. тахса, сибиинньэ — 199 тыһ. кэриҥэ уонна бараан — 39 тыһ. кэриҥэ производствоҕа 113 тыһ. кэриҥэ чуваш дьарыктанар, ол Чувашия экэниэмикэтин салааларыгар үлэлиир дьон 20%. Өрөспүүбүлүкэҕэ барыта 466 тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтэ, олор бас билии араас көрүҥнэринэн (кооператив хаһаайыстыбалара, ТОО, САУо, ААУо, муниципальнай тэрилтэлэр уо. д. а.), ону таһынан 1150 бааһынай (фермер) хаһаайыстыбата баар[100][101].

Идэлэрэ

Былыр-былыргыттан чуваштар идэлэрэ үрдүктүк сайдыбыта уонна оҥорон таһаарыы туспа салааларыгар арахсыбыта, ол аата маастардар бэйэлэрин идэлэринэн эрэ олохторун оҥостон, килиэп үүннэрбэккэ, сүөһү ииппэккэ идэлэринэн аһаан олорор кыахтаахтара. Ремесленниктар тимири, ол иһигэр үрдүк хаачыстыбалаах ыстаалы уһааран, үлэ тэриллэрин, таһаҕас тийэр сыарҕалары, тэлиэгэ араас чааһын, күлүүстэри, тоһоҕолору, иһити-хомуоһу, киэргэллэри, сэби-сэбиргэли уо.д. а. оҥороллоро. Чуваш маастардара «бэйэтэ сытыыланар» долоту, чүүччү, быһах оҥорору сатыыллара — сымнаҕас тимир икки балаһатын икки ардыгар хатарыллыбыт, кытаанах ыстаал араҥатын уураллара. Туттан истэх аайы тимир балаһалар ыстаал араҥатааҕар түргэнник эргэрэллэрэ, онон ыстаала мэлдьи кырыыга быга сылдьар буолан, сытыы буолара[102].

Материальнай култуура

Дьиэ-уот

Чуваш бааһынайын уһаайбатыгар дьиэ уонна хаһаайыстыбаннай тутуулар бааллар: килиэккэ, ампаар, көнүүһүнэ, хотон, сайыҥҥы куукуна, баанньык. Баай бааһынайдарга үгүстүк икки этээстээх тутуулар эмиэ бааллара. Этнограф Г.Комиссаров чуваштар XIX үйэтээҕи уһаайбаларын маннык ойуулуур: дьиэ, ол кэннигэр күүлэ, онтон ампаар, онтон мас уурар сарай, тэлиэгэни, сыарҕаны туруорар сарай; тиэргэн илин, уулусса диэки өттүттэн омуһах, онтон ыскылаат, онтон эмиэ сарай тутуллар[103].

Дьиэлэри былыр харалыы, илин диэки ааннан туталлара. Дьиэ, үгэс курдук, икки иҥнэллээх соломонон, эбэтэр хаптаһын кырыыһалаах дьиэттэн уонна күүлэттэн турар.

Аныгы үйэ саҕаланыаҕыттан дьиэ тас өттүн мас оһуордаан киэргэтэн барбыттара. Оһуор сүрүн матыыбынан бүгүҥҥү күҥҥэ диэри солярнай бэлиэлэр — эргимтэлэр, кириэстэр хаалаллар.

Кэлин уһун ыскамыайкалар, мас ороннор баар буолбуттара. Оһохторунан, банаардарынан хааччыллыылаах дьиэлэр 19 үйэ иккис аҥаарыттан чуваш бааһынайдарын кыанар өттүлэригэр тарҕаммыттара. Биллэн турар, чуваш олорор дьиэлэрин аныгы дьүһүнэ этнографтар ХХ үйэ саҕаланыытыгар хаартыскаҕа түһэрбиттэрин кытта тэҥнэммэт, ол эрээри үгэс буолбут дьиэҕэ тардыһыы син-биир оннунан хаалар, оһуордааах, быысыбайдаах таҥас оҥоһуктары уонна дьиэ тас көрүҥүн, ис бараанын киэргэтэргэ национальнай истииллээх маһы уус-ураннык быһан, оһуордаан тутталлар[103].

Таҥастара

Үгэс буолбут тииптээх таҥас араас көрүҥнээх, барыйааннаах этэ. Утилитарнай аналын таһынан, символическай уонна ритуальнай функциялаах этэ. Чуваштар таҥастара — холуста, сукуна, атыы таҥаһа, боолдьох, тирии буолара. Атах таҥаһыгар липа лыкота, лубок, мас эмиэ туттуллара. Таҥас матырыйаалын сүрүннээн дьиэ хаһаайыстыбатыгар оҥостоллоро. Көнөпүлэни, лүөнү таҥастаан холуста өрөллөрө. Бырааһынньыктааҕы таҥаһы чараас холустаттан (ҫинҫе пир), оттон орто хаачыстыбалаах холустаттан (вӑтам пир) үлэҕэ кэтэр ырбаахыны, шаровар тигэллэрэ. Бараан түүтүттэн оҥоһуллар синньигэс сукуна (тала) бырааһынньыктааҕы уонна сыбаайба кафтаннарыгар (сӑхман), куруубай — көннөрү кафтаннарга уонна чапааннарга барара[104] Дьахтар таҥаһыгар: кӗпе (ырбаахы) түөскэ иилиллэр медальоннардаах кӗскӗ, шупӑр (халат көрүҥэ), чӗр ҫитти (бэриэнньик), пиҫиххи (кур), былааттар, атӑ (саппыкы), тӑла (кээнчэ, үөһээҥилэргэ — хара, аллаарааҥылар, ортолор киэннэрэ — маҥан), кыргыттар үрдэ сабыылаах тухья кэтэллэр, кэргэннээх дьахталлар - үрдэ аһаҕас хушпу, сурпан уонна сурпан тутри (дьахтар соттор курдук баанар былаата), чалма (сурпан үрдүнэн бааналлар), масмак (сүүскэ бааналлар). Манньыаттаах, оҕуруолаах, оҕуруо тигиилээх чуваш киэргэлигэр теветь (санныга быраҕар баайыы), сӑрка (подвеска), алка (ытарҕа), шӑрҫа(оҕуруо), мӑя (моой киэргэлэ), ама, шӳлкеме, сурпан ҫакки (түөскэ кэтиллэр киэргэл), ҫӗрӗ (биһилэх), сулӑ (бөҕөх), яркӑч (буут киэргэлэ), сарӑ (кэргэннээх дьахталлар курга кэтэр киэргэллэрэ), ҫӳҫ хӳри (нахвостник), ҫӳҫ туни тенки (накосник), енчӗк (сиэркилэ уонна манньыат уктар саппыйа оҕото), тӗкӗр (кур сиэркилэтэ) уо. д. а. Эр дьон кӗпе (ырбаахы), йӗм(ыстаан), атӑ (саппыкы), ҫӑматӑ (валенка), ҫӑпата (лапти), калпак (сэлээппэ), оттон күтүөт — ҫулӗк, кӗрӳ тутри (оһуордаах көхсүгэ иилинэр былаат), илиитигэр саламаттаах (нагайка) буолара. Уолаттары улахан дьон курдук таҥыннараллара, ол гынан баран сиэр-туом майгылаах тэриллэрэ суох[105].

Чуваштар Арассыыйаҕа тарҕанан олоруулара

2020-2021 сыллааҕы биэрэпис (нууч.) (сах.түмүгүнэн Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр 1 067 139 чуваш баара.

undefined
undefined

2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр 1 637 200 чуваш баара; олортон 889 268-һэ Чуваш Өрөспүүбүлүкэтигэр олорбуттара, өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтин 67,69 % — на тэҥнэһэр. Чуваштар ону тэҥэ Татарстаҥҥа, Башкортостаҥҥа, Самара, Ульяновскай уобаластарга, ону таһынан Москваҕа, Арассыыйа Саратовскай, Тюмень, Ростов, Волгоград, Кемеровскай, Новосибирскай, Иркутскай, Читинскай, Оренбургскай, Москватааҕы, Ярославскай, Пенза, Ивановскай уобаластарыгар Красноярскай уонна Пермь кыраайдарыгар уонна да атын эрэгийиэннэргэ олороллор.

2010 сыллааҕы Бүтүн арассыыйатааҕы биэрэпис түмүгүнэн 2002 сылтан 2010 сылга диэри Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр чуваш ахсаана 1 435 872 киһиэхэ тиийэ аччаабыт — 202 тыһыынча кэриҥэ киһинэн (14 %), ол иһигэр Чуваш Өрөспүүбүлүкэтигэр 75 тыһыынча киһинэн, ол эбэтэр 1955 сыл таһымыгар диэри намтаабыт.

Уопсастыбаннай тэрилтэлэр

2005 сыллаахха Чуваш Өрөспүүбүлүкэтин тас өттүгэр 67 чуваш национальнай-култуурунай автономията регистрацияламмыта. 2009 сыл тохсунньу 1 күнүнээҕи туругунан ахсаана элбээн 79-ка тиийбит. Чуваш национальнай-култуурунай автономиялара Арассыыйа Бэдэрээссийэтин 29 субъегар (ол иһигэр Приволжье БУо 12 субъегар) уонна 6 тас дойдуларга тэриллибиттэр[106].

Чуваш Өрөспүүбүлүкэтин, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин, СНГ дойдуларын уонна аан дойду сирдэригэр үлэлиир национальнай-култуурунай уопсастыбалары, сойуустары, автономиялары уонна холбоһуктар атын көрүҥнэрин Чуваш национальнай конгреһа түмэр.

2000 сыллаахха алтынньы 7 күнүгэр Арассыыйа чуваштарын Бэдэрээлинэй национальнай-култуурунай автономията тэриллибитэ (ФНКА ЧР). ЧР ФНКА салайааччылара: 2000—2008 сс. — А. Г. Аксаков, 2008—2017 сс. — Г. С. Федоров, 2017—2023 сс. — Л. И. Черкесов, 2023 сылтан — Арассыыйа Дьоруойа Н. Ф. Гаврильев.

Чуваштар филателияҕа

1933 сыллаахха ССРС-ка «ССРС норуоттара» диэн пуочта мааркаларын этнографическай сиэрийэтэ тахсыбыта. Олор ортолоругар чуваштарга анаммыт маарка баара.

Галерея

Чуваштар үөһээҥи бөлөхтөрө, кийиит таҥаһа. 1870
Чуваштар алларааҥҥы бөлөхтөрө, көстүүм, хошпа уонна тохья. 1870
Үөһээҥи чуваштар. Казань губ., Чебоксар уеһа. XX үйэ саҕаланыыта.
Кырдьаҕас эр дьон. Үөһээҥи чуваштар. Казанскай губ. XX үйэ саҕаланыыта.
Кэргэннээх дьахтар бэргэһэтин холобура. Орто чуваштар. Казан губ., Цивильскай уезд. XX үйэ саҕаланыыта.
Үгэс буолбут көстүүмнээх чуваш кыргыттара. XIX үйэ бүтүүтэ.
Орто этнографическай бөлөх (анат енчи). Кыыс төбөтүгэр кэтэр «тухьята»
Чуваш национальнай астаах балаакката
Чуваштар национальнай үҥкүүлэрэ
Дьахтар төбөтүгэр кэтэр «хушпу» Орто этнографическай бөлөх (анат енчи).
Дьахтар таҥаһа
Дьахтар таҥаһын кэнниттэн көстүүтэ
Чуваш кыргыттара, орто бөлөх XIX үйэ.
Чуваш оҕолоро XIX үйэ, орто бөлөх

Быһаарыылар

  1. ↑ Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 Всероссийская перепись населения 2002 года. Сигэнии күнэ: 24 Ахсынньы 2009.
  4. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России
  5. ↑ 1 2 3 Всеукраїнський перепис населення 2001. Русская версия. Результаты. Национальность и родной язык.
  6. ↑ Агентство Республики Казахстан по статистике. Перепись 2009. Архыыптаммыт 2013, Атырдьах ыйын 10 күнүгэр. (состав.rar Национальный состав населения.rar)
  7. ↑ В 1989 году — 22 305 чувашей в Казахской ССР: Демоскоп. Каз. ССР 1989
  8. ↑ 1 2 3 4 5 Численность населения по областям, городам и районам, полу и отдельным возрастным группам, отдельным этносам на 1 января 2010 года Архыыптаммыт 2013, Тохсунньу 17 күнүгэр.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Chuvash Ethnic People in all Countries
  10. ↑ Демоскоп. Уз. ССР. 1989
  11. ↑ Итоги переписи населения Беларуси 2019 г.
  12. ↑ Демографические тенденции, формирование наций и межэтнические отношения в Киргизии в 1926—2000 г. Демоскоп
  13. ↑ Демоскоп. Туркмен. ССР. 1989
  14. ↑ Демоскоп. МССР. 1989
  15. ↑ Демоскоп. Лит. ССР. 1989
  16. ↑ Демоскоп. Груз. ССР 1989
  17. ↑ Архивная копия от 2 Кулун тутар 2020 на Wayback MachineХалыып:Ref-lv
  18. ↑ Демоскоп. Аз. ССР 1989
  19. ↑ RL21442: POPULATION BY ETHNIC NATIONALITY, MOTHER TONGUE, CITIZENSHIP, SEX, AGE GROUP AND PLACE OF RESIDENCE (SETTLEMENT REGION), 31 DECEMBER 2021. Statistical database
  20. ↑ Итоги переписи населения Таджикистана 2000 года: национальный, возрастной, половой, семейный и образовательный составы
  21. ↑ Музей им. П. В. Алабина / Музей Алабина / Экспозиция и выставки / Выставки / Конфессии. Сигэнии күнэ: 1 Олунньу 2010. Архивировано из оригинала 16 Олунньу 2010 года.
  22. ↑ Ягафова Е. А. Чуваши-мусульмане в XVIII — начале XXI вв.: Монография. — Самара: ПГСГА, 2009. — 128 с.; цв. илл.
  23. ↑ Салмин А. К. Система религии чувашей / Отв. ред. А. И. Терюков. — СПб.: Наука, 2007. — 653 с.
  24. ↑ Формирование чувашской народности (архивная ссылка)
  25. ↑ Антропологические материалы к вопросу о происхождении чувашей
  26. ↑ Гаген-Торн Н. И. Женская одежда народов Поволжья: (Материалы к этногенезу). Чебоксары, 1960. С. 224-225.
  27. ↑ Ашмарин Н. И. Словарь чувашского языка. — Казань: Типо-литография Императорского Университета, 1912. — Т. II. — С. 248. — 320 с.
  28. ↑ 1 2 Вернадский Г. В. Древняя Русь, VI. Хазаро-булгарский период (650-737 гг.), 3. Волжские булгары, 1943 г.
  29. ↑ 1 2 Фасмер М. Р. Этимологический словарь русского языка. — М.: Прогресс 1964—1973 гг.
  30. ↑ 1 2 Татищев В. Н. История Российская с самых древнейших времён, ч.I, глава 22, п.18, год выпуска: 1768-1848 гг.
  31. ↑ 1 2 Смирнов И. Н. О влиянии волжских болгар на черемис // Смирнов И. Н. Черемисы: Историко-этнографический очерк. — Казань: Типография Императорского университета, 1889. — С. 19—24.
  32. ↑ 1 2 И. Н. Смирнов. гл. Чуваши, Энциклопедический словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона. — С.-Пб.: Брокгауз-Ефрон. 1890—1907.
  33. ↑ 1 2 Ашмарин Н. И. Болгары и чуваши. — Казань, 1902.
  34. ↑ 1 2 Дыбо A. B. Хронология тюркских языков и лингвистические контакты ранних тюрков. — М.: Академия, 2004.
  35. ↑ 1 2 Мудрак О. А. Классификация тюркских языков и диалектов с помощью методов глоттохронологии на основе вопросов по морфологии и исторической фонетике. (Серия «Orientalia и Classica». Вып.23) М., Российский государственный гуманитарный университет. 2009. 186 стр.
  36. ↑ 1 2 Мудрак О. А. Заметки о языке и культуре дунайских булгар. // Аспекты компаративистики. Вып.1. М., Российский государственный гуманитарный университет. 2005. С.83-106.
  37. ↑ 1 2 Мудрак О. А. Аварская надпись на сосуде клада Надь-Сент-Миклош // Orientalia et Classica, Аспекты компаративистики — М.: Изд. Российский государственный гуманитарный университет, 2005. Вып. VI. — С.81—103.
  38. ↑ 1 2 Этногенез чувашского народа // Чувашская энциклопедия
  39. ↑ ЧУВАШСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ. ЭТНОГЕНЕЗ ЧУВАШСКОГО НАРОДА
  40. ↑

    Чинчийиилэр түмүгүнэн чуваш этноһын төрдүн финн тыллаах, сүрүннээн марийдар, Орто Поволжье нэһилиэнньэтин кыттыылаах түүр тыллаах болгар биистэрэ оҥорбуттара, иккис оруолу сармат-алааннар, угордар уонна илиҥҥи славяннар оонньообуттара быһаарыллыбыта. Чуваштар этническэй көрүҥнэрэ болгардарга ордук уруулуу.

    — Димитриев В. Д. Об основной аргументации теории чувашского этногенеза // Проблемы средневековой археологии Урала и Поволжья. — Уфа, 1987. — С. 26—35
  41. ↑

    Орто Поволжье түүр уонна финн-угор нэһилиэнньэлэригэр олоҕуран үөскээбиттэр.

    — Большая российская энциклопедия. Чуваши
  42. ↑ Чуваши — Большая советская энциклопедия, Gufo.me. Сигэнии күнэ: 29 Балаҕан ыйын 2026.
  43. ↑ Опубликованы результаты Всероссийской переписи населения — Портал Ассамблеи и Дома Дружбы народов Татарстана (рус.). addnt.ru. Сигэнии күнэ: 29 Балаҕан ыйын 2026.
  44. ↑ Joshua Project. Chuvash people group in all countries | Joshua Project (англ.). joshuaproject.net. Сигэнии күнэ: 25 Балаҕан ыйын 2026.
  45. ↑ Салмин А. К. Традиционные обряды и верования чувашей. — СПб.: Наука, 2010. — 240 с. — ISBN 978-5-02-025605-7
  46. ↑ Браславский Л. Ю. Религиозные и оккультные течения в Чувашии (культы, церкви, секты, деноминации, духовные школы). — Чебоксары: Издательство «Чувашия», 2000. — 374 с. — ISBN 5-86765-170-3
  47. ↑ Чуваши-мусульмане в XVIII — начале XXI вв. | Сувары (рус.). web.archive.org. Сигэнии күнэ: 29 Балаҕан ыйын 2026.
  48. ↑ Чуваши // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — С. 67. — 224 с. — 2500 экз. — ISBN 978-5-98624-092-3 Архивированная копия. Сигэнии күнэ: 29 Балаҕан ыйын 2026. Архивировано из оригинала 29 Сэтинньи 2014 года.
  49. ↑ Димитриев В. Д. Чувашские исторические предания. — Чебоксары: Чувашск. кн. изд-во, 1993. — 446 с.
  50. ↑ Алемань А. Аланы в древних и средневековых письменных источниках. — М.: «Менеджер», 2003. — 614 с.
  51. ↑ …Мадуров Д. Ф. Выверка уклада чувашей на примере артефактов культуры. с. 70-72 // От истории природы к истории общества: прошлое в настоящем и будущем: Приложение к вестнику Российского философского общества. Материалы научной конференции. ч. 1. — М.: Российское философское общество, 2000.
  52. ↑ Латышев В. В. Известия древних писателей греческих и латинских о Скифии и Кавказе. Т. I, вып. 1. — СПб.: тип. ИАН, 1890. — 296 с.
  53. ↑ Артамонов М. И. История хазар. — Л.: Издательство Государственного Эрмитажа, 1962. — 523 с.
  54. ↑ Фасмер Макс. Этимологический словарь русского языка в 4 томах. Изд. 2-е. T. III. — М.: «Прогресс», 1987. — 576 с.
  55. ↑ Прицак О. Хазарские личные имена в Киевском письме // Голб Н., Прицак О. Хазарско-еврейские документы X века. М.-Иерусалим: «Мосты культуры» / «Гешарим», 2
  56. ↑ Закиев М. З., Кузьмин-Юманади Я. Ф. Волжские булгары и их потомки. — Казань: «Инсан», 1993. — 160 с.
  57. ↑ Чуваши от переписи к переписи — Советская Чувашия (рус.). sovch.chuvashia.com. Сигэнии күнэ: 29 Балаҕан ыйын 2026.
  58. ↑ 1 2 3 4 5 Трофимова Т. А. Антропологические материалы к вопросу о происхождении чувашей. Советская этнография. — 1950. — № 3. — С. 54—65.. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  59. ↑ Алексеев В. П. ОЧЕРК ПРОИСХОЖДЕНИЯ ТЮРКСКИХ НАРОДОВ ВОСТОЧНОЙ ЕВРОПЫ В СВЕТЕ ДАННЫХ КРАНИОЛОГИИ. / Вопросы этногенеза тюркоязычных народов Среднего Поволжья. Вып. 1. Отв. ред. Халиков А.Х.. — Казань, 1971. — С. 247. — 300 с.
  60. ↑ Моисеев В. Г., Происхождение уралоязычных народов по данным краниологии. — Наука. — СПб, 1999. — С. 69. — 128 с.
  61. ↑ Салмин А. К. История чувашского народа: анализ основных версий. — СПб.: Нестор-История, 2017. — С. 72. — 464 с.
  62. ↑ Салмин А. К. Савиры, булгары и тюрко-монголы в истории чувашей. — Нестор-История. — СПб, 2019. — С. 69, 71. — 296 с.
  63. ↑ Алексеева Т. И. Антропологический тип населения Чувашии // Краткие сообщения / Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР.. — 1955. — № XXIII. — С. 93–100..
  64. ↑ Мадуров Д. Ф. Серебряная Булгария: основные вехи истории. СПб.: Алетейя, 2018. 260 с.: ил.
  65. ↑ Ковалевский А. П. Чуваши и булгары по данным Ахмеда Ибн-Фадлана. Чебоксары: Чуваш. гос. изд-во, 1954. — 64 с.. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  66. ↑ Димитриев В. Д. Чувашские исторические предания: Очерки истории чувашского народа с древних времен до середины XIX века. / Второе, дополненное издание. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1993. — С. 22.
  67. ↑ Фахрутдинов Р. Г. О степени заселенности булгарами территории современной Чувашской АССР. — Вопросы этногенеза тюркоязычных народов Среднего Поволжья. Казань 1971, стр. 197—198.
  68. ↑ Фахрутдинов Р. Г. Мелодия камней. Казань: Татарское кн. изд-во, 1986. — 224 с. — См. С.96.. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  69. ↑ Золотницкий Н. И. Корневой чувашско-русский словарь, сравнений с языками и наречиями разных народов тюркского, финского и других племен. — Казань: тип. Имп ун-та, 1875. — 297 с.
  70. ↑ Ашмарин Н. И. Болгары и чуваши. — Казань, 1902. — С. 45.
  71. ↑ Миллер Г. Ф. Описание живущих в Казанской губернии языческих народов яко то черемис, чуваш и вотяков. — СПб.: ИАН, 1791. 101 с. + 8 илл. 49.
  72. ↑ Худяков М. Г. Вотские родовые деления // ИО АИЭ при Казанском университете. Т. XXXI, вып. 1. — Казань: тип. Казанск. ун-та, 1920. С. 1-16.
  73. ↑ Ковалевский А. П. Книга Ахмеда Ибн-Фадлана о его путешествии на Волгу в 921—922 гг. Статьи, пер., комм.— Харьков: Изд. Харьк. ГУ им. А. М. Горького, 1956. с. 35. — 345 с.
  74. ↑ Чуваши и ислам: новое прочтение этнонима от татарского суфийского шейха. milliard.tatar. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  75. ↑ Немет Ю. К вопросу об аварах // отв. ред. Кляшторный С. Г., Петросян Ю. А., Тенишев Э. Р. Turcologica. — Л.: «Наука», 1976. С. 298—304.
  76. ↑ Белых С. К. К вопросу о происхождении самоназвания бесермян // VIII Петряевские чтения. Материалы научной конференции. — Киров, 24-25 февраля 2005 г. С. 130—135
  77. ↑ Халăх сăмахлăхĕ: хрестомати / Г. Ф. Юмарт пухса хатĕрленĕ. Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 2003. с. 287. — 415 с.
  78. ↑  Мифсемпе халапсем / пухса хатĕрлекенĕсемпе ăнлантарусене çыраканĕсем И. И. Одюков, Е. С. Сидорова, Г. Ф. Юмарт // Чăваш халăх сăмахлăхĕ. IV т., 2-мĕш пайĕ. Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 1987. с. 287—288. — 448 с.
  79. ↑ «Чеченов А. А.» Опыт историко—генетической интерпретации феномена параллельного функционирования джокающих и йокающих идиомов в средней Поволжье (по материалам языков эпиграфических памятников XIII—XIV веков с территории Булгарского улуса Золотой Орды) // Чувашская письменность: история и современность: Материалы международной научно-практической конференции, 17 июня 2011 г., Чебоксары / Отв. ред. Э. Е. Лебедев. Чебоксары: Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2012. С.13-14.
  80. ↑ Энциклопедия | Теория булгаро-чувашской этноязыковой общности. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  81. ↑ Ювенальев Ю. Ю., Ювенальев С. Ю. Культура суваро-булгар. Этническая религия и мифологические представления. — Чебоксары, 2013. — 128 с. — ISBN 978-5-7361-0154-2
  82. ↑ Зороастризм: суваро-болгарская и чувашская народная культура | Сувары (рус.). xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  83. ↑ Мадуров Д. Ф. Переднеазиатско-чувашские культурные параллели // Научно-педагогическое наследство В. Ф. Каховского и проблемы истории и археологии. Материалы научно-практической конференции. 19-20 декабря 2006 г. Книга 2. — Чебоксары, ЧГИГН, 2009. С. 360—382.
  84. ↑ Мадуров Д. Ф. Серебряная Булгария: основные вехи истории. СПб.: Алетейя, 2018. 260 с.: ил. ISBN 978-5-906980-03-08
  85. ↑ Димитриев В. Д. Чувашские исторические предания. Ч. 1. — Чебоксары: Чувашск. кн. изд-во, 1983. С. 69. — 109 с.
  86. ↑ Чуваши — Энциклопедия «Вокруг света». web.archive.org. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  87. ↑ Очарование седой древности: Мифы о происхождении в современных школьных учебниках | Сувары (рус.). xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  88. ↑ Who Gets the Past? Competition for Ancestors among non-Russian Intellectuals in Russia | Сувары (рус.). xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  89. ↑ От «булгаризма» через «марризм» к национальным мифам: дискурсы о татарском, чувашском и башкирском этногенезе | Сувары (рус.). xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  90. ↑ L'ethnogénèse des peuples de la Moyenne-Volga (Tatars, Tchouvaches, Mordves, Maris, Oudmourtes) dans les recherches soviétiques | Сувары (рус.). xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  91. ↑ Islamic Historiography and "Bulghar" Identity among the Tatars and Bashkirs of Russia | Сувары (рус.). xn--80ad7bbk5c.xn--p1ai. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  92. ↑ Rachewiltz, Igor de. Introduction to Altaic philology: Turkic, Mongolian, Manchu (Section 8, Central Asia; 20). — Leiden; Boston, 2010. — P. 7). Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  93. ↑ Мудрак О.А. Классификация тюркских языков и диалектов : (с помощью методов глоттохронологии на основе вопросов по морфологии и исторической фонетике). М. : Российский государственный гуманитарный университет, 2009. 191 с. (Orientalia et Classica. Труды Института восточных культур и античности. Вып. XXIII).
  94. ↑ Мифология чувашская - Чувашская энциклопедия(биллибэт). Чувашская энциклопедия. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  95. ↑ Мадуров Д. Ф. Предметы Василицкого клада. Интерпретация. с. 183—193 / Музейнi читания / Матеріали науковой конференцii «Ювелірное мистецтво — погляд крёзь віки». 12-14 ноября 2012 г. — Киев: Музей исторических драгоценностей Украины, филиал Национального музея истории Украины, 2013.
  96. ↑ Егоров Н. И. Праздники и календарные обряды // Скворцов М. И. Культура чувашского края, Чебоксары, ЧКИ, 1994, Ч. 1. с. 176.
  97. ↑ 1 2 Мессарош Д. Памятники старой чувашской веры. / Пер. с венг. — Чебоксары, 2000.
  98. ↑ 36. Земледелие и животноводство (рус.). StudFiles. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  99. ↑ Д. Ф. Мадуров. Земледелие чувашского народа: истоки и традиции // elbib.nbchr.ru : Краеведение в Чувашии: исторический опыт, проблемы и перспективы. Материалы Региональной научно-практической конференции Чувашского государственного педагогического университета,. — с. 87—108 // 8 октября, 2013. — Чебоксары, 2014. — 310 с..
  100. ↑ Животноводство в Чувашии. Аграрная карта Чувашии. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  101. ↑ Промышленность и сельское хозяйство. «Наследие Чувашии». Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  102. ↑ Народные промыслы. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  103. ↑ 1 2 38. Поселения и жилища (рус.). StudFiles. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  104. ↑ 37. Национальная одежда чувашей. (рус.). StudFiles. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  105. ↑ Национальный костюм. web.archive.org. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.
  106. ↑ Чувашский национальный конгресс. nasledie.nbchr.ru. Сигэнии күнэ: 30 Балаҕан ыйын 2026.

Литература

Ссылки

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар