Билгэ хаан

Эпитафияларга сурулларынан, Билгэ хаан 683 сыллаахха төрөөбүт. Кини Илтэрис хаҕаан улахан уола этэ. Кини быраата Күл Тэгин хаҕанаат дьоруойа этэ, элбэх суолталаах кыайыыны аҕалбыта, убайын мэлдьи хонтуруоллуу сылдьара^[1].

700 сыллаахха тангуттарга сэриилии барыыга кыттыбыта, тангуттар хотторбуттара, түүрдэр трофейдаах уонна кулуттаах төннүбүттэрэ. 701 сыллаахха «алты чуб согдак» диэн түүрдэр ааттыыр омуктары утары сырыыга кыттыбыта. Устуоруктар ол туох омуктарын туһунан биир санаалара суох, «алты-чуб» диэн алта чуй уустара буолуо диэн сабаҕалааһын баар. Оттон «согдакка» согдарга сырыы омуннааһын диэн ааҕыахха сөп^[2].

701 эбэтэр 702 сыллаахха Бөгү 50 000 ахсааннаах «Онг-тутука» табгач сэрииһит аармыйатын үлтүрүппүтэ.

703 сыллаахха басмаллары утары походка кыттыбыта, тойонноро Ашина ууһуттан этэ, ол гынан баран хаҕааҥҥа кыыһын ыыппатах. Түүрдэр бултуйан төннүбүттэрэ.

705 сыллаахха 80 тыһыынча киһилээх Чача-Сенгун тан аармыйатын кыайбыта, 699—710 сыллардааҕы тан-түүр сэрии кэмигэр.

709 сыллаахха кыргыыстары уонна чиктэри (Енисей хочотугар баар аҕыйах ахсааннаах омук) кытта сыһыан мөлтөөбүтэ. Кинилэр Орпен кыргыһыытыгар хотторбуттара^[1].

710 сыллаахха эмиэ кыргыыстары утары сэриини ыыппыта. Түүрдэр «үҥүү курдук үрдүк» хаар устун хааман Коглеман «харатыгар» (тайҕатыгар) киирэн, утуйа сытар кыргыыстар саба түһэн, суох оҥорбуттара. Салгыы кыргыһыы Сунга ойууругар буолбута, кыргыыстар хааннара охтубут уонна киргизтэр бас бэриммиттэрэ. Хаҕанаат 710 сылтан өрө туруулартан хамсанар буолбута уонна Бөгү үгүс походтарга кыттыбыта, ол эрээри кинилэр сүрүн кыайыылары Күл-Тэгин ситиспит этэ.

Ити сыл (710) түүрдэр тургэстэри утары походка барбыттар, түүрдэр Алтун ойуурунан (Алитаин-нуру) ааһан Иртышы туораабыттара. Түүрдэр тургэстэри утуйа сыттахтарына лааҕырдарын саба түһэн кыайбыттара. Болчу (Урунгу) өрүскэ түүрдэргэ түргэс хааннара бары өттүттэн саба түспүтэ. Түргэстэр хааннара, кини ябгута уонна шада кыргыһыыга охтубуттара, уонна түргэстэр бас бэриммиттэрэ.

713 сыллаахха түүрдэр Бешбалыкка (нууч.) (сах. (Джунгарияҕа баар тан кириэппэһэ) саба түспүттэрэ, түүрдэр алта кыргыһыыны оҥорон куораты аһыммыттара. Бу улаатыннарыы буолуо, уонна түүрдэр толору хотторууттан куоппуттара буолуо^[3].

715—716 сыл саҕаланыытыгар Билгэ-хаан Тамаг хайатын аттыгар карлуктары кытта кыргыһыыга кыттыбыта^[4]. Тола өрүс аттыгар Тогу хайатыгар тоҕус-оҕустары кытта кыргыһыы буолбута. Аныгыскы кыргыһыы Антаргу аттыгар буолбута, онно түүрдэр кыайбыттара. Чуш хайатын аттыгар буолбут кыргыһыыга түүрдэр төгүрүллүбүттэрэ, кыайтара сыспыттара, ол эрээри Күл-тэгин өстөөхтөрү тонгра-тунло уйгуурдарын үүрбүтэ. Аныгыскы кыргыһыы Эзгенти Кадазэҕа буолбута, түүрдэр кыайбыттара.

Түүрдэр кыһын Маҕы Кургаан кириэппэһигэр кыстаабыттара, элбэх аты сүтэрбиттэрэ. Ол сыл сааһыгар түүрдэр үс-оҕустары (карлуктары) утары барбыттара. Түүрдэр сэриини икки аҥаарга араарбыттара, аҥаарын орданы көмүскүүргэ хаалларбыттара. Карлуктар эмиэ икки арахсан баран, сэриигэ уонна лааҕырга саба түспүттэрэ. Түүрдэр аҕыйах этилэр, ол иһин карлуктары нэһиилэ үүрбүттэрэ.

716 сыллаахха Хапаҕаан өлбүтүгэр Күл-Тэгин Хапаҕаан уолун суулларбыта уонна улахан быраатын ыраахтааҕыга олордубута. Бөгү аккаастаныан баҕарбыта, ол гынан баран Күл-Тэгин бэйэтигэр бүрүстүөлү баҕарбатаҕа. Ол курдук, Бөгү, 33 сааһыгар Билгэ хаан Бөгү буолбута.

Хаҕан көмүүтэ 5-с ый (сайын, от ыйа буолуо) 27-с күнүгэр Сибинньэ сылыгар буолбута (735). Йоллыг-тегин Ижань-хаан көмүүнү дьаһайбыта. «Ли Сун Тай-сенгун» уонна 500 посол ахтыллыбыта, кинилэр көмүүгэ благовоние, сандал табахтанар чүмэчи, үрүҥ көмүс уонна кыһыл көмүс аҕалбыттара. Хомойбут түүрдэр баттахтарын, кулгаахтарын, иэдэстэрин быспыттара. Сылгылары, ыттары, хара киистэри, күөх тииҥнэри сиэртибэлээбиттэрэ.

Хапаҕаан аатыттан суруллубут онгиннааҕы сурукка, түүрдэр Билгэ-хаан аҕатыгар Илтэрискэ эрэллээх этилэрин курдук, Билгэ-хаан Бөҕөҕө эрэллээх буолалларыгар ыҥырыы баар^[5].

Эрдэни Цзуга Билгэ хаан Бөгү аатыттан суруллубут сурукка саҥа ыраахтааҕы саҕана түүрдэр түмсүүлэрин уонна түөрт аан дойду өрүттэн түүрдэр үрдүнэн былаас күүһүрбүтүн уонна Танҥа бэриммит Токуз-Оҕустар хаҕанааттарыттан арахсыыларын туһунан этиллэр^[6].

Кини олбоххо олоруутугар Күл Чур, Таман таркан, Тоньюкук, Буюрук, Күл Эркин уонна да атыттар бэйэлэрин дьоннорун, сэриилэрин кытта бааллара. Ол күн тута сэттэ уон саастаах Тоньюкук хаҕаан сүбэһитинэн анаммыта. Түүрдэр бары долгуйбуттара, Билгэ хааны истиэн баҕалаах киһи аҕыйах этэ. Ол иһин кини Тан импиэрийэтин сэриилээтэхпинэ норуоппун сомоҕолуом диэн санааны ылыммыта. Ону муударай Тоньюкук сүбэлээн, сэрии саҕаламматаҕа, күүспүт өссө ситэ хомулла илик эбит дэспиттэрэ. Ону таһынан Тоньюкук Билгэ хааҥҥа орда ыстаапкатыгар Кытай храмнарын уонна эркинин тутума диэн сүбэлээбитэ. Сүбэһит этиитэ:

Хаҕанаат тас бэлиитикэтин бүтүннүү Күл Тэгин салайара. Саҥа хаҕаан токуз-огустары кытта сыһыана буорту буолбута. Олор сорохторо Тан импиэрийэтигэр холбоспуттара. Сорохторо Селенгэ өрүскэ кыдыллыбыттара.

717 сыллаахха токуз-огузтар көһө сылдьыыларын кыайан, аманааттары ылбыттара, огузтар салгыы Тан диэки баран Ордос диэки көһөн барбыттара. Каадыркан ойууругар (Хинган) татабтары утары поход ыытыллыбыта. Арҕаа диэки, Джунгарияҕа, Ямтар тудунун ыыппыттара, кинилэр карлуктары кыайбыттара, кинилэр илтэбэрдэрэ (нууч.) (сах. өлбүтэ.

Ол кэмҥэ түүрдэр Тан аармыйатын, бастаан аттаах сэриини (Орхон суругунан 17 000), онтон сатыы сэриини кыайбыттара. Бу 720—721 сыллардааҕы сэрии кэмигэр Лянчжоу кыргыһыытыгар сыһыаннаах буолуон сөп.

Хаҕан Таны кытта эйэлэһэргэ быһаарыммыт, ол гынан баран Сюань-цзун түүрдэргэ сэриини биллэрбитэ. 300,000 кытай уонна варвар союзниктартан турар аармыйа хомулуммута. 720 сыллаахха аармыйа Гило өрүскэ түмүллүбүтэ уонна киданнар, татабтар уонна басмыллар хаҕаан ставкатын диэки айаннаабыттара.

Басмыллар бастаан ставкаҕа чугаһаабыттара, ол эрээри кими да булбатахтара. Басмыллар түүр саһа сытар сэрииһиттэриттэн куттанан Бэйтин бөҕөргөтүллүбүт сиригэр төннүбүттэрэ. Ол эрээри Бэйтиҥҥэ түүрдэр саба түспүттэрэ, басмыллар угаайыга түбэспиттэр. Юань Чэн Кытай аармыйата хотторбута. Сотору кэминэн киданнар хотторбуттара, онтон биир сыл буолан баран 722 сыллаахха татаабтар. Ол түмүгэр түүрдэр тыйыс быһыы көрдөрбүттэрэ, дьахталлары кытта өлөртөөбүттэрэ, онтулара түүрдэр үгэстэринэн, саамай кырыктаах өстөөхтөргө оҥорбот быһыылара этэ.

721 сыллаахха түүрдэргэ туһалаах эйэ дуогабара түһэрсиллибитэ.

Хаҕан Кытайга посольстволары ыытан ыал буоларга көрдөспүт да император хоруйдаабатах. Пэй Гуантин, Тайшаньҥа сиэртибэ сиэрин-туомун кэмигэр, императорга Билгэ сэрииһит хаҕаан, улуу боотур Кул-тэгин уонна аҕа саастаах, өйдөөх сүбэһит Тоньукук былааска олороллорун тухары, түүрдэр Кытайга куттал буолалларын санаппыта. Императорскай гвардияҕа түүр хаҕааннарын ыҥырарга быьаарыллыбыта. Ол курдук, хаҕаан талыытынан биир түүр дворянин сыл аайы Кытайга сиэр-туом ыытыыга кыттар эбит (Кытай ыраахтааҕыта параадтары ыытара, эйэлээх варвардар бэрэстэбиитэллэрэ кытталлара).

727 сыллаахха тибеттэр хаҕаннарга кыраныысса дуогабарын түһэрсэргэ этии киллэрбиттэрэ, ол гынан баран хаҕаан Таҥҥа бэриниилээх буоларын көрдөрөн императорга туттарбыта. Шофаҥҥа атыы-эргиэн ырыынага аһыллыбыта: түүр сылгыларын сабынан атастаспыттара. Сюань-цзун хас сыл аайы хас да сүүс тыыһынча солкону түүрдэргэ бэлэхтээбитэ (төлөбүр)^[7].

731 сыллаахха Күл-тэгин өлбүтэ. Император Күл-тэгиҥҥа хыраам тутарга, статуяны уонна кини элбэх кыайыыларын туһунан суруктаах плиталарга быһарга дьаһайбыта^[7].

730 сыллаахха Тан киданнары уонна татабтары кытта сыһыаннара мөлтөөбүтэ. Киданнар хааннара Кэтуган (кытайдыы Кэтуюй (可突於)) түүрдэри кытта холбоспут. 732 сыллаахха кытай аармыйата киданнары кыайан, татаабтары кыайан, Кэтуганы үүрэн таһаарбыттар. 733 сыллаахха Бөгү Кэтугаҥҥа аармыйатын биэрбитэ уонна кини 40 000 кытайдары уонна татабтары кытта Тункер хайатыгар сэриилэспитэ, кыргыһыы кэмигэр татабтар куоппуттара, кытайдар хотторбуттара. 30 000 (?) кытай өлбүт.

Былааһыгар сырыттаҕына, биллибэт кэмҥэ, бэйэтин кыыһын түргэш хааныгар, арааһа Сулукка (нууч.) (сах., кэргэн биэрбитэ, оттон бэйэтин уолун түргэш хаанын кыыһыгар кэргэннээбитэ.

Сотору буолаат уйгуурдар караван суолун быспыттара. Көс омуктар холбоһуктаах күүстэрин кытта охсуһар олус уустуга чуолкай буолбута. Түүр бэйиэтэ Мэйлучжо хаҕааны дьааттаан өлөрбүтэ, ол эрээри хаҕаан Мэйлучжону дьиэ кэргэнин кытта өлөрөргө дьаһайбыта. Онон 734 сыллаахха, балаҕан ыйын 26 күнүгэр түүр халандаарынан, Билгэ-хаан Бөгү өлбүтэ. Ыраахтааҕыттан официальнай кутурҕан тыллара кэлбиттэрэ уонна храм тутарга уонна сурук чочуйарга маастардары ыыппыта (маастар Ли Жуҥҥа). Хаанынан Билгэ уола Йоллыг-тэгин Ижань-хаан буолбута^[7].