Оҕустар (биис)

Оҕустартан төрүттээх билиҥҥи түүр омуктара: туркменнэр, Сирия туркменнэрэ, Ирак туркменнэрэ, Хорезм туркменнэрэ, Анатолия туроктара, турок-месхеттинецтер, турок-киприоттар, гагаузтар, салардар уонна азербайдьаннар^[8]. XI—XIII үйэлэргэ буолбут оҕустар Илиҥҥи Кавказка уонна хотугулуу арҕааҥы Ирааҥҥа көһүүлэрэ бу сир олохтоох дьонугар күүскэ дьайбыт^[8].

«Оҕус» диэн аат төрдө мөккүөрдээх, чинчийээччилэр араас-араас сабаҕалааһыннардаахтар.

Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн оҕус аата «ок» (ох) диэн тылтан уонна «уз» диэн элбэх ахсаан сыһыарыытыттан үөскээбит. Ол эбэтэр оҕус диэн «охтор» диэн суолталаах буолан тахсар.

Атыттар оҕус ааты «ак» (маҥан) диэн тылтан таһаараллар уонна «аар» диэн суолталааҕын ыйаллар. «Уз» диэн тыл былыргыта «киһи» диэн суолталаах буолуон сөп уонна үгүс түгэҥҥэ «эр» диэн тылы кытта туттуллара. Онон оҕус диэн аат «аар киһи» эбэтэр «аар эр» диэн суолталаах буолуон сөп^[9].

Орто үйэлэрдээҕи биллиилээх устуоруктар Абу-ль-Фадль Байхаки, Махмуд аль-Кашгари уонна Фазлулаллах Рашид ад-Дин эмиэ оҕустары туркменнар диэн ааттыыллара, туркмен диэн этноним оҕус диэн этноним быһыытынан тутталлара^[10][11][12], уонна орто үйэлэрдээҕи биллиилээх суруйааччы Шараф аз-Заман Тахир аль-Марвази туркменнар диэ ислаамы ылыммыт оҕустары ааттыыра^[13]. Арассыыйа уонна сэбиэскэй востоковеда, академик В. Бартольд этэринэн, «туркмен» диэн аат оҕустар кэлин ааттара буолар:

«Хас да сыллаах Азияҕа оҕус омук урукку суолтата хайдах да буолбутун иһин, VIII уонна IX үйэлэр кэннинэ омук арҕаа диэки, Азия чугастааҕы култууратын эйгэтин кыраныыссатыгар мустан барбыта. XI үйэҕэ ол сир оҕустар саба түһүүлэригэр түбэһиэхтээҕэ, эбэтэр кинилэри арҕаа эрэ туркменнар диэн ааттыыллара»…^[14] «Кэлин туркмен диэн аат биир оҕдьстарга эрэ хаалбыта; оҕус диэн омук аата туркмен диэн тылынан солбуллубута»^[15].

С. П. Толстов диэн чинчийээччи сабаҕалыырынан «оҕус» диэн аат былыргы массагет бииһин «аугас» аатын кытта ситимнээх буолуон сөп^[16]. Оҕустар үөскүүллэригэр буоллаҕына массагеттартан ураты гунн-эфталиттэр, тохар-астар уонна финн-угор биистэрэ (нууч.) (сах. кыттыбыттар^[17].

М. И. Артамонов этэринэн, «оҕус» диэн тиэрмин аан бастаан урууну бэлиэтиир уопсай аат этэ уонна ахсаан детерминативын кытта уруулар сойуустарын ааттыырга туттуллар эбит, холобур, уйгуурдар — тоҕус-оҕус- тоҕус уус, карлуктар — уч-огуз — үс уус^[18]. Кэлин бу тиэрмин төрүт суолтатын сүтэрэн, былыргы түркүүттэр^[18] олохтоох угор^[18] уонна сармат^[18] омуктарын кытта булкуйууларын түмүгэр Арал истиэптэригэр үөскээбит омуктар ааттара буолбута^[19].

Х үйэ бастакы аҥаарыгар көһө сылдьар огузтар Сырдарья хочотугар уонна Караджук (билигин Туркестан Карачик дэриэбинэтэ), Фараб уонна Сайрам куораттарыгар олорбуттара. Географтар Истахри, Ибн Хавкал уонна «Худуд-ал-алем» источник суруйалларынан, оҕус сирэ арҕаа өттүгэр Каспий байҕалыттан уонна соҕуруу өттүгэр Ургэнч куораттан саҕалаан Мавераннахрга Бухараҕа уонна илин өттүгэр Сабран куоракка тиийэ тарҕаммыта^[20]. Оҕуз уустара, биир компоненнарын быһыытынан, казаахтар, татаардар, башкиирдар, туркменнар уо. д. а. үөскээһиннэригэр кыттыбыттара^[21]. Оҕустар 22 биистэн тураллара, ол иһигэр дьувулдар, баят, язгыр уонна да атыттар. Казахстаан Туркестанскай уобалаһын биир оройуона Шаулдер диэн ааттанар, ол манна былыргыга оҕустар (чавульдер-чаудуры-дьувулдар) олорбуттарын туоһулуур.

Казаах уонна туркмен уустарыгар тэҥнэр элбэхтэр: тазлар, шихлар, тана керей (герей), сары, тохтамыс (тохтамыш). Бу омуктар этногенезтарыгар карлук уонна кыпчак омуктар эмиэ кыттыбыттара. VIII үйэҕэ оҕустар печенегтары аныгы Арҕаа Казахстаантан Дон истиэптэригэр үүрбүттэрэ^[22]. Оҕуз бу чааһа Руська торкилар диэн аатынан биллибиттэрэ.

Торкилар буртас уустар сойуустарын кытта үгүстүк охсуһаллара. XI үйэҕэ кинилэри аймаабыттара уонна печенегтар кэннилэриттэн көһөргө күһэллибиттэрэ, печенегтар эмиэ оҕустар биирдэстэрэ этилэр. «Ааспыт сыллар сэһэннэрэ (нууч.) (сах.» диэн источникка нуучча тойотторун холбоһуктаах күүстэрэ 1060 сыллаахха торкиларга улахан охсууну оҥорбуттарын кэпсиир. Кинилэр кэлин сүппүт печенегтары кытта сорох өттүнэн холбоспут этилэр, онтон нуучча былааһын анныгар киирэн ассимиляцияламмыттар этилэр.

Оҕустар кыра-кыралаан Ирааны, Византияны уонна Арааб дойдутун барытын кэриэтэ баһылаан, сэлдьүк уонна осмаан курдук биллэр баһылык династияларын үөскэппиттэрэ^[23][24]. Оҕустары олохтоох тойоттор Саманидтар уонна Караханидтар байыаннай сулууспаҕа ылбыттара, ол гынан баран, бу судаарыстыбалар мөлтөөбүттэринэн туһанан, өрө тураллар уонна сэлдьүк судаарыстыбатын тэрийэллэр (киинэ Туркменияҕа баара). Сэлдьүктар, Чугас Илин барытын былдьаан ылбыттара.

Ипатьев летопиһа сурулларынан Поросьеҕа (нууч.) (сах. олорбут хара клобуктарга торкилар, печенегтар, берендейдар уонна ковуйдар киирэллэрэ. Хроникаҕа турпейдар (1150) уонна каепичтар (1160) тустарынан биирдэ ахтыллар. Кинилэр тутулуга суох буолууларын харыстыы сатыыллара уонна Арассыыйаҕа сыһыаннаһыылар федеральнай көрүҥнэрин тохтоло суох уураллара.

Оҕус тыллара — түүр тыллар соҕуруулуу арҕааҥы салаата буолаллар. Оҕус тыллаахтар түүр тыллахтартан саамай элбэх ахсааннаахтар. Билигин бу бөлөххө ордук улахан тылларынан турок тыла (60 мөл киһи төрөөбүт тылынан ааҕар, уопсайа 75 мөл киһи билэр) уонна азербайдьаан тыла (35-40 мөл киһи билэр^[27]) буолаллар.

• Гагаузтар;
• Гадьалы (гагауз-мусульманнар);
• Азербайдьаннар;
  • Кадьардар;
  • Афшардар;
  • Айналлу;
  • Сонкор түүрдэрэ;
  • Карапапахтар;
• Туроктар;
  • Турок-киприоттар;
  • Турок-месхетинецтар;
  • Урумнар;
  • Кырыым соҕуруу кытылын татаардара^[28];
• Сирия туркменнэрэ;
• Ирак туркменнэрэ;
• Туркменнэр;
  • Трухменнэр;
• Салардар;
• Йүрүктэр;
• Кашкайдар;
• Караманлидтар;
  • Хорсан түүрдэрэ.