Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Былыргы түүрдэр

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Былыргы түүрдэр (нууч. Древние тюрки) — Киин Азияҕа Түүр хаҕанаатын тэрийбит омук. Былыргы түүрдэр олохтоох Алтаай дьоно уонна кэлии Ашина аҕа ууһун булкуһуутуттан үөскээбиттэр[1]. Түүр омуга буккуллубут европеоиднай-монголоиднай дьүһүннээх дьонтон үөскээбитэ, ол иһин арҕаа тарҕанар кэмигэр монголоиднай уонна брахикраннай европеоиднай бэлиэлэри иккиэннэрин илдьэ сылдьыбыта[2].

Ааттара

Былыргы түүрдэри уонна билиҥҥи түүр тыллаах омуктары араарар гына чинчийээччилэр араас-араас терминнери тутта сатыыллар. Холобур, Улахан Нууччалыы Энциклопедияҕа (БРЭ) былыргы түүрдэри «собственно тюрки» диэн ааттыыллар[1].

undefined

Аатырбыт чинчийээччи Л. Н. Гумилев түркүүт (нууч. тюркют) диэн тылы туттар: түрк диэн түүрдэр бэйэлэрин ааттанар ааттара, -үт диэн моҕол тылыгар элбэх ахсаан сыһыарыыта.

Кытайдар былыргы түүрдэри кыт. 突厥 (пиньинь: tūjué) диэн ааттыыллара, ол иһин сорох нуучча чинчийээччилэрэ «тюрк-тюгю»[3] эбэтэр «тугю» (Н. Я. Бичурин «тукюе» диир) диэн ааттары тутталлар.

Сорох чинчийээччилэр буоллаҕына былыргы түүр тылынан суруллубут суруктарга олоҕуран «кёк тюрк» (көк түрк) диэн ааты ылыналлар[4]. Бу ааты былыргы түүрдэр бэйэлэрин ааттанар ааттара дииллэр уонна «күөх түүрдэр» эбэтэр «халлаан түүрдэрэ» диэн тылбаастыыллар. Атыттар бу санааны кириитикэлииллэр, сурукка баар көк-түүрдэр тойотторго чуолкайдык утарсаллар диэн бэлиэтииллэр. «Гөктөр уонна түүрдэр» диэн «Ашина уонна түүрдэр», «илиҥҥи» уонна «көҥүл» түүрдэр диэн[4], «олохтоох көс омук» диэн интерпретациялар бааллар[5].

undefined

Археологтар буоллаҕына ордук «Алтаай-тэлэ түүрдэрэ» диэн аатын тутталлар[6]. Х үйэҕэ диэри бэйэлэрин төрүттэрин тута сылдьыбыт алтаай-тэлэ түүрдэрэ курай култууратын кытта ситимнээхтэр, курай култууратын эрдэтээҥҥи түһүмэҕэ 460-с сылларга түүрдэр Алтаайга көһүүлэрин кытта сибээстээх[7].

Орто үйэлэрдээҕи кинигэ үгэһигэр

Түрк (былыргы түүр 𐱅𐰇𐰼𐰜 — türük[8][9]) эбэтэр (былыргы түүр 𐰜𐰇𐰛׃𐱅𐰇𐰼𐰰 — kök türük)[8][9] или (был. түүр. ‏𐱅𐰇𐰼𐰛‎ — türük)[10] эбэтэр (былыргы түүр 𐱅𐰇𐰼𐰛 — türük, кыт. 突厥, былыргы тибиэт тыла: duruggu/durgu[11][12], пиньинь: Tūjué, орто кыт.: tʰuot-küot, орто-грек. Τούρκοις) диэн аат бастыкытын кытай суруктарыгар 542 сыллаахха туттуллубута биллэр[13]. Европаҕа буоллаҕына 568 сыллаахха түүр хаҕааннара Сильзибул Юстин II-кэ посольство ыыппытыгар, түүрдэр туһунан бастыкытын Менандр уонна Феофан диэн Византия устуоруктура суруйаллар[14]. Бага-Ышбара хаан (581—587 сс.) кытай импэрээтэригэр суругар бэйэтин «түүрдэр улуу хааннара» дэнэр[15].

Араас былыргы суруктарга түүрдэр ааттара маннык суруллан хаалбыт: Согд тылынан — twrk, орто перстии — turk, араабтыы — trk (арааб.: ترك), Сирия тылынан — turkaye, гректии — τoύpκoç, санскриттии — turuška, Тибет тылынан — drug, drugu, Хотан тылынан — ttûrka, tturki[16].

undefined

Ону таһынан Византиятааҕы суруктарга түүрдэри «скиф (нууч.) (сах.» (Σκύθαι) диэн ааттыыллара биллэр[17][18]. Оттон пехлеви суруктарыгар (орто перс тылынан) түүрдэри «тур» диэн былыргы Туран олохтоохторун кытта булкуйар этилэр[19].

Былыргы түүр суругунан суруллубут пааматынньыктар сүрүннээн эпиграфическай, аҕыйах ахсааннаах илиинэн суруллубут суруктар Илиҥҥи Туркестаҥҥа харалла сыталлар. Түүр бэйиэтинэн Йоллыг тэгин (VII үйэ бүтүүтэ — VIII үйэ саҕаланыыта) буолар, түүр хаҕааннарын Күл-тэгин, Билгэ-хаҕаан, Кутлуг Илтэрэс-хаҕаан кэриэһигэр өйдөбүнньүк суруктар ааптардара. Суруктарга түүрдэр културунанай таһымнара, кинилэр литэрэтиилэрэ, устуоруйа билиилэрэ көстөр.

Былыргы түүрдэр уонна Ашина аҕа ууһун туһунан

Былыргы кытайдар суруйбуттарынан түүрдэр (кыт. tūjué) хуннулартан төрүттээхтэр[20][21].

undefined

Венгрия профессора М. Добрович этэринэн, Ашина династия этэ[22]. Академик Ю. Буряков, Ашина диэн түүр хаҕанаатын уонна Орто Азия сорох эрэгийиэннэрин, чуолаан Чач (Ташкент оазиһа) баһылаабыт уус[23].

Алтайга Ашина аҕа ууһун тула «түрк» диэн ааттаах биистэр холбоһуктара үөскүүр[24]. Бу кэмҥэ былыргы түүрдэр жуань-жуань диэн омуктан VI үйэ ортотугар диэри тутулуктаах этилэр[25].

«Түүр омугун мэҥэ илэ» диэн тиэрмин аан бастаан VII—VIII үйэлэрдээҕи былыргы түүр (орхон) сурук-бичик паамытынньыгар көстөр. Ил аристократическай Ашина ууһун хаҕааннарыттан деспотическай салалталарынан хаҕанаат бас бэриннэрэр араас бөлөхтөрүн (түүр будун — «түүр омук») уонна хаҕанаат бас бэриннэрэр атын омуктарын түмэр байыаннай-бэлитиичэскэй организм быһыытынан ойууланар[26].

Устуоруйа билимин дуоктара Б. Б. Овчинникова суруйарынан, «тугү омук V үйэ бүтүүтүгэр Алтаайга бэйэтигэр уонна хайа тэллэхтэригэр майгынныыр ойуур-истиэп сир усулуобуйатыгар үөскээбитэ»[27].

Кытай летопиһа Таншу Ашина уус төрүттэрин туһунан маннык кэпсиир. Тобалар хотугу Кытайы баһылыыр кэмнэригэр хотторбут биистэрин истэригэр Ашина «биэс сүүс ыала» бааллара. Бу «биэс сүүс ыал» Шэньси арҕаа өттүгэр олорбут «араас уруулар холбоһуктарыттан» үөскээбиттэр. 439 сыллаахха тобалар гуннары кыайан, Хэсини Вэй импиэрийэтигэр холбообуттарыгар, тойон «Ашина биэс сүүс ыаллаах жужаннарга куотан, Алтаай хайаларын соҕуруу өттүгэр олохсуйан, жужаннарга тимир хостообута». Тиэкискэ былыргы түүрдэр бүтүн норуоттарын буолбакка, кинилэр эрэ баһылыктыыр ууһун төрүттэрин туһунан кэпсэнэр.

Былыргы түүр суруктара арыллыахтарын иннинэ нуучча бастакы синолога (нууч.) (сах. Н. Я. Бичурин (1777—1853), былыргы кытай летопистарыгар олоҕуран, кытай летопистарыгар «Тукуйэ» 突厥 диэн ааттанар дьон монгуоллар буолалларын уонна норуот дулга диэн аатынан биллэллэрин бэлиэтээбитэ:

Түгү ууһа, монгуол тылынан, аллараа көрүөхпүтүн курдук, Дулга [Түкүйэ] диэн ааттанар. Хотугу Европа ориенталистара Кытай устуоруйатын эрэллээх буолуутун умнан кэбиспиттэрэ, ол гынан баран түгү диэн тылы түүр тылы кытта майгынныырыгар болҕомтолорун уурбуттара уонна дулга диэн норуот аатынан биллэр монгуоллар түүр буолалларын төрүөт быһыытынан ылыммыттара; уонна дулга ууһун өбүгэлэрэ хунну уустарыттан тахсыбыт буоланнар, оччоҕо хунну түүрдэри кытта биир омуктара буолаллар. Монгуоллар уонна түүрдэр булкуйуулара арҕаа Европа учуонайдарыгар былыр Орто Азияҕа олорбут монгуол омуктарын туһунан сымыйа өйдөбүллэргэ тириэрдибитэ[28].

А. С. Сальманов (устуоруйа билимин дуоктара, ИИЯЛ УФИЦ РАН младшай билим үлэһитэ[29], «Кук буре» («Күөх бөрө») тэрилтэ бэрэстэбиитэлэ этэрин курдук, «Түүр-түгү омук төрүттэрин монгуол төрүттээхтэрин, эбэтэр чуолкайдык эттэххэ, монгуол тыллаахтарын туһунан санааны кытта сөбүлэһиэххэ сөп»[30].

Омук төрдө уонна көмүү сиэрэ туома

Палеоантропологическай чинчийиилэр былыргы түүрдэр буккуллубут расалаах эбиттэрин көрдөрөллөр: илин диэки тарҕаммыт сирдэригэр (Тыва, Забайкалье уонна Монголия истиэптэрэ) сүнньүнэн монгуол расатын дьоно баһылыыллар, оттон арҕааҥҥы сирдэригэр (илин Европа истиэптэригэр тиийэ), европеоиднай булкааһа ордук элбэх[31]. Ол эрээри, В. В. Гинзбург чинчийиилэринэн, былыргы түүрдэр илиҥҥи сирдэригэр, ол иһигэр Казахстаан илин өттүгэр, Алтаайга уонна Тываҕа, монголоидность баһыйбытын үрдүнэн, палеоантропологическай матырыйаалга расалар булкаастара бааллара уонна европеоиднай булкаас баара чуолкайдык көстөр[32]. Түүр этноһа булкуллубут европеоиднай-монголоиднай дьүһүннээх дьонтон үөскээбитэ, ол иһин арҕаа тарҕанар кэмигэр монголоиднай бэлиэлэри уонна брахикраннай (нууч.) (сах. европеоиднай комплексы иккиэннэрин илдьэ сылдьыбыта[2].

undefined

Византияны чинчийэр учуонайа С. Б. Сорочан уонна М. И. Артамонов этэллэринэн, былыргы түүрдэр физическэй көрүҥнэринэн монголоидтар эбит[33][34].

Былыргы түүрдэр омук быһыытынан Алтаай оройуонугар үөскээбиттэрэ. Ашина ууһа кэлиэн иннинэ Алтай сүрүн олохтоохторо тэлэ биистэрэ этэ. Б. э. и. I тыыһынча сыл бастакы аҥарын кэриэстэрэ Хайатааҕы Алтаайга Соҕуруу Сибиир атын сирдэригэр холоотоххо мөлтөхтүк чинчийиллибиттэр. Катанда I, Берель, Кокса уонна Яконур курдук пааматынньыктары А. А. Гаврилова берельскай тиип диэн ааттаабыта уонна б. э. и. IV—V үйэлэргэ сыһыаннаһарын аахпыта[35]. Берель көмүүлэрин сүрүн уратыта — аты кытта көмүү сиэрэ-туома уонна көмүллүбүттэр илин диэки ыйдарыы. Бу ордук Кудыргэ уҥуоҕар чуолкайдык көстөр, кини б. э. и. V—VI үйэлэргэ эбэтэр VI—VII үйэлэргэ сыһыаннааҕынан ааҕыллар[36]. Чинчийээччилэр алтаай-тэлэ түүрдэрин култууратын сайдыытын 4 кэрдиискэ араараллар: кудыргинскай (VI—VII үйэлэр), катандинскай (VII—VIII үйэлэр), туэктинскай (VIII—IX үйэлэр), кара-чогинскай (IX—X үйэлэр)[37]. Алтаай саамай былыргы скиф көмүүлэриттэн булуллубут антропологическай матырыйааллар манна араас расалаах дьон көмүллүбүтүн көрдөрөллөр: бу монголоидтар, брахикраннай европеоидтар, монголоидтар Чуумпу акыйаан салааларын састаабыгар киирэр илин Азия (Уһук Илин) расатын бэрэстэбиитэллэрэ, кинилэр хотугу кытайдарга майгынныыр бэлиэлээхтэр, ону тэҥэ европеоиднай дьүһүҥҥэ монголоиднай булкаастаах дьон эмиэ бааллар[38].

Аты кытта көмүү сиэрэ-туома тарҕаммыт сирэ тэлэ биистэрин олорбут сирдэрэ буолуон сөп. Бу түүр тыллаах, Алтаайтан төрүттээх дьон этэ, кинилэр тэлэ конфедерациятыгар киирэллэрэ уонна былыргы түүрдэр култууралаахтара[37].

Палеогенетика

Түүр уҥуоҕун 6 холобурун генетическай чинчийиитэ маннык түмүктэри биэрбит: икки көмүллүбүт киһи J2 гаплогруппалаах эбит, биирдии киһи J1 уонна R1a гаплогруппалаах эбит, уонна икки киһи C гаплогруппаҕа киирсэллэр эбит. Чинчийии ааптардара бэлиэтииллэринэн, Киин Азия устуоруйатын түүрдэр кэмнэригэр арҕаа-евразийскай генетическай компонен олохтоох дьон геномыгар элбээбитэ бэлиэтэммит, ону тэҥэ R1a уонна J2 гаплогруппалар тарҕаммыттар[39].

Л. Н. Гумилёв барыла

Л. Н. Гумилёв суруйарынан, түркүүттэр састааптарыгар прото-түүрдэр уонна прото-монгуоллар киирэллэрэ. Гумилёв этэринэн, V үйэҕэ Ордостан кэлбит «500 ыал» Ашина кэлин монгуол тыллаах «тойоттор» буолбуттара. Кинилэр Алтаай соҕуруу өттүгэр олохсуйбуттара, онно түүр тыллаах олохтоохтор бааллара. Икки омук холбоһон биир буолбуттара[40]. Л. Н. Гумилёв этэр:

Монгуол тыллаах саҥа кэлбит дьон түүр тыллаах олохтоох нэһилиэнньэни кытта холбоһуулара олус толору буолан, сүүс сылынан, 546 сылга, кинилэр былыргы түүр омук эбэтэр түркүүттэр диэн ааттанар бөлөх буолбуттара[41].

Ону тэҥэ, Н. В. Абаев бэйэтин үлэтигэр прото-монгуол (сяньби) тогоннар уонна тугю омуктар ыккардыларынааҕы этногенетическэй сибээстэрин туһунан суруйар[42].

Гумилёв санаатынан, Ашина диэн ааттаммыт «биэс сүүс ыал» хайа омук төрүттээх буоллалларын үрдүнэн, Алтаайга кэлбиттэригэр диэри бэйэ-бэйэлэрин кытта монгуол тылынан кэпсэтэллэрэ. Ол эрэн, кини этэринэн, VI үйэ ортотугар Ашина ууһун чилиэннэрэ уонна кинилэри кытта кэлбит дьон барыта бүтүннүү түүр тылламмыттара. Ашина 500 ыала олохтоох нэһилиэнньэни кытта оччо толору буккуспуттара, ол түмүгэр 546 сылга биир кэлим омугу — былыргы түүр норуотун эбэтэр түркүүттэри — үөскэппиттэрэ[41].

«Түүр» диэн тыл суолтата хаста да уларыйбыта. Бастаан Ашина тула түмүллүбүт орданы ааттыыллара. Кэлин арааб суруйууларыгар Орто уонна Киин Азия бары көс олохтоохторун, тылларын аахсыбакка, түүрдэр диэн ааттыыр буолбуттара[43]. П. Пеллио «түркүүт» диэн форманы туттар, онно «үүт» диэн монгуол тылын элбэх ахсаан сыһыарыыта. Л. Н. Гумилёв санаатынан, былыргы түүр тылыгар бэлитиичэскэй тиэрминнэргэ монгуол элбэх ахсаана сыһыарыллыыта, ол тиэрминнэр түүр тылыгар тастан киирбиттэрин көрдөрөр[41].

Удьуордара

Гумилёв Л. Н. этнографическай чинчийиитигэр олоҕуран Б. Х. Кармышева, билигин узбектар ахсааннарыгар киирэр түүрдэр уустарын Орто Азияҕа баар түүрдэр быһаччы удьуордара диэн ааттыыр[44].

Экэниэмикэ

Орто үйэлэрдээҕи арааб литэрэтиирэтигэр былыргы түүрдэр ортолоругар истиэптэр уонна куораттар уонна кириэппэстэр олохтоохторо баалларын туһунан элбэх дакаастабыл баар. Кинилэр сүөһү иитиинэн уонна тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаммыттара, ол иһигэр уунан хааччыллыылаах тыа хаһаайыстыбата: үүнээйи үүннэриитэ, балыктааһын, оҥоһук, уонна саадтары, хортуоппуйу уонна виноградниктары олордубуттара. Махмуд аль-Кашгари (XI үйэ) түүр тылын тылдьытыгар тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарыытын уонна бородууксуйа көрүҥнэрин сүрүн өйдөбүллэрин барытын кэриэтэ хабар түүр төрүттээх тыллар элбэхтэр[45].

Арҕаа түүрдэр маньыаталара. Шахи тэгин. 679 сылтан, Бактрия
Тэгин-шах эрдээҥи маньытата бактрий легендалаах, VII үйэ бүтүүтэ
Аттар таҥара ойуулаах үс тыллаах Тэгин-шах маньыатата, 728 сыл

Былыргы түүрдэр тимир металлургиялара сайдыылаах этэ. Кинилэр боолдьох юрталарга эбэтэр оҥуу техниканан дьиэлэргэ олорбуттара[1].

Орто Азия оазистарыгар көһөн кэлбит түүрдэр олохтоох эйгэҕэ сөп түбэһиннэрэн, бэйэлэрин харчыларын таһаарбыттара. Ол курдук, Чача диэн Ташкент оазиһын түүр тойотторо VII-с — VIII-с үйэ саҕаланыытыгар бэйэлэрин манньыаттарын оҥороллоро. Л. С. Баратова түүр манньыаттарын маннык көрүҥнэрин араарбыта: «хакан тойон харчыта», «тудун Сатачар» диэн суруктаах, «Түүр баһылык» диэн суруктаах (VII үйэ)[46].

Фергана түүр тойотторо маннык көрүҥнээх манньыаттары таһаарбыттара: «тутук Алпу хакан» эбэтэр «Тутмыш Алпу-хакан» диэн суруктаах; «хакан» суруктаах[46].

О. И. Смирнова XIII-с үйэ ортотугар Бухара оазиһын түүр тойотторо «хакан тойон харчыта» диэн суруктаах түүр-согдийскай манньыаттар бөлөхтөрүн таһаарбыттар дии саныыра[47].

Култуура

Көмүү уонна өйдөбүнньүк сиэр-туом баара, ол иһигэр аты кытта көмүү (кытай источниктара өлбүттэри уоттуулларын туһунан этэллэр, ол үтүө төрүттээхтэргэ сыһыаннаах буолуон сөп), таас дьонноох уонна балбаллаах ойуулаах өйдөбүнньүк күрүөлэр. VII үйэттэн ыла Кытай култууратын сабыдыала аныгы Монголияҕа Шаран-Дов уонна Майхан-Ул курдук мавзолейдары уонна көмүү комплекстар (Билгэ Хаган пааматынньыга, Күл-Тэгин стелата) тутууларыгар тириэрдибитэ[1].

undefined

Былыргы түүрдэр итэҕэллэрэ тенгрианство этэ, былыргы түүр суругун тутталлара[1].

2000—2001 сылларга Билгэ хаҕаан пааматынньык комплексын хаһыытын кэмигэр түүр археологиятыгар улахан булумньулар оҥоһуллубуттара: Билгэ хаҕаан кыһыл көмүс хоруоната, үрүҥ көмүс иһиттэрэ уонна да атын сыаналаах мала (уопсайа 2800) булуллубута[48].

Билиҥҥи Монголия сиригэр-уотугар былыргы түүр киин куората Каракум-Балык баара (682 сыл)[49].

С. Г. Кляшторный бэлиэтииринэн, орхон руна паамытынньыктарыгар үс эрэ таҥара чуолкайдык ахтыллар: Таҥара, Умай уонна Ыдук Йэр-Су. Устуорук И. В. Стеблёва былыргы түүр таҥараларын «таһымнарынан» араарарга этии киллэрбитэ: саамай үрдүк — Таҥара, онтон Умай, үһүс — Эр-Су, бүтэһигэр өбүгэлэргэ сүгүрүйүү[50]. С. Г. Кляшторнай суруйарын курдук, манна дакаастанар соҕотох пантеон баһыгар Таҥара туруоруута буолар[51].

Билигин үгүс чинчийээччилэр былыргы түүрдэр көрүүлэрэ трихотомнай, ол аата макрокосму Аллараа, Үөһээ уонна Орто дойдуларга араарбыттар диэн итэҕэйэргэ сөбүлэһэллэр[52]. Енисейскай тиэкистэргэ Эрлик хаан ахтыллар[53][54]: «Биһиги түөрт этибит, Эрлик (аллараа дойду баһылыга) араарбыта, оо эрэй!»

Түүр култууратын биир бэлиэтэ балбаллар этилэр — кыра, сороҕор таҥастаммыт таас остуолбалар. Түүр хаҕанаатыгар балбаллары киһи сирэйдээх таас оҥоһук иннигэр туруораллара. Балбаллар ахсааннара өлбүт киһи суолтатын уонна аатын-суолун көрдөрөрө. Билгэ-хаҕааҥҥа уонна Күл-Тэгиҥҥэ балбаллар кэккэлэрэ 2-3 км уһуннаах буолара. Сороҕор балбалларга кыайыллыбыт баһылыктар ааттара суруллара[55].

Быһаарыылар

  1. ↑ 1 2 3 4 5 БРЭ, 2016
  2. ↑ 1 2 Алексеев В. П., Гохман И. И. Антропология азиатской части СССР. — М., 1984. — 94 с.
  3. ↑ Поздняков Д. В. Формирование древнетюркского населения Горного Алтая по данным антропологии // Археология, этнография и антропология Евразии 3 (2001).
  4. ↑ 1 2 Тишин, 2014, с. 79
  5. ↑ Тишин, 2014, с. 80
  6. ↑ Савинов Д. Г. Формирование и развитие раннесредневековых археологических культур Южной Сибири // Автореф. дисс. … д-ра истор. наук: 07.00.06 — археология. — Новосибирск, 1987.
  7. ↑ Савинов Д. Г. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. — Л., 1984. — P. 136—137.
  8. ↑ 1 2 Поминальный комплекс в честь Культегина: Письменный памятник Культегин. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 17 Ыам ыйын 2021 года.
  9. ↑ 1 2 Поминальный комплекс в честь Бильге кагана: Надпись в честь Бильге кагана. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 23 Тохсунньу 2022 года.
  10. ↑ Поминальный комплекс в честь Тоньюкука: Перевод надписи памятника Тоньюкук. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 17 Ыам ыйын 2021 года.
  11. ↑ Tarihte Türk devletleri, Volume 1. Ankara Üniversitesi Basımevi (1987). Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 20200818161332 года.
  12. ↑ Moše Weinfeld. Social Justice in Ancient Israel and in the Ancient Near East. page 66: «For the concept of durgu / duruggu and its connection to piY (in its meaning „origin“), see H. Tadmor, (above n. 25), p. 28, n. (1995). Сигэнии күнэ: 26 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 20200818161320 года.
  13. ↑ Акишев К. История Казахстана. — 1996. — Т. 1-том. — 296 с.
  14. ↑ Юстин ыраахтааҕылыыр төрдүс сылын саҕаланыытыгар Византияҕа туроктартан посольство кэлбит. (Менандр. Отрывок 18)
  15. ↑ 新亞研究所 – 典籍資料庫. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 21 Олунньу 2014 года.
  16. ↑ Golden P. An introduction to the history of the Turkic peoples: Ethnogenesis and state-formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East, Wiesbaden: O. Harrassowitz: 1992, P. 117.
  17. ↑ G. Moravcsik, Byzantinoturcica II, P. 236-39.
  18. ↑ Византийские историки Дексипп, Эвнапий, Олимпиодор, Малх, Петр Патриций, Менандр, Кандид, Ноннос и Феофан Византиец. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025.
  19. ↑ Авеста в русских переводах. — Санкт-Петербург, 1997. — С. 457. — ISBN 5-88812-039-1.
  20. ↑ Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах Средней Азии. — Москва-Ленинград:: Академия наук СССР, 1950. — С. 220.
  21. ↑ Савинов Д.Г. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 7 Кулун тутар 2017 года.
  22. ↑ Добрович М. К вопрому о личности героя памятника Кули-чору // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Спб, 2005, С. 86—89.
  23. ↑ Буряков Ю. К истории раннесредневекового Чача // O’zbekiston tariхi, № 3, 2002, с. 12
  24. ↑ Наука в Сибири. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 12 Бэс ыйын 2020 года.
  25. ↑ Савинов Д. Г. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1984. — С. 32.
  26. ↑ Советская этнография. — 1968. — № 1.
  27. ↑ Овчинникова Б. Б. Тюркоязычные народы на просторах евразийских степей в эпоху Средневековья // Известия УрГУ, № 16, 2000, С. 101.
  28. ↑ Бичурин Н. Я. Собрание сведении о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. — Москва-Ленинград: Академия наук СССР, 1950. — С. 220.
  29. ↑ Отдел этнологии ИИЯЛ УФИЦ РАН (рус.). rihll.com. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 5 Олунньу 2021 года.
  30. ↑ Сальманов А. З. Башкирское племенное объединение табын: вопросы формирования / А. В. Псянчин. — Уфа, 2017. — С. 42. — 290 с.
  31. ↑ В. П. Алексеев, Основные этапы истории антропологических типов Тувы, — СЭ, 1962, 3, стр. 49—58
  32. ↑ Гинзбург В. В. Материалы к антропологии древнего населения Северного Казахстана, — МАЭ, т. X X I , 1963, стр. 297—337
  33. ↑ Артамонов М. И. История хазар. — Л.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 1962. — 155 с.
  34. ↑ Сорочан С. Б. Византийский Херсон: вторая половина VI-первая половина Х вв. : очерки истории и культуры, Часть 2.. — 1248 с.
  35. ↑ Гаврилова А. А. Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племен. М.-Л., 1965, С. 54—57.
  36. ↑ Гаврилова А. А. Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племен. М.-Л., 1965, С. 28.
  37. ↑ 1 2 Д. Г. Савинов, 1987. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 19 Тохсунньу 2020 года.
  38. ↑ Трифонов Ю. И. Кочевнические элементы в материальной культуре оседлого населения Южного Казахстана в период раннего средневековья // Конф. «Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций»: Тез. док. А-Ата, 1987, С. 136—137.
  39. ↑ Choongwon Jeong, View ORCID ProfileKe Wang, Shevan Wilkin, William Timothy Treal Taylor, Bryan K. Miller, Sodnom Ulziibayar, Raphaela Stahl, Chelsea Chiovelli, Jan H. Bemmann, Florian Knolle, Nikolay Kradin, Bilikto A. Bazarov, Denis A. Miyagashev, Prokopiy B. Konovalov, Elena Zhambaltarova, Alicia Ventresca Miller, Wolfgang Haak, Stephan Schiffels, Johannes Krause, Nicole Boivin, Erdene Myagmar, Jessica Hendy, Christina Warinner. A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe
  40. ↑ Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. Глава VII. Религия тюркютов. gumilevica.kulichki.net. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 8 От ыйын 2020 года.
  41. ↑ 1 2 3 Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. II. Предки. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025.
  42. ↑ Абаев Н. В. Цивилизационная геополитика и этнокультурные традиции народов Центральной Азии и Алтай-Байкальского региона (рус.). Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 15 Ахсынньы 2018 года.
  43. ↑ Гумилёв Л. Н. Древние тюрки, Л., Наука, 1967. Раздел — Потомки волчицы. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 20 Кулун тутар 2012 года.
  44. ↑ Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. — М., 1967. — С. 504.
  45. ↑ Асадов Ф.М. Арабские источники о тюрках в раннее средневековье. — 1993. — ISBN 5—8066—0343-1
  46. ↑ 1 2 Баратова Л. С. Древнетюркские монеты Средней Азии VI—IХ вв. Автореферат диссертации канд. ист. наук. — Т., 1995, С. 12—15.
  47. ↑ Смирнова О. И. Сводный каталог согдийских монет. М., 1981., С. 59.
  48. ↑ Орхонские письменные памятники. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 31 Ахсынньы 2019 года.
  49. ↑ Кызласов Л. Городская цивилизация тюркоязычных народов Южной Сибири в эпоху средневековья // Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций. Алма-Ата, 1987, С. 177.
  50. ↑ Стеблева И. В. К реконструкции древнетюркской религиозно-мифологической системы//Тюркологический сборник. М, 1971.
  51. ↑ Кляшторный С. Г. Указ. соч. С. 326.
  52. ↑ Полная библиография — С. Г. Кляшторный. Указ. соч. С. 326, также: Об изображении божеств древнетюркского пантеона на памятниках искусства номадов Южной Сибири и Центральной Азии эпохи раннего Средневековья. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 27 Ахсынньы 2019 года.
  53. ↑ Рунические памятники Хакасии. Алтын-Кёль I Е 28 строфа 8. Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 3 Муус устар 2009 года.
  54. ↑ См. также: С. Г. Кляшторный. Стелы Золотого озера// Turcologica. Л, 1976
  55. ↑ Грач А. Д. Каменные изваяния Западной Тувы. Сб. МАЭ 16 (1955). Сигэнии күнэ: 27 Атырдьах ыйын 2025.

Литэрэтиирэ

  • Тюрки / И. Л. Кызласов // Телевизионная башня — Улан-Батор. — М. : Большая российская энциклопедия, 2016. — С. 621—622. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 32). — ISBN 978-5-85270-369-9.
  • Ганиев Р. Т. Восточно-тюркское государство в VI—VIII вв. — Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2006. — С. 152. — ISBN 5-7525-1611-0
  • Тишин В. В. К интерпретации сочетания kök türk // Проблемы востоковедения. — 2014. — Т. 63, № 1.
  • Гаврилова А. А. Могильник Кудыргэ как источник по истории алтайских племён. М.-Л., 1965.
  • Савинов Д. Г. Формирование и развитие раннесредневековых археологических культур Южной Сибири // Автореф. дисс. … д-ра истор. наук: 07.00.06 — археология. Новосибирск: 1987.
  • Трифонов Ю. И. Кочевнические элементы в материальной культуре оседлого населения Южного Казахстана в период раннего средневековья. // Конф. «Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций»: Тез. док. А-Ата, 1987.
  • Кызласов Л. Р. Городская цивилизация тюркоязычных народов Южной Сибири в эпоху средневековья // Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизаций. Алма-Ата, 1987.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар