Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Модун

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Модун[1], Модэ, Модунь[2] (кыт. 冒頓單于[3], пиньинь: Mòdún Chányú; б. э. и. 234—174 сс.) — Хунну импиэрийэтин төрүттээччитэ уонна б. э. и. 209-с сылтан 174-с сылга диэри ол судаарыстыба баһылыга (шаньюй).

undefined

Номох

Номоххо киирбитинэн Модун Түмэн шаньюй бастакы уонна көйгө уола этэ, ол иһин Түмэн шаньюй кинини үөдьүлэргэ (юэчжи) аманаакка ыытар. Түмэн үөдьүлэргэ сэриинэн баран Модуну өлөттөрүөн баҕарбыт, ол эрээри Модун аҕатын былаанын билэн дойдутугар күрүүр. Модун хорсун быһыыта хуннулары соһутар, ол иһин Түмэн уолугар 10 тыһынча дьиэ кэргэни уонна судаарыстыба сороҕун биэрэр.

Онтон Модун боотурдарын уһуйан саҕалыыр. Ол курдук Модун иһиирэр охтонор уонна ол ох ханна көттө да боотурдар ол диэки ытыахтаахтар диэн үөрэтэр. Бу урааҕы толорботох өлөргө ууруллар. Биирдэ Модун иһиирэр оҕун тапталлаах атын диэки ытар, ким куттанан ыппатах төбөлөрүн быспыт. Ол кэнниттэн Модун иһиирэр оҕун таптыыр ойоҕун диэки ытар, ким ыппатах төбөлөрүн быспыт. Тиһэҕэр тиийэн Модун иһиирэр оҕун аҕатын диэки ытар, биир да боотур Модун уураҕын кэспэккэ Түмэн шаньюйү өлөрөллөр. Ол курдук Модун б. э. и. 209-с сылга хуннулар баһылыктара буолар[4].

Сорох востоковедтар Иакинф (Бичурин), Ф. Хирт Модуну огуз уустарын уонна уйгуурдар номох персонажтарын Огуз-хааны кытта тэҥнииллэр.

Модун кэмэ

Бастакы сэриилэр

Модун аан маҥнай Согд олохтоохторун кытта эйэлэһэр. Ол кэмҥэ дунху диэн илиҥҥи көс биистэрэ хуннулартан бастыҥ аттарын көрдүүллэр. Сорох хуннулар өһүргэнэн сэриини саҕалыахха диэбиттэрин Модун «аттан сылтаан сэриини саҕалыыллар дуо?» диэн аттары биэрэн кэбиһэр, оттон сэриини саҕалыахтарын баҕарбыт дьону өлөрөргө быһаарар. Онтон дунхулар Модун тапталлаах кэргэнин көрдүүллэр, сорохтор өһүргэнэн сэриини саҕалыахха диэбиттэрин Модун «дьахтартан сылтаан сэриини саҕалыыллар дуо?» диэн кэргэнин биэрэн кэбиһэр, оттон сэриини саҕалыахтарын баҕарбыт дьону өлөрөргө быһаарар. Ол кэннэ дунхулар кумах куйаардаах сири көрдүүллэр, сорохтор бу сир туһата суох диэннэр биэрэргэ сүбэлииллэр, онуоха Модун «сир дойду тутула, өстөөххө биэрэр сатаммат» диэн сири биэриэхтэрин баҕарбыт дьону өлөрөргө быһааран баран дунхулары утары сэриини саҕалыыр уонна кыайыылаах буолар[5]. Модун дунхулары хотон баран урукку өстөөхтөрүн үөдьүлэри утары сэриинэн барар уонна олору эмиэ үлтү сынньар. Ол кэннэ Хун илэ күүһүрэн Кытайы утары сэриилэһэр кыахтанар.

Кытайы кытта сэрии

Модун б. э. и. 201 с. Маи диэн киин куораттаах Дай сирин (代县, Шаньси, Синьчжоу улууһа) сэриилээн ылар. Хуннулар бу сиртэн Кытай киин улуустарыгар сэриинэн барар суоллара аһыллан Тхайюань (Тайюань) уонна Цзяньянь куораттары төгүрүйдүүллэр. Хань Гао-цзу ыраахтааҕы сэриитин хомуйан б. э. и. 200 сыллаахха Модуну утары тахсар. Модун төттөрү чугуйан саҕалыыр, онуоха 320 тыһ. киһилээх кытай сэриитэ хуннулары эккирэтэр. Гао-Цзу ыраахтааҕы талыллыбыт аттаах бухатыырдарын кытары аһары ыраах тиийэн хуннуларга түбэһэн хаалар. Хуннулар Байдын диэн сир таһыгар (билиҥҥи Датун) Кытай ыраахтааҕытын төгүрүйдүүллэр, ол эрээри кыайан хоппоттор, ол иһин Модун Гао-цзуну кытта эйэлэһэргэ быһаарсар[6].

Кытайдарга хуннулар ааһар коридору биэрбиттэрэ, импэрээтэр сүрүн аармыйаҕа холбоһоругар. Бу кэнниттэн, Модун төттөрү барбыта. Официальнай Лю Цзинь хуннуларга эйэ уонна аймахтыы буолуу дуогабарын түһэрсибитэ.

Кэлин салайыы

Моду дуогабары үчүгэйдик тутуспатаҕа уонна Хань Сины полководеһынан анаабыта, Ван Хуан уонна Чжао Лины кытта Дай уобалаһыгар саба түспүттэрэ, онтон Дайга баар Чэнь Си диэн сэрииһит Хань Сиҥҥа холбоһорго быһаарыммыта. Хань генерала Фань Куай Дайы уонна чугас эргиннээҕи сирдэри төттөрү ылбыта, ол гынан баран бу балаһыанньаны тупсарбатах: үгүс байыаннай салайааччылар хуннуларга куотан барбыттара.

Б. э. и. 198 сыллаахха Лю Цзин Импэрээтэргэ этии киллэрбитэ: «Импиэрийэ сэриилэртэн сылайбыт. Модун аҕатын өлөрөн баран хос ийэтин ойох ылла, киниэхэ итэҕэйэр кыах суох, кини хаҕыс майгылаах уонна уодаһыннаах. Хуннулары баһылыырга, Модуҕа принцессаны ойох ылыахха наада, ол принцесса Яньчжи буолуо, уонна кинилэр уоллара бүрүстүөлгэ олоруо. Ону таһынан, шаньюну сыл аайы бэлэхтэринэн уоскутуохха наада. Саҥа шанью импэрээтэр Гао-цзу сиэнэ буолуоҕа». Импэрээтэр былааны сөбүлээбитэ, ол гынан баран кыыһын Модуҥҥа биэрэргэ санааламматаҕа уонна атын принцессаны уонна бэлэхтэри ыыппыта: солко, рис, арыгы, хлопок уонна араас минньигэс аһы. Сурукка Гао-цзу Модуну «быраат» диэн ааттыыр. Модун олус үөрбүтэ.

Б. э. и. 195 сыллаахха Янь кинээһэ Лу Гуань хуннуларга бэриммитэ уонна Шангу (Чжили) илин өттүгэр баар сирдэри былдьаабыта. Ол сыл Хань Гао-Цзу өлбүтэ. Б. э. и. 192 сыллаахах Модун импэрээтэрииссэ Лу Чжига маннык ис хоһоонноох сурук ыыппыта:

…тулаайах уонна бүдүгүрбүт ыраахтааҕы, бадарааннар ортолоругар төрөөбүт, истиэптэргэ сылгы уонна оҕус ыккардыларыгар үүммүт, Орто саарыстыбаҕа күүлэйдии хаста даҕаны эһиги сирдэргэр кэлбитим. Судаарынньа бүрүстүөлгэ соҕотох; тулаайах уонна бүдүгүрбүт билигин да соҕотох олорор. Икки ыраахтааҕы саатабыла суох чуҥкуйууга сылдьаллар. Миэхэ баары миэхэ суохха атастаһыахпын баҕарабын.

— Бичурин Н. Я. [Иакинф] «Собрание сведений о народах,обитавших в Средней Азии в древние времена» (Первая часть-отделение I- часть 2)

Генерал Фань Куай импэрээтэрииссэҕэ 100 000 сэрииһиттээх хуннулары суох оҥоруохпут диэн эрэннэрбит. Цзи Бу 320 000 сэрииһиттээх эрдэҕинэ Фан Куайы Дай провинциятын быыһаабатаҕын иһин төбөтүн быһыахха наада диэн биллэрбитэ. Импэрээтэрииссэ Ги Бу тылын истэн баран, Чжан Цзеҕа (сымнаҕас дипломатическай тылынан) Модуга кэргэн тахсарыгар аһара сааһырбытын туһунан суруйарга дьаһайбыта. Шанью үөрбүтэ уонна б. э. и. 179 сыллаахха эйэ уонна аймахтыы дуогабары бигэргэппитэ.

Вэнь-ди б. э. и. 177 сыллаахха шаньюну кытта эйэ уонна аймахтыы дуогабары бигэргэппитэ. Ол гынан баран ол сылга хуннулар тойонноро Ордоска саба түспүтэ, уонна импэрээтэр кинини утары 85 000 аттаах сэриилээх уонна колесницалаах миниистир Гуан Ини ыыппыта, ол гынан баран хуннулар истиэптэргэ барбыттара. Бу кэмҥэ импэрээтэр Тайюаҥҥа барбыта, онно Цзи Бэй Ван өрө турбута, уонна импэрээтэр өрө турууну суох гынар туһугар хотуттан сэриилэри ыҥырбыта. Б. э. и. 176 сыллаахха Модун импэрээтэргэ кытай тылынан суруллубут сурук ыыппыта, онно хуннулар атаакалара Кытай чиновниктарын атаҕастабылларынан үөскээбитин, Чжуки тойон син биир сыыһа оҥорбутун уонна билигин кинини юэчжилары кытта сэриилэһэргэ ыыппыттарын, кинилэри кыайбытын, охсуһуу өйдөспөт буолууттан үөскээбит уонна аны буолуо суоҕун туһунан суруллубута. Суругу кытта Можун тэбиэн, икки мииниллэр аты уонна аҕыс көлүллүбүт аты ыыппыта. Миниистирдэр бу сурук сорох өттүнэн сэрэтии диэбиттэрэ, тоҕо диэтэххэ Модун хуннулар күүстэрин уонна юэчжи хотторууларын туһунан иһитиннэрбитэ, онон билигин хуннулары кытта сэриилэһэр наадата суох. Б. э. и. 174 сыллаахха импэрээтэр шаньюга сурук ыыппыта, онно кини хуннулары бырастыы гынарын, Модуну кытта эйэни баҕарарын биллэрэр уонна баай-мааны таҥаһы, кыһыл көмүс киэргэллэри, 10 солко торҕо, 30 дамаст, 40 хараҥа кыһыл уонна от күөх торҕо таҥаһы ыытар.

Модун б. э. и. 174 сылга өлөр[7].

Аатын үйэтитии

Модун/Мэтэ-хаан түүр уонна монгуол омуктарыгар ытыктанар устуоруйа киһитэ. Турция сирдээҕи сэриилэрин тэриллибит кэмэ 1363 сылынан өрдөөҕүттэн ааҕыллыбыта эрээри, турок поэта уонна националист суруйааччыта Нихал Атсыз 1963 уонна 1973 сылларга суруйбут ыстатыйаларыгар биһиги эрабыт иннинэ 209 сылтан, Мэтэ-хаан былааска кэлбититтэн, турок аармыйатын баарын ааҕан саҕалыырга ыҥырбыта. 1968 сыллаахха бу хамсааһыны генерал Ахмед Джелал Турал өйөөбүтэ. Билигин Турция сирдээҕи күүстэрэ биһиги эрабыт иннинэ 209 сыллаахха тэриллибиттэрин ааттыыллар[8].

Уобараһа ускуустубаҕа

Скульптуралар

Скульптура Модун Чингисхаан түмэлигэр. Улан-Батор, Монголия.
Модун бүүһэ турецкай куоракка Кайсерга.

Литэрэтиирэ

  • Модун 2011 сыллаахха «Дебют» бириэмийэтин ылбыт Владислав Пасечник биир ааттаах кэпсээнин биир сүрүн дьоруойа буолбута[9].
  • Модун эмиэ бүрээт суруйааччыта Владимир Митыпов «Долина бессмертников» кэпсээнин биир сүрүн дьоруойа буолар[10].
  • Шаньюй Модун диэн Юрий Качаев «Күөх тимир» кэпсээнин биир сүрүн дьоруойа.
  • Мулан ойуулукка кытайдар өстөөхтөрө хууннар баһылыктара Шань-Ю персонажа сорох өттүнэн Модуҥҥа олоҕурбута.
  • Модун аҕатын Тоуманы өлөрбүтүн туһунан кэпсээн монгуоллар Увертюра бөлөхтөрүн «Тэнгэрийн хүү» («Халлаан уола») ырыатын уонна видеороликтарын тиэмэтинэн буолар.

Эбии көр

Быһаарыылар

  1. ↑ Монгол хэлний их тайлбарь толь. Модун шаньюй.
  2. ↑ С. Г. Кляшторный Степные империи древней Евразии. — Филологический факультет Санкт-Петербургского гос. университета, 2005. — 382 с. — ISBN 9785846502468
  3. ↑ Hirth диэн чинчийээччи сабаҕалаабытынан былыргы кытай тылыгар 冒頓 диэн тыл бактук диэн ааҕыллар этэ уонна "боотур" диэн суолталаах этэ. Бу туһунан Г.Е. Грум-Гржимайло «Западная Монголия и Урянхайский край» диэн үлэтин иккис туомугар суруйар.
  4. ↑ Гумилев Л. Н. Хунну. Степная трилогия. — СПб.: Тайм-аут — Компасс, 1993. — С. 52.
  5. ↑ Гумилев Л. Н. Хунну. Степная трилогия. — СПб.: Тайм-аут — Компасс, 1993. — С. 53.
  6. ↑ Гумилев Л. Н. Хунну. Степная трилогия. — СПб.: Тайм-аут — Компасс, 1993. — С. 53-55.
  7. ↑ Гумилев Л. Н. Хунну. Степная трилогия. — СПб.: Тайм-аут — Компасс, 1993. — С. 68.
  8. ↑ Brief History of the Turkish Armed Forces. Republic of Turkey, Ministry of National Defence, General Staff. — «The first orderly and disciplined formation of the Turkish Army dates back to 209 BC, during the Great Hun Empire; the greatest units in this organization were the divisions made up of 10.000 soldiers, divisions were further divided into smaller units composed of a thousand, hundred, and ten soldiers; this organization continued to exist throughout the history in the Turkish states with small changes.» Сигэнии күнэ: 13 Сэтинньи 2021. Архивировано 19 Бэс ыйын 2018 года.
  9. ↑ Владислав Пасечник «Модэ Архивная копия от 31 От ыйын 2018 на Wayback Machine». — «Урал», 2012, № 2.
  10. ↑ Национальная библиотека Республики Бурятия

Литература

Категориялар