Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Афшардар

Афшардар (азерб. Əfşarlar , туркм. owşar) — түүр тыллаах омук[1], былыргы 24 оҕус биистэриттэн биирдэстэрэ.

Афшардар былыргы туркменнарга (туркоманнарга)[2] сыһыаннаахтар; билиҥҥи афшардар туркмен[3] уонна азербайдьан омук биир бөлөҕө буолаллар[4][5][6][7].

Ааттара

Афшар диэн аат аан маҥнай XII үйэтээҕи Маһмуд ал-Кашгари диэн тыл үөрэхтээҕэ суруйбут "Диван лугат ат-турк" кинигэҕэ ахтыллар. XIV үйэтээҕи перс энциклопедиһа Рашид ад-Дин "Дьами ат-Таварих" диэн үлэтигэр оҕустар номохторун суруйбут. Ол номохторго этиллэринэн афшар бииһин төрүччүтэ Афшар-хаан, Оҕус-хаан сиэнэ буолар. "Афшар" диэн "бэрэниилээх", "истигэн" диэн суолталаах[8]. Рашид ад-Дин суруйбут "Оҕус-намэ" диэн кинигэҕэ этиллибитинэн "афшар" аат "сымса булчут" диэн суолталаах[9]. Абу-л-Гази этэринэн "афшар" диэн "үлэҕэ сыыдам" киһини ааттыыллар.

Афшардар XIII—XIV үйэлэргэ Орто Азияттан Арҕааҥҥы Азияҕа көһөн барбыттар[10].

Афшардар

Тыллара

Афшар тыла ханнык бөлөххө киирэрин туһунан биир кэлим санаа суох. Сорох чинчийээччилэр афшар тылын түүр тыллар оҕус бөлөҕөр туспа тыл быһыытынан кииллэрэллэр[11][12]. Атын тыл үөрэхтээхтэрэ афшар тыл буолбакка азербайдьан тылын диалега дииллэр[13][14][15][16][17][18][19][20]. Афшардар бэйэлэрэ тылларынан азери диэн ааттыыллар[21][22]. Бу тыл (диалект) Ирааҥҥа уонна Афганистааҥҥа тарҕаммыт.

Олорор сирдэрэ

Афшардар Туркменистааҥҥа, Ираан Азербайдьаныгар, Ираан хоту өттүгэр, Турцияҕа Азербайдьаҥҥа (Агдьэбэд оройуонугар), Афганистааҥҥа (Кабул куорат таһыгар) олороллор. 1960-с сылларга афшардар ахсааннара 350 тыһ. тахса киһи этэ[1].

Итэҕэллэрэ

Афшардар ислам итэҕэллээхтэр, сүрүннээн шииттэр. Туркмен афшардара ислам итэҕэлин суннит салаатын ылыммыттар.

Олохторо-дьаһахтара

Ирааҥҥа баар Кэрман куорат таһыгар олоро афшардар көс олохтоохтор. Сүрүннээн хой иитэллэр

Аҕа уустар

Афшар улахан аҕа уустара: алплу, арашлу, бекешлу, гүндүзлү, имирлү, көсэ ахмедлу, папалу, касемлу, кэрэклү уонна кирклу[8].

Афшардартан төрүттээх ыраахтааҕылар аҕа уустара

Афшардартан шах, хаан уонна бэк буолбут аҕа уустар бааллар. Ол курдук холобут маннык:

  • Афшаридтар — Ирааҥҥа 1736—1750 сылларга ыраахтааҕы аҕа ууһа.
  • Караманидтар — Арҕааҥҥа Азия соҕуруу өттүгэр дойдуланан олорбут аҕа ууһа.
  • Дьаванширдар — Карабах хааннарын аҕа ууһа.
  • Ашурбековтар — Баку таһыгар олорбут улахан уонна баай бэк аҕа ууһа.
  • Гермийаногуллары
  • Ирааҥҥа баар Урмия диэн сир хааннара
  • Зенгидтэр — Мосул уонна Левант атабэктэрэ.

Эбии көр

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 Афшары // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  2. ↑ «From multilingual empire to contested modern state», Touraj Atabaki, «Iran in the 21st Century: Politics, Economics & Conflict», ed. Homa Katouzian, Hossein Shahidi, (Routledge, 2008), 41.
  3. ↑ С.Атаниязов. Словарь туркменских этнонимов. Ашхабад, Ылым (1988).
  4. ↑ Richard V. Weekes. Muslim peoples: a world ethnographic survey. AZERI. — Greenwood Press, 1978 — p. 56
  5. ↑ Языки Азии и Африки: Алтайские языки. 5. — "Наука," Издательская фирма "Восточная литература", 1993. — 440 с. — ISBN 9785020176348
  6. ↑ E. K. Brown, R. E. Asher, J. M. Y. Simpson, «Encyclopedia of language & linguistics» — Elsevier, 2006
  7. ↑ Hyun Jin Kim The Huns, Rome and the Birth of Europe. — Cambridge University Press, 2013-04-18. — 347 с. — ISBN 9781107067226
  8. ↑ 1 2 P. Oberling, “AFŠĀR,” Encyclopædia Iranica, I/6, pp. 582-586;
  9. ↑ Рашид ад-Дин «Огуз-наме», 3 бас.
  10. ↑ Петрушевский И. П. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX веков. — Л., 1949. — С. 48.
  11. ↑ Larry Clark «Turkmen Reference Grammar», С. 19, Otto Harrassowitz Verlag, 1998.
  12. ↑ Lars Johanson, Éva Csató «The Turkic Languages», С. 82, Taylor & Francis, 1998
  13. ↑ Afghanistan Foreign Policy and Government Guide. — С. 172.
  14. ↑ Ahmad Hasan Dani, Vadim Mikhaĭlovich Masson, Unesco History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century. — С. 724

    …Afshari (a variant of Azarbaijani still spoken by the Afshars in a village that is now part of northern suburb of Kabul)

    .
  15. ↑ Fascicle 3. — VIII. Azeri Turkish (author G. Doerfer), pp. 245–248. // Encyclopaedia Iranica. Volume III: Atas-Bayhaqi, Zahir-Al-Din. Edited by Ehsan Yarshater. New York: Bibliotheca Persica Press, 1989, 896 pages. ISBN 9780710091215

    … Azeri dialects. We may distinguish the following Azeri dialects (see Širäliev, 1941 and 1947): (1) eastern group: Derbent (Darband), Kuba, Shemakha (Šamāḵī), Baku, Salyani (Salyānī), and Lenkoran (Lankarān), (2) western group: Kazakh (not to be confounded with the Kipchak-Turkic language of the same name), the dialect of the Ayrïm (Āyrom) tribe (which, however, resembles Turkish), and the dialect spoken in the region of the Borchala river; (3) northern group: Zakataly, Nukha, and Kutkashen; (4) southern group: Yerevan (Īravān), Nakhichevan (Naḵjavān), and Ordubad (Ordūbād); (5) central group: Ganja (Kirovabad) and Shusha; (6) North Iraqi dialects; (7) Northwest Iranian dialects: Tabrīz, Reżāʾīya (Urmia), etc., extended east to about Qazvīn; (8) Southeast Caspian dialect (Galūgāh). Optionally, we may adjoin as Azeri (or “Azeroid”) dialects: (9) East Anatolian, (10) Qašqāʾī, (11) Aynallū, (12) Sonqorī, (13) dialects south of Qom, (14) Kabul Afšārī. …

    .
  16. ↑ Азербайджанский язык // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  17. ↑ Аббасов А. М. Некоторые заметки об афшарах Афганистана // Советская тюркология. — 1975. — № 4. — С. 72.
  18. ↑ Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East. — С. 708
  19. ↑ Hasan Kawun Kakar. Government and Society in Afghanistan: The Reign of Amir ‘Abd al-Rahman Khan
  20. ↑ MARC Code List for Languages. — Cataloging Distribution Service, Library of Congress, 2007. — 172 с. — ISBN 9780844411637
  21. ↑ Дебец Г. Ф. Антропологические исследования в Афганистане // Советская этнография. — М.: Наука, 1967. — № 4. — С. 87.
  22. ↑ Брук С. И. Население мира. Этнодемографический справочник. — М.: Наука, 1981. — С. 381—382.

Категориялар