Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Хунну

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Хунну (лат. hunni, согд. hwn, кыт. 匈奴 cюнну, был. кыт. саҥ. **qʰoŋ — naː) — б. э. и. 220 сылтан б. к. II-с үйэ диэри Кытайтан хоту сытар хонуу куйаардарыгар олоро сылдьыбыт былыргы көс омуга[1]. Цинь Шихуаньди диэн Кытай ыраахтааҕыта хунну биистэриттэн көмүскэнээри Улуу Кытай эркинин туппута. Хунну биистэрэ Кытайдааҕы Хань дойдутун кытта сэриилэһэннэр биир сомоҕо или тэрийбиттэрэ уонна чугас эргин биистэри уонна омуктары баһылаабыттара. Кэлин хунну Кытайы уонна сяньби бииһин кытта сэриилэһэн мөлтөөннөр дойдулара ыһыллыбыта.

Былыргы кытай суруйууларыттан уонна археологическай хаһыылартан хуннулар тустарынан биллэр. Бастакы хаһыылары XIX-с үйэ бүтүүтэ — XX-с үйэ саҕаланыытыгар Ю. Д. Талько-Гринцевич (Кяхта куорат аттыгар баар Суджыҥҥа көмүүлэри) оҥорбута, онтон ордук суолталаах булуулары П. К. Козлов XX-с үйэ саҕаланыытыгар булбута (Селенга хочотугар ноин-улин кургааннара)[2].

undefined

Устуоруйа

Хунну ааттара

Э. Р. Тенишев уонна А. В. Дыбо этэллэринэн «хунну» диэн аат былыргыта kün (күн) дэнэр уонна «норуот, омук» диэн суолталаах эбитэ үһү[3].

Хунну өбүгэлэрэ

undefined

Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн хунну өбүгэлэрэ хуньюй (сюньюй)[4], чуньвэй (шуньвэй)[5], гуйфан[6] ханьюнь (сяньюнь)[7], жун, шань-жун, цюань-жун (цюаньи, хуньи)[8][9][10], ди (бэйди)[11][12] (байди, чиди)[13] буолаллар.

Б. э. и. Х-с үйэҕэ хунну Гоби кумах куйаарын соҕурууҥҥу кытыытыттан хоту диэки көһөн саҕалаабыттар[14]. Л. Н. Гумилев саныырынан хунну сүөһү иитиитин баһылааннар кумах куйаарын туоруурга үөрэммиттэр.

Хунну хоту көспүттэрэ 300 сыл ааспытын кэннэ ахсааннара элбээн, күүһүрэн б. э. и. 822 с. Чжоу диэн ааттаах Кытай дойдутугар саба түһэллэр. Ол эрээри хунну кытайдары кыайбакка дойдуларыгар төннөллөр уонна 500 сыл устата биллибэттэр. Бу кэмҥэ илиҥҥи Моҕол сиригэр уонна Байҕал күөл илиҥҥи өттүгэр билиитэлээх көмүүлэр култууралара (нууч.: культура плиточных могил) үөскүүр. Бу култуура дьоно тас дьүһүннэринэн монголоид арааса палеосибир салаатыгар сыһыаннаах этилэр. Чинчийээччилэр этэллэринэн бу араасаҕа сыһыаннаах омуктар хунну, дунхулар уонна сяньбилар буолаллар. Арҕааҥҥы Монголия, Алтаай уонна Синдьээҥ хунну биистэрэ ордук эуропалыы дьүһүннээхтэр эбит[15].

Хунну судаарыстыбата

undefined

Кытай устуоруйатыгар хунну б. э. и. V-c үйэ киирэллэр. Бу кэмҥэ хунну Кытайга саба түһэннэр Кытай ыраахтааҕыларын Улуу Кытай эркинин тутарга күһэйэллэр. Хунну б. э. и. III-с ү. шаньюй баһылыктаах күүстээх или тэрийэннэр Кытайга улахан кутталы үөскэтэллэр. Хун илэ билиҥҥи Монгуол сиригэр, Соҕуруу Сибииргэ, илин Мандьу сириттэн арҕаа Памир хайаларыгар тиийэ тэнийбитэ.

Хунну 300 тыһыынча ох саанан ытар аттаах дьонноох сэриилээх этилэр. Кытайдар бу курдук күүһү утарар кыахтара суох буолан Улуу Кытай эркинин тутан бэйэлэрин көмүскүү сатаабыттара да син биир хунну сэриилэрин кыайан тохтоппот этилэр. Ол иһин кытайдар эргиэн уонна дипломатия көмөтүнэн хунну биистэрэ бэйэлэрин олохторун-дьаһахтарын тутулун тарҕатаннар хунну симэлитэ сатыыллара.

Быһа холоон б. э. и. 50-с сылга хунну иллэрэ икки аҥы ыһыллар: илиҥҥи хунну кытайдарга бэринэллэр, оттон арҕааҥҥы хунну Орто Азияҕа үтүрүллэн хаалаллар.

93-с сылга кытайдар сяньби, динлин уонна чеши диэн омуктары кытта холбоһоннор хуннары Их Баян (кыт.: 稽落山之战, пиньинь: jìluòshān zhī zhàn) кыргыһыытыгар үлтүрүтэллэр. Онтон 155-с сылга Таншихай баһылыктаах сяньбилэр хуннары түөрэтэ кыргыталыыллар. Ол түмүгэр хуннар түөрт аҥы арахсаллар: биир бөлөх сяньбилэргэ холбоһоллор, иккис Кытайга көһөр, үһүс соҕуруу Сибииргэ хаалаллар, төрдүс арҕаа көһөллөр[18]. Аатырбыт тыл үөрэхтээхтэрэ Э. Р. Тенишев уонна А. В. Дыбо сабаҕалыылларынан чуолаан бу кэмҥэ былыргы саха тыла уопсай түүр тыллыттан арахсар[19]. Кэлиилэрин туһунан былыргы географ Дионисий Периегет кэпсээбитэ. Киэҥник тарҕаммыт санааннан, сорох хунну Европаҕа тиийэн, суолларыгар түүрдэри, илиҥҥи сарматтары уонна угорскай биистэри кытта булкуһан, Европаҕа гуннар диэн ааттаммыт саҥа норуоту үөскэппиттэрэ. Арҕаа диэки тэйии кэмигэр «мөлтөх хунну» диэн ааттанар дьон төрдүс чаастара Семиречьеҕа уонна Арҕаа Сибииргэ Юэбань (160—490) диэн судаарыстыбаны тэринэн хаалбыттар. Э. Паркер уонна тюрколог А. Дыбо «юэбань» диэн аныгы этэн таһаарыы, онтон «авар» диэн былыргы этэн таһаарыы дии саныыллар. Араас уҥуохтар, ону таһынан гуннар арҕаа диэки хамсаабыттарын дьиҥнээх бэлиэлэрэ археологтар Талас хочотугар, Киин Тянь-Шаньҥа, Ферганаҕа, Ташкент оазиһыгар, Чаткал хочотугар, Чон-Алайга булбуттара. Гуннскай материальнай култуура сорох элэмиэннэрэ (ноин-улинскай тииптээх инкрустациялаах киэргэллэр) Приаралье аттынааҕы «бадарааннаах куораттарга» булуллубуттара, бу элэмиэннэр сайдыылара Арҕаа Казахстаанҥа көстөр. Алын Волгаҕа гуннскай уҥуохтары булбуттара улахан суолталаах, олортон сорохторо б. э. I—II үйэлэргэ сыһыаннаахтар уонна гуннар Европа илиҥҥи кыраныыссаларыгар эрдэттэн киирбиттэрин көрдөрөллөр. Гуннар сорох, өссө ыһыллыбатах бэлиэлэрэ Кавказка уонна Кырыымҥа бэлиэтэммиттэрэ.

Хунну Кытайга

Кытай судаарыстыбата мөлтөөн истэҕин аайы, баһылыктара Кытай хотугу кыраныыссаларын харыстыырга хунну баһылыктарын ыҥырар буолбуттара. Бу сэбилэниилээх бөлөхтөр кытайдары утары хаста да сэбилэниилээхтик турбуттара. Кинилэр Кытай ис дьыалаларыгар кыттыһыылара ордук Хань импиэрийэтэ сууллубутун уонна Үс Саарыстыба кэмэ (нууч.) (сах. саҕаламмытын кэннэ күүскэ барбыта. 329 сыллаахха Лю Юань династиятын атын хунну сэрииһит Ши Лэ суулларбыта. IV-V үйэлэргэ соҕурууҥҥу хунну Хотугу Кытай сиригэр-уотугар маннык судаарыстыбалары тэрийбиттэрэ:

  • Хотугу Хань (304—318)
  • Эрдэтээҥи Чжао (318—329; сороҕор Хоту Хань Хань Чжао диэн биир судаарыстыбыга холбоһор)
  • Хойукку Чжао (319—351)
  • Хотугу Лян уонна Хэси (397—439)
  • Ся (407—431)

Кытай сиригэр тарҕаммыт хунну этэрээттэрин кимэн киириилэрэ IV үйэ устата салҕанан барбыта, ол гынан баран V үйэ кэнниттэн Кытай источниктарыгар кинилэр ааттара билигин ахтыллыбат.

Хуннар иллэрин тутула

Шаньюй

24 хун бииһин баһылыга шаньюй диэн сололооҕо. Маҥнай шаньюйү кырдьаҕастар сүбэлэрэ талар этэ, онтон Модун саҕаттан шаньюй солото Модун аҕа ууһун дьоно ылар буолбуттара. Ол эрээри шаньюйү талыы туом үгэс быһыытынан хаалбыта.

Хунну импиэрийэтин киинэ

Археологическай чинчийэр бөлөх салайааччыта, Улаан-Батор судаарыстыбаннай университетын археология кафедратын доцена Тумур-Очирын Идэрхангай 2010 сыллаахха Хунну импиэрийэтин политическай киинин чинчийиитин саҕалаабыта[20]. Тумур-Очирын Идэрхангай салайааччылаах чинчийээччилэр бөлөхтөрө Монголияҕа Архангай аймакын Улзийт сомонун Орхон өрүс хочотугар хунну диэн былыргы көс омук импиэрийэтин киин куоратын урусхалларын булбуттара. Хаһыылар 2017 сыллаахха ыытыллыбыттара, ол гынан баран түмүктэрэ 2020 сыл сайыныгар эрэ бэчээттэммиттэрэ[21].

Куорат аата монг. Луут эбэтэр кытайдыы Лунчэн (Дракон куората). Чинчийээччилэр «Дракон куоратыгар» икки өрүттээх истиэнэни уонна уу ылар сир быһыытынан туттуллар искусственнай бассейны булбуттара. Маны таһынан, «Тэнгэрийн Хүү» — «Халлаан уола» диэн суруллубут ханьцзы былыргы суруктаах киэргэтиллибит тутуу тобохторо булуллубуттара. Бу сурук арыллыбыт куорат хунну киин куората буоларын сүрүн дакаастабылынан буолбута.

Шаньюй аҕа уустара

Шаньюй аҕа ууһун аата Си Люань-ди диэн этэ. Үс биллэр уус баар этэ: Хуянь, Лянь уонна Сюйбу. Туох баар улахан сололору бу үс аҕа уус дьоно ылаллара. Гумилев сабаҕалыырынан, 藍 «лань» — «күөх-от күөх» диэн уус Кытай принца Шун Вэйтэн төрүттээх. Шаньюй кэргэттэрин бу уустартан эрэ ылар эбит. Дойдуга улахан сололор эмиэ бу дьиэ кэргэннэр иһинэн бэриллэллэрэ, холобур, Сюйбулар судьуйа этилэр. Атын уустар бэйэ баһылыктаах этилэр, баһылыктар тус бэйэ сэриилээх этилэр.

undefined

Хуннар чииннэрэ

Кытай суруйууларыгар хуннар олус уустук соло тиһиктээхтэрэ ахтыллар. Үрдүкү сололор «илиҥҥи» — аҕа уонна «арҕааҥҥы» — балыс диэннэргэ арахсаллара. Үрдүкү чииннэр бары шаньюй чугас аймахтара этилэр:

  1. Чжуки-кинээс: үксүн Илин Чжуки-кинээс — бөрөстүөл утумнааччы
  2. Лули-кинээс
  3. Улуу Баһылык
  4. Улуу Дуюй
  5. Улуу Данху

Көннөрү чиновниктар «гудухоу» диэн ааттаахтара. Уустар үтүө төрүттээхтэр сололоро шаньюйтан тутулуга суох этилэр.

Быраап

Хуннар Көннөрү быраабынан туһаналлара. Суут 10 хонук барара. Саба түһүү эбэтэр уоруу иһин өлөрүү, атын буруйдааһын эмиэ баара. Модэ байыаннай буруйдар иһин буруйдаан өлөрүүгэ ыытыыны киллэрбитэ. Патриархальнай кулуттааһын баара, иэс иһин кулуттааһын уонна кулуту атыылааһын туһунан ахтыылар суохтар.

Экэниэмикэ

Козлов Ноин-улинскай курганнарга булбут маллара (холобур, Эрмитаж судаарыстыбаннай түмэлигэр баар таҥастар) үксүн Кытайтан, Ираантан эбэтэр Византияттан кэлбит буолаллар, ол хунну норуота атыы-эргиэн уонна дипломатия өттүнэн олус киэҥ сибээстээх эбитин көрдөрөр[22].

Байыаннай дьыала

Хас биирдии хунну сэрииһит этэ. Хуннар аармыйалара ким ханнык эмэ ууска киирэринэн тэриллибитэ. Уопсайа Сюнну аармыйатыгар 24 байыаннай салайааччы баара, хас биирдиилэрэ ваньци (түмэн баһылыга) аатын сүгэр этилэр уонна уон тыһыынча киһилээх отделениены салайаллара. Кытайдар хунну аармыйаларын 300 000 аттаах киһи, сүрүннээн аттаах ох саалаахтар диэн сыаналаабыттара. Кытай үгүс устуоруйа докумуоннарыгар курдук, бу сыыппара улаатыннарыллыбыт буолуон сөп. Хуннар куота көтө сылдьар сэриини ыыта сатаабыттара, өстөөҕү ыарырҕатан, ыраахтан сэриини ыһыллаҕас стройунан ыыталлара. Хуннар фланговай атаакалары, сымыйа тэйиилэри уонна тоһуурдары ситиһиилээхтик туһаналлара. Кыргыһыыга былдьаммыт барыта сэрииһиттэр бас билиилэрэ буолара. Ыраахтан сэриилэһэр ньымалар (сүрүн ох саалар) уонна тэриллэр (кэһэх) «кочевниктарга» үгэс буолбуттара. Чугас кыргыһыыга хуннар кылыһынан уонна кылгас үҥүүлэринэн сэриилэһэллэрэ. Өссө көнө биир кытыылаах киэҥ палаштар уонна кынчааллар туттуллубуттара. Хуннар сэрииһиттэрэ кыра тимир лиистэн оҥоһуллубут куйахтаах этилэр.

undefined

Дань

Лаошань-шаньюйга диэри хунну шаньюйга нолуок төлөөбөттөр этэ. Шаньюй баһыйбыт омуктарыттан түһээн хомуйара: дунхулар сылгынан уонна тириинэн, Туркестан оазистара — бурдугунан, тангуттар — тимиринэн, хотугу биистэр түүлээҕинэн төлүүллэрэ. Кытайдар сороҕор сыаналаах «бэлэхтэри» — солкону уонна баай маллары ыыталлара. Сэриилээн ылбыт баайтан уонна баһыйыллыбыт омуктартан кэлэр түһээн толору шаньюй казнатыгар киирбэтэ. Хунну диэки буолбут Кытайтан төрүттээх Юе диэн евнух Лаошань-шаньюй чугас дьонун кинигэлэри оҥотторон, дьону, сүөһүнү уонна баайы ааҕан нолуокка уурарга үөрэппитэ. Ол түмүгэр шаньюй «Халлаантан уонна сиртэн төрүттээх, күн уонна ый туруорбут, хунну улуу шаньюйдара» диэн солону ылбыта. Шаньюйдар былаастара утарылаһыллыбат авторитеттааҕа, ол эрэн хунну былыргы көҥүллэрин бэрсэн биэрбиттэрэ. Хунну уопсастыбатыгар дэлэгэй уонна баай олох кэмэ кэлбитэ, ол кытта сиэр-майгы мөлтөөһүнэ эмиэ саҕаламмыта[23].

Этнос төрүтэ

Густав Рамстедт сабаҕалыырынан хун тыла түүр уонна монгол тыллара арахса илик туругун көрдөрөр[24], ол гынан баран билигин чинчийээччилэр бу сабаҕалааһыны билиммэттэр, тоҕо диэтэр алтаай тыллара өссө эрдэ арахсыбыт буолуохтаахтар[25].

«Сюнну» (хунну) диэн тылы Цзинь (265—420), Вэй (220—266), Соҕуруу уонна Хотугу династиялар (420—589) кэннилэриттэн хотугу көһө сылдьар омуктар уопсай ааттарынан элбэхтик тутталлара[26]. «Лян Устуоруйатыгар» («Летописи жужань» чааһа) маннык этиллэр: «Вэй уонна Цзинь кэмнэригэр сюннулар сүүсчэкэ уонна тыһыынчанан омуктарга арахсыбыттара, хас биирдиилэрэ туспа ааттаах этилэр», ону дакаастабылынан ааҕыахха сөп. «Лян Устуоруйатыгар» («Бары илиҥҥи варвардар летопистара» чааһа) жужаннары «сюннулар удьуордара» уонна «атын сюннулар» диэн ааттыыллар[26]. «Вэй династиятын устуоруйатыгар» («Летописи гаоцзюй» чааһа) гаоцзюй омугу «сюннулар племянниктара» диэн ааттыыллар, оттон «Чжоу устуоруйатыгар» («Түүрдэр летопистара» чааһа) ашинаны «атын сюннулар» диэн ааттыыллар[26].

Монгуол түөрүйэтэ

Чинчийээччилэр хуннар монгуол тыллаах буолалларын урут-уруккуттан сабаҕалыыллар. Өссө XVIII-с үйэҕэ П. С. Паллас монгуол түөрүйэтин этэр, онтон XIX-с үйэҕэ Рашпунцаг[27], В. Бергман, И. Шмидт, Г. Н. Потанин, К. Ф. Нейман, Х. Хоуорс, А. Терри, Н.Я. Бичурин уо. д. а. бу түөрүйэни сайыннараллар. Монгуолтан төрүттээхтэрин А. Лувсандэндэв, Б. Ренчин, Б. Мункачи туруорсаллар этэ[28]. Хунну монгуоллартан төрүттээхтэр диэн санааны билиҥҥи Арассыыйа устуоруктара, холобур, А. П. Окладников, Н. Н. Диков, Г. Н. Румянцев, М. В. Воробьев, Б. Б. Дашибалов уо.д.а. өйүүллэр

undefined

Монгуол түөрүйэтин өйөөччүлэрэ этэллэринэн «хунну» аат монгуоллуу «хүн» (киһи) диэнтэн үөскээбит. 2011 сыллаахха Монголия судаарыстыбаннаһын 2220 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээбитэ[30][31]. Хаптаһын уҥуохтар култууралара хунну уонна прото-монгуоллар өбүгэлэрэ буолар дииллэр[32]. «Сун кинигэтигэр» маннык ахтыллар: «Жужаннар атын ааттара „татар“, атыннык „тартар“ дииллэр, хунну биир аймахтара буолаллар»[33]. Хунну судаарыстыбата мөлтөөбүтүн кэннэ 100 тыһ. ыал (500 тыһ. тахса киһи) хотугу хунну сяньби диэн ааты ылынан сяньбилар буолбуттара, ол бу норуоттар чугас уруулууларын көрдөрүөн сөп. Бу хотугу хунну улахан аҥаардара этэ[34].

Бичурин этэринэн, монгуоллар икки биир биис-уус баһылааһынын анныгар олорбуттар: Хунну уонна Дун-ху. Хунну диэн монгуоллар былыргы ааттара диир. Бичурин суруйарынан: «Хуньюй, Хяньюнь уонна Хунну — бу биир норуот үс араас аата, билигин монгуоллар диэн биллэр». Араас биистэр — хунну, дунхулар, гуннар, сяньбилар, жужаннар, тугюлар, — Бичурин этэринэн, монгуол биистэрэ буолаллар эбит. Тугю ууһун кини Хунну ууһун туспа салаата диир, кини аата Ашина диэн. Кини Кытай суруйууларыгар «тукюе» 突厥 диэн ааттаммыт норуот монгуол этэ уонна норуот иһинэн дулга диэн ааттаах этэ диирэ: «Тугю ууһа монгуоллуу, аллараа көрүөхпүтүнэн, Дулга [Тукюе] диэн ааттанар. Арҕаа Европа востоковедтара Кытай устуоруйатын итэҕэйбэтэхтэр, онтон тугю уонна түүр тылларын дьүөрэлэһиитигэр болҕомтолорун ууран, монгуоллар, дулга диэн ааттаахтар, түүрдэр этилэр диэн санааҕа кэлбиттэр. Онтон дулга ууһун өбүгэлэрэ хунну ууһуттан кэлбит буолан, хунну эмиэ түүр бииһэ этилэр диэн түмүктээбиттэр. Бу монгуоллары түүрдэри кытта булкуйуу Арҕаа Европа учуонайдарын Орто Азияҕа былыргы кэмҥэ олорбут монгуол биистэрин туһунан сымыйа өйдөбүллэргэ тириэрдибитэ». Онон, былыргы түүрдэри уонна монгуол биистэрин туһунан өйдөбүллэр буккуллубуттарын бэлиэтээн, Бичурин Түүр хаҕанаата баһылыыр клана монгуол тыллаах этэ диэн түмүк оҥорор[35]. Ашина баһылыыр ууһун монгуол тыллаах буоларын атын учуонайдар эмиэ өйүүллэрэ. Л. Н. Гумилев этэринэн, Ашина холбоһуга «устуоруйа аренатыгар тахсыбытыгар, кини бары дьоно ол кэмҥэ биистэр ыккардынааҕы тылы — сяньби тылын, ол аата былыргы монгуол тылын өйдүүр этилэр»[36]. Н. В. Абаев бэйэтин үлэтигэр протомонгуол (сяньби) тогоннар уонна тугюлар ыккардынааҕы этногенетическэй сибээстэрин туһунан суруйар[37].

Чингисхан даос монаҕар Чан-чуньҥа суруйбут суругар маннык тыллар бааллар: «…биһиги шаньюйбут Модэ кэмигэр»[38].

Хунну, орто үйэлэрдээҕи уонна билиҥҥи монгуоллар элбэх култуура элэмиэннэрэ сөп түбэһэллэр, кинилэр икки ардыларыгар чопчу култуура ситимэ баар: холобур, тамга, тэлиэгэлээх юрта, композитнай ох саа, оонньуу хонуулаах остуол оонньуута, уһун ырыа уо. д. а.[39][40]

Билиҥҥи монгуол омуктарын бэлиэтэ соёмбо хунну күннээх уонна ыйдаах бэлиэлэригэр төннөр (көр: Монголия былааҕа, Монголия гиэрбэтэ, Соёмбо, Бурятия былааҕа, Бурятия гиэрбэтэ уонна Соҕуруу монгуол норуот баартыйатын былааҕа)[41][42].

Түүр түөрүйэтэ

Билиҥҥи кэмҥэ түүр түөрүйэтэ саамай дакаастаммыт уонна аан дойду чинчийээччилэрэ билиммит түөрүйэ буолар. Бу түөрүйэни өйөөччүлэр: Э. Паркер, Жан-Пьер Абель-Ремюза, Ю. Клапрот, Г. Рамстедт, Аннемари фон Габайн, О. Прицак, Л. Н. Гумилев уонна да атыттар[43].

Биллиилээх тюрколог С. Г. Кляшторнай хунну омугу түүр тыллаах биистэр диирэ[44].

Билигинги кэмҥэ түүрдэр тустарынан сүрүн информацияны биэрэр Кытай источниктара түүрдэр хунну омуктан төрүттээхтэр диэн этиигэ олус чиҥник тураллар. Бу этии бэйэтинэн политическай ситимнээх буолууттан этническэй ситимнээх буолууну көрдөрөр соруктаах суруллубута. «Бэйши» диэн кинигэ «Си Юй» («Арҕаа кыраай») диэн салаатыгар Юэбань туһунан ыстатыйаҕа Юэбанньары хотугу хунну диэн ааттыыллар, кинилэр тыллара гаоцзюйдар курдук, ол аата түүр тыла этэ (Бэйши, 97-с том). «Гаоцзюйдар урут кыһыл Ди этилэр, уонна кинилэр саҥалара сюннулар курдук этэ, кыра уратылаах эрэ» (манна, 98-с том). «Тэлэ сюннулар сыдьааннара» (манна, 99-с том). «Арҕаа күөлтэн уҥа олорбут түүрдэр сюннулар туспа салаалара буолаллар». Таншуга түүрдэр хунну омуктан төрүттээхтэр диэн сабаҕалааһын эмиэ баар (Таншу, 215а том). Уйгуурдары эмиэ хунну төрүттээх биис диэн ааттыыллар (манна, 217а том)[45].

VI-с үйэ ортотугар хунну сыдьааннара Түүр Хаҕанаатын тэрийбиттэрэ[46] уонна бэйэлэрин «халлаан түүрдэрэ» диэн ааттаммыттара[47].

Былыргы түүрдэр уонна хунну элбэх үгэстэрэ майгыннаһалларын устуоруктар бэлиэтииллэр эрээри, хунну хайа тылга сыһыаннаахтара билиҥҥэ диэри чуолкайа суох. Хунну түүр тыллаахтар диэн санаа тарҕаммытын үрдүнэн, ону өйөөччүлэр сорох Ираантан киирбит тыллары мэлдьэспитэрэ суох. Хунну омуктар түүрдэргэ сыһыаннаахтарын А. В. Дыбо «Эрдэтээҥи түүрдэр тылларын сибээстэрэ» (ч.1, 2007) диэн кинигэтигэр толору быһаарар. Сорох учуонайдар (Б. А. Серебреников) хунну тылын утумнааччынан чуваш (булгар) тылын ааҕаллар. Прототүүр-чуваш тыла олус былыргы уонна «хун» диэн төрүттээх элбэх тыллаах: хунаща — кылын, хунама — ийэ кылын, хунать — элбээ. Ону таһынан хунну, булгардар курдук, күнү үҥэр этилэр, уонна элбэх түүр тылыгар, ол иһигэр чуваш тылыгар, күн сырдаппат, күн көрөр.

Илиҥҥи Иран түөрүйэтэ

Өссө хунну тыла иранскай (сактар тылларыгар чугас) эбэтэр енисейскай (Пуллиблэнк) тылга сыһыаннаах буолуон сөп диэн этиилэр бааллар. Г. Бэйли[48], Беквит[49], Шусслер[50], Харматта[51] уонна Г. Янковски[52] хунну тыллар сактар этимологияларыттан саҕалаллар. Харматта этэринэн, хунну үксүлэрэ сака тылыгар чугас илин иранскай диалекттартан биирдэстэринэн саҥараллара, ол иһин билиҥҥи чинчийээччилэр бу (иранскай) теория уонна түүр теория ситимнээхтэр диэн биир санааҕа кэлэллэр[53][54].

Ираан тылларын холобурдара:

  • Аныгы кыт. шаньюй, был.-кыт. *tān-wa — пратүүр. *darxan (кэлин орхон.-түүр. tarqan) ираан тылыттан (согдийскай тылга trγ’n, «титул»).
  • Был.-кыт. *γāt-tə:j («шаньюй кэргэнэ») — пратүүр. *xatun согдийскайтан *xuten.
  • Был.-кыт. *ţoŋh («үүт, кымыс») — праираан. *dauγ-na («биир ыам үүтэ»).
  • Был.-кыт. *bjəś şa («тараах») — праиран. төрүттэн *paś- («тараа»).

Сюнну элитата Ираан төрүттээх диэн учуонайдар уопсай биир санаалаахтар[53][55].

Енисей түөрүйэтэ

Хунну тыла енисей дьиэ кэргэнигэр киирэр диэн теорияны Пуллиблэнк[56] уонна Александр Вовин[57] көмүскээбиттэрэ.

Изолят-тыл

Г. Дёрфер тыллар сыһыаннарын туһунан ханнык баҕарар сабаҕалааһыннары дакаастана илик дии саныыр[58][59].

Кытай номоҕо

Үгэс буолбут кытай историографиятыгар Кытайтан чугас сытар омуктар бары кытайдартан төрүттээхтэр диэн суруллар уонна кытай үгэһинэн хуннар кытай эмиграннара истиэп уонна истиэп көһө сылдьар омуктарын булкуйууларыттан үөскээбиттэрэ диэн. Кытай источниктарынан, хунну төрүттэрэ номоххо киирбит Ся династиятын уонна былыргы хуньюй, кэлин хяньюнь омуктарын кытта сибээстээхтэр. Биһиги эрабыт иннинэ III-с тыһыынча сылга кытайдары номоххо киирбит Хуан-ди император салайбыта. Кытай үһүйээннэринэн, б. э. инн 1764 сылларга Кытайга Ся династиятын суулларбыттара, Ся Цзе бүтэһик тойонун уола Шун Вэй (淳維) хоту куоппут, үгүс подданнайдара кинини кытта куоппуттар. Гоби соҕуруу кытыытыгар хунью (сюньюй) омуктары көрсүбүттэрэ уонна кэм ааһарынан кинилэри кытта булкуһан барбыттара[4]. Сяньюнь бииһин туһунан саамай эрдэтээҥҥи ахтыылар биһиги эрабыт иннинэ IX үйэҕэ саҕаланаллар. Хяньюнь (сянььюнь) уонна Чжоу династияларын икки ардыларыгар буолбут байыаннай охсуһуулар Ши Цзинҥа («Ырыалар кинигэлэригэр») ойууланаллар.

Генетика

Эрдэтээҥи хунну ортолоругар икки түмсүү быһаарыллыбыт: биирэ Алтай-Саян эрэгийиэнин кытта сибээстээх, иккиһэ Евразия истиэпин илин өттүн кытта сибээстээх[60]. Кытай учуонайдарын чинчийиилэрин түмүгүнэн, Пэнъянтан булуллубут алта көс олохтоохторго үс митохондриальнай гаплогруппа быһаарыллыбыта: C, D4 уонна M10, уонна түөрт киһиэхэ барыларыгар Y-хромосомнай гаплогруппа Q (нууч.) (сах. баара быһаарыллыбыт. Ааптардар бу дьон былыргы сюннуларга уонна аныгы хотугу азиаттарга ыкса сибээстээхтэр диэн сабаҕалыыллар[61].

Монголияҕа үс көмүллүбүт сиргэ генетическэй анаалыс оҥоһуллубут: Дуурлинг Нарз, Эгийн-Гол уонна Ноин-Ула.

Монголия Хотугулуу-Илин өттүгэр Дуурлинг Нарз диэн сиргэ хунну элитатын 2000 сыллаах көмүллүбүт сиригэр булуллубут үс скелет генетическэй анаалыһа көрдөрбүтүнэн, биир киһи митохондриальнай гаплогруппа U2e1 уонна Y-хромосомнай гаплогруппа R1a1, иккис киһи митохондриальнай гаплогруппа уонна Y-хромосомнай гаплогруппа R1a1, уонна митохондриальнай гаплогруппа D4[62].

Петковскай (2006) үлэтигэр 50-с көмүүттэн ылыллыбыт гаплотип биаллельнай полиморфизмҥа (SNP) салгыы чинчийиллибитэ. С (RPS4Y) парагруппаҕа киирэрэ биллибитэ. Билигин ити 6 былыргы Хуннар С3*(xC3c) гаплогруппалаахтарын чуолкайдыахха сөп.

«Archaeological and Anthropological Sciences» сурунаалга Сибиир учуонайдара былыргы Киин Азия көһө сылдьар хунну митохондриальнай ДНК-ларын үөрэтэн, кинилэр дьахтар генофондтара уонна Киин Азия билиҥҥи монгуол тыллаах нэһилиэнньэтин икки ардыларыгар улахан майгыннаһыы баарын арыйбыт ыстатыйалара бэчээттэммитэ. Бу хаһыылар Ноин-Улаҕа буолбуттара.

Science Advances сурунаал 2023 сыллаахха тахсыбыт ыстатыйатыгар Сюнну дойдутун таһыгар баар саамай баай көмүүлэр дьахталлар киэнэ буолалларын, уонна кинилэр дойду кииниттэн хунну генетическэй өттүнэн чугастарын туһунан суруллубута. «Импиэрийэ кытыытыгар бардаххына, дьахталлар эрэ ыраахтааҕы хааннарыгар сибээстээхтэр быһыылаах» — диэн үлэ ааптардарыттан биирдэстэрэ бэлиэтээбитэ. Манна олоҕуран, Сюнну баһылыктара дьахтар аймахтарын туһанан дойду сорох чааһын түмүөхтэрин уонна хонтуруоллуохтарын сөп диэн түмүккэ кэлбиттэрэ[63][64].

Хунну бичигэ

Хунну суруга (нууч.) (сах. баарын туһунан чопчу дакаастабыл суох, ол гынан баран Кытай летопистарыгар баар сорох отчуоттарга онно сыһыаннаах диэн быһаарыахха сөп.

Быһаарыылар

  1. ↑ Лев Николаевич Гумилев История народа хунну.
  2. ↑ Юсупова Т. И. Случайности и закономерности в археологических открытиях: Монголо-Тибетская экспедиция П. К. Козлова и раскопки Ноин-Улы // Вопросы истории естествознания и техники (2010). Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  3. ↑ Тенишев Э. Р., Дыбо А. В. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Пратюркский язык-основа. — М.: Наука, 2006. — С. 524.
  4. ↑ 1 2 Бембеев Евгений Витальевич, Команджаев Александр Нармаевич Происхождение хунну в свете данных археологии, антропологии и анализа письменных источников // Вестник КалмГУ. 2013. № 2 (18). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/proishozhdenie-hunnu-v-svete-dannyh-arheologii-antropologii-i-analiza-pismennyh-istochnikov-1 (дата обращения: 12.06.2020).
  5. ↑ Сыма Цянь — Исторические записки. Том 1. unotices.com. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  6. ↑ Гомбожапов А. Д. Кочевые цивилизации Центральной Азии в трудах Л. Н. Гумилева. — IMBT, 2009. — 330 с. — ISBN 9785792503335
  7. ↑ Li, Feng Landscape And Power In Early China. — Cambridge University Press, 2006. — С. 343—346.
  8. ↑ Фань Вэнь-лань Древняя история Китая. — Рипол Классик, 2013. — 300 с. — ISBN 9785458243278
  9. ↑ Таскин В. С. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам) / Думан Л.И. — Москва: Наука, 1968. — 177 с.
  10. ↑ Минаев С. С. Исследование Ван Говэя о ранней истории сюнну // Академическое востоковедение в России и странах ближнего зарубежья (2007–2015): Археология, история, культура. — 2015. — С. 390—394.
  11. ↑ Думан Л. И, Воробьёв М. В. Л.Н. Гумилёв. Хунну. Срединная Азия в древние времена (Народы Азии и Африки, №3, 1962). kronk.spb.ru. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  12. ↑ Wang Guowei, «Guantang Jilin» (觀堂集林, Wang Guowei collection of works), Ch. 2, Ch. 13.
  13. ↑ Шабалов А. С. Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э. — Иркутск: Издательство Иркутского государственного технического университета, 2014. — 248 с.
  14. ↑ Гумилёв Л.Н. Хунны в Азии и Европе. gumilevica.kulichki.net. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  15. ↑ Kim, Kijeong; Brenner, Charles H.; Mair, Victor H.; Lee, Kwang-Ho; Kim, Jae-Hyun; Gelegdorj, Eregzen; Batbold, Natsag; Song, Yi-Chung; Yun, Hyeung-Won; Chang, Eun-Jeong; Lkhagvasuren, Gavaachimed; Bazarragchaa, Munkhtsetseg; Park, Ae-Ja; Lim, Inja; Hong, Yun-Pyo; Kim, Wonyong; Chung, Sang-In; Kim, Dae-Jin; Chung, Yoon-Hee; Kim, Sung-Su; Lee, Won-Bok; Kim, Kyung-Yong. A western Eurasian male is found in 2000-year-old elite Xiongnu cemetery in Northeast Mongolia(ааҥл.) // American Journal of Physical Anthropology : journal. — 2010. — Vol. 142, no. 3. — P. 429—440. — ISSN 0002-9483. — DOI:10.1002/ajpa.21242. — PMID 20091844.
  16. ↑ Claudio Cioffi-Revilla, J. Daniel Rogers, Steven P. Wilcox, & Jai Alterman, "Computing the Steppes: Data Analysis for Agent-Based Modeling of Polities in Inner Asia", Proceedings of the 104th Annual Meeting of the Amer. Pol. Sci. Assoc., Boston, Massachusetts, p. 8 August 28–31, (2008)
  17. ↑ Peter Turchin, Thomas D. Hall and Jonathan M. Adams East-West Orientation of Historical Empires and Modern States. — Journal of World-Systems Research. — Vol. Vol. 12 (no. 2). — P. 219—229.
  18. ↑ Гумилев, Л.Н. Хунну. Степная трилогия. — СПб., 1993. — P. 200—201.
  19. ↑ Тенишев Э. Р., Дыбо А. В. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Пратюркский язык-основа.. — М.: Наука, 2006. — P. 790.
  20. ↑ Остатки Луута, столицы империи Хунну, должны находиться под защитой правительства, — археолог. CentralAsia. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  21. ↑ Археологи обнаружили столицу древней империи — «город Дракона». ИА Красная Весна. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  22. ↑ Екатерина Пустолякова Империя хунну: найти ветер в поле. — Наука в Сибири. — Издание Сибирского отделения Российской Академии наук, 11 декабря 2012 г..
  23. ↑ Гумилев Л. Н. История народа Хунну. VI. Господство над народами. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  24. ↑ Ramstedt M. G. S. Uber der Ursprung der Turkischen Sprache. Helsinki, 1937, 81-91
  25. ↑ Тюркские языки. — Серия «Языки мира». — М., 1997.
  26. ↑ 1 2 3 Исследование проблем истории и этнической идентичности гуннов в китайской историографии. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  27. ↑ Rashpunstag Хрустальные четки. — 1776.
  28. ↑ Ts. Baasansuren The scholar who showed the true Mongolia to the world. — Mongolica. — Vol. vol.6 (14). — P. 40.
  29. ↑ «Тамги монгольских Великих Ханов и ханов государств Монгольской империи» П. Петров. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025. Архивировано из оригинала 23 Алтынньы 2008 года.
  30. ↑ Competition for historical plays. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025. Архивировано из оригинала 4 Тохсунньу 2017 года.
  31. ↑ President.Mn. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025. Архивировано из оригинала 11 Олунньу 2015 года.
  32. ↑ Tumen D. . — Anthropology of Archaeological Populations from Northeast Asia.
  33. ↑ Книга Сун глава Жоужань. — P. 39.
  34. ↑ Ц. Доржсурен Северный Хунну. — Улан-Батор, 1961.
  35. ↑ Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена // . — Москва-Ленинград: Академия наук СССР, 1950.
  36. ↑ Гумилёв Л.Н. Древние тюрки. II. Предки. gumilevica.kulichki.net. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  37. ↑ Абаев Н.В. Цивилизационная геополитика и этнокультурные традиции народов Центральной Азии и Алтай-Байкальского региона (рус.). Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  38. ↑ Х. Ховорс История монголов IX—XIX вв.. — 1880.
  39. ↑ Н.Сэр-Оджав Древняя история Монголии. — 1977.
  40. ↑ Mongolian traditional folk song UNESCO.org. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  41. ↑ Xiongnu Burials at the Periphery. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  42. ↑ Xiongnu Archaeology Enters a New Century. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  43. ↑ Pritsak O. XUN Der Volksname der Hsiung-nu. — Central Asiatic Journal. — 1959. — P. 27—34.
  44. ↑ Кляшторный С. Г. История Центральной Азии и памятники рунического письма. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2003. — P. 153.
  45. ↑ Уильям Самолин Hsiung-nu, Hun, Turk. — Central Asiatic Journal, 3.2, 1957. — С. 149—150.
  46. ↑ Боханов Александр Николаевич История России с древнейших времен до конца XVII века.
  47. ↑ К интерпритации сочетания Kök türk.
  48. ↑ Harold. W. Bailey Indo-Scythian Studies: being Khotanese Texts. — Cambridge, 1985. — P. 25—41.
  49. ↑ Беквит, Кристофер И. (16 марта 2009 г.). Империи Шелкового пути: история Центральной Евразии от эпохи бронзы до наших дней. Издательство Принстонского университета. ISBN 978-0-691-13589-2. Проверено 30 мая 2015 г. .
  50. ↑ Шусслер, Аксель Фонологические заметки о транскрипциях иностранных имен и слов периода Хань.. — Исследования по китайскому и китайско-тибетскому языкознанию: диалект, фонология, транскрипция и текст. Серия монографий по языку и лингвистике. — Тайбэй, Тайвань: Институт лингвистики Academia Sinica, 2014.
  51. ↑ J. Harmatta «Conclusion», History of Civilizations of Central Asia By Ahmad Hasan Dani, Vadim Mikhaĭlovich Masson, Unesco, János Harmatta, Boris Abramovich Litvinovskiĭ, Clifford Edmund Bosworth Published by Motilal Banarsidass Publ.. — 1999. — Vol. Volume 2. — 488 p.
  52. ↑ Henryk Jankowski Historical-Etymological Dictionary of Pre-Russian Habitation Names of the Crimea. — Brill, 2006. — P. 27.
  53. ↑ 1 2 Iver B. Neumann, Einar Wigen The Steppe Tradition in International Relations: Russians, Turks and European State Building 4000 BCE–2017 CE. — Cambridge University Press, 2018-07-19. — 327 с. — ISBN 978-1-108-42079-2
  54. ↑ Alexander Savelyev, Choongwon Jeong. Early nomads of the Eastern Steppe and their tentative connections in the West // Evolutionary human sciences. — 2020-05-07. — Т. 2. — С. E20. — ISSN 2513-843X. — DOI:10.1017/ehs.2020.18.
  55. ↑ Encyclopaedia Iranica Foundation. Welcome to Encyclopaedia Iranica (амер. англ.). iranicaonline.org. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  56. ↑ Pulleyblank E. G. The Consonantal System of Old Chinese. // Asia Major. 9, pt. 1. Leipzig Приложение: «The Hsiung-nu language». рус. пер.: Зарубежная тюркология. Вып.1. М.. — 1962. — P. 239—265.
  57. ↑ Vovin, Alexander Did the Xiongnu speak a Yeniseian language?. — Central Asiatic Journal 44/1 (2000). — P. 87—104.
  58. ↑ Дёрфер Г. О языке гуннов. // Зарубежная тюркология. Вып.1. Древние тюркские языки и литературы. М., 1986. С.71-134.
  59. ↑ Nicola Di Cosmo, «Ancient China and Its Enemies». — Cambridge University Press. — 2004. — P. [164] (col. Bailey on the other hand, viewed the Xiongnu as Iranian speakers, while Doerfer denied the possibility of a relationship between the Xiongnu language and any other known language and rejected in the strongest terms any connection with Turkish or Mongolian).
  60. ↑ Choongwon Jeong, Ke Wang, Shevan Wilkin, William Timothy Treal Taylor, Bryan K. Miller. A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe(ааҥл.) // bioRxiv. — 2020-03-26. — P. 2020.03.25.008078. — DOI:10.1101/2020.03.25.008078.
  61. ↑ Yong-Bin Zhao, Hong-Jie Li, Da-Wei Cai, Chun-Xiang Li, Quan-Chao Zhang. Ancient DNA from nomads in 2500-year-old archeological sites of Pengyang, China(ааҥл.) // Journal of Human Genetics. — 2010-04. — Vol. 55, iss. 4. — P. 215–218. — ISSN 1435-232X. — DOI:10.1038/jhg.2010.8.
  62. ↑ A western Eurasian male is found in 2000-year-old elite Xiongnu cemetery in Northeast Mongolia. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  63. ↑ Politically savvy princesses wove together a vast ancient empire (англ.). www.science.org. Сигэнии күнэ: 4 Балаҕан ыйын 2025.
  64. ↑ Juhyeon Lee, Bryan K. Miller, Jamsranjav Bayarsaikhan, Erik Johannesson, Alicia Ventresca Miller, Christina Warinner, Choongwon Jeong. Genetic population structure of the Xiongnu Empire at imperial and local scales(ааҥл.) // Science Advances. — 2023-04-14. — Vol. 9, iss. 15. — P. eadf3904. — ISSN 2375-2548. — DOI:10.1126/sciadv.adf3904.

Литэрэтиирэ

  • Бернштам А. Н. Очерк истории гуннов. Л., ЛГУ. 1951. 256 с.
  • Гумилев Л. Н. История народа хунну
  • Гумилев Л. Н.. Хунны в Китае
  • Дробышев Ю. И. Природопользование и восприятие природы у хунну // Восток. — 2005. — № 1. — С. 44-55.
  • Ивик О., Ключников В. Сюнну, предки гуннов, создатели первой степной империи. — М., Ломоносовъ, 2014.
  • Иностранцев К. А. Хунну и Гунны (разбор теорий о происхождении народа Хунну китайских летописей, о происхождении европейских Гуннов и о взаимных отношениях этих двух народов). Л., 1926. 152+4 с. (Иккис эбии таһаарыы)
  • Ковалев А. А. Происхождение хунну согласно данным истории и археологии. // Европа-Азия: Проблемы этнокультурных контактов. К 300-летию Санкт-Петербурга. СПб.: 2002. С. 150—194.
  • Коновалов П. Б. Хунну в Забайкалье (погребальные памятники). — Улан-Удэ, 1976. 248 с.
  • Крадин Н. Н. Империя Хунну. Владивосток: Дальнаука, 1996. 164 с.
  • Материалы по истории кочевых народов в Китае III—V вв. Вып. 1. Сюнну. М., 1989. 288 с.
  • Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). Выпуск 1. М., 1968. 178 с.
  • Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). Выпуск 2. М., 1973. 178 с.
  • Миняев С. С. Сюнну // Исчезнувшие народы. М., 1988.
  • Миняев С. С. Азиатские аспекты «гуннской проблемы» // Археология и этнография Южной Сибири. Барнаул. 1990.
  • Хунну: археология, происхождение культуры, этническая история. Улан- Удэ, 2011.

Категориялар