Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Енисей кыргыыстара

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Енисей кыргыыстара — Енисей өрүс кытылыгар уонна Саяно-Алтайга олорбут былыргы уонна орто үйэтээҕи түүр тыллаах омук[1].

Енисей кыргыыстараа былыргы кэмнэргэ

Енисей кыргыыстарын өбүгэлэрэ Чаатас диэн археологическай култуураны кытта ситимнээхтэрэ сабаҕаланар.

Ону таһынан Енисей кыргыыстара үөскүүллэригэр Таштык култууратын дьоно уонна динлиннэр улахан оруолу оонньообут буолуохтаахтар. Оннук буолар түбэлтэҕэ Енисей кыргыыстарын тустарынан баскаты ахтыы хуннар кэмнэригэр сыһыаннаах буолан тахсар. Сыма Цянь диэн былыргы Кытай устуоруга суруйбутунан хуннар б. к. и. 201 сыллаахха Цзянькунь (кыт.: 堅昆) (эбэтэр Цзюйу 居勿, Цзегу 結骨) диэн динлиннэри кытта булкуспут дьонноох дойдуну сэриилээн ылбыттар[2]. Кытай номохторугар этиллибитинэн Енисей кыргыыстарын Ли Лин (李陵) диэн кытай сэрииһит сыдьааннара салайан олорбуттара

undefined

Тан кэминээҕи Кытай былыргы источниктара Енисей кыргыыстарын ойуулуулларынан кинилэр үрдүк уҥуохтаах, сырдык баттахтаах, маҥан сирэйдээх, күөх харахтаах этилэр[3][4]. Тибиэт уонна ислам кэминээҕи суруктар Енисей кыргыыстарын эмиэ итинник курдук ойуулууллар. Итиннэ сыһыаннаах Америкатааҕы Майкл Дромпп диэн чинчийээччи санааты үллэстиэххэ сөп:


Үгүс чинчийээччи Енисей кыргыыстарын кинилэр тас дьүһүннэриттэн сылтаан түүр омуктар ахсааннарыгар кииллэрбэт этилэр эбэтэр ханнык эрэ түүр буолбатах омугу кытта күүскэ булкуспут омук дии саныыллара. Кытай суруктарыгар суруллан хаалбыт кыргыс тылларын быыстарыгар түүрдүү буолбатах (самадьылыы буолуон сөп) тыллары булбуттарын кэннэ Енисей кыргыыстара түүр омуга буолбатаҕын өйүүр чинчийээччи ахсаана элбээбитэ. Ол эрээри этиэххэ тыл уонна омук ситимэ күүһэ суоҕун бэлиэтээн этиэххэ наада. Кинилэр тас дьүһүннэрэ уонна кинилэр тылларыгар аҕыйах ахсааннаах түүрдүү буолбатах тыл баара (киирии тыллар буолуохтарын сөп) кинилэр түүр буолбатахтарын бигэргэппэт. Енисейгэ баар кыргыс суруктара (VIII үйэ) түүрдүү тылынан суруллубуттар, ону таһынан Кытай суруктарыгар этиллибитинэн Енисей кыргыыстарын тыла уонна суруга түүрдүү тыллаах уйгуур тылыгар уонна суругар майгынныыр. Кытай источниктарыгар хаалбыт кыргыс тыллара түүрдүү буолаллар. Ол иһин Енисей кыргыыстарын түүр омуга буолбатаҕын бигэргэтэр туох да суох.

Динлиннэр уонна былыргы кыргыыстар монгуоллары кытта ыкса ситимнээх буолуохтарын сөбүн туһунан санаа баар. Н. Я. Бичурин этэринэн былыргы кыргыыстар (хягастар, хагастар) түүр-монгуол булкаастаах омук буолаллар[5]: «Енисей губерниятын соҕуруу өттүгэр, хягастар киин куораттара турбут сиригэр олорор олохтоох дьоннор билиҥҥэ диэри түүр-монгуол тыллаахтар». «Хягас аан маҥнай Могуол-түүр дойдута буолуохтаах уонна икки омуктан турар буолуохтаах: түүрдэр уонна монгуоллар»[6][7][8]. Ол эрээри бу сабаҕалааһын атын даннайдары кытта сөп түбэспэт, холобур: кыргыыстар европалыы дьүһүннэрэ[9], монгуол тылын дьайыыта суох түүрдүү тыллара[10][11], Енисей кыргыыстарын геннэрэ (R1a (нууч.) (сах. гаплобөлөх) монгуол төрдүлэрэ суохтарын бигэргэтэр[12].

Енисей кыргыыстарыгар түүр уонна монгуол тыллаах бөлөхтөр[13] таһынан индо-иранскай[14], угорскай, самодийскай[15] уонна кетскай[16] элэмиэннэр бааллар.

Енисей кыргыыстара былыргы түүрдэр уонна уйгуурдар кэмнэригэр

V—XIII үйэлэр Енисей кыргыыстара жужаннарга, былыргы түүрдэргэ уонна Уйгуур хаҕанатыгар бас бэриммиттэрэ. Уйгуурдар кэмнэригэр Енисей кыргыыстара элбэх ахсааннаах омук этилэр: 100 тыһ. тахса ыал уонна 80 тыһ. сэрииһит. Енисей кыргыыстарын сирдэриттэн уйгуур хаҕанын ордуутугар диэри 3000 ли эбэтэр тэбиэнинэн 40 күннээх айан этэ[17].

undefined
undefined
undefined

Уйгуурдары үлтүрүтүү уонна Енисей кыргыыстарын сайдыыта

VII үйэҕэ Енисей кыргыыстара сюеяньто диэн уйгуур бииһиттэн тутулуктаах буолбуттар уонна уйгуурдар кинилэргэ бэйэлэрин баһылыктарын (кыт. 頡利發) анаабыттар. Ол эрээри кыргыс хаҕана уонна кини үс сүбэһитин (цисибэй 訖悉輩, цзюшабобэй 居沙波輩, амибэй 阿米輩) былааһа хаалбыта.

648 сыллаахха Кытай сюеяньтону үлтүрүппүттэрэ уонна элбэх уйгуур кытайдарга бас бэриммитэ. Онуоха Енисей кыргыыстара Кытай ыраахтааҕытыгар илдьит ыыппыттара. Кытайдарга Сылифа Шибоку Ачжань баһылык (кыт. 俟利發失缽屈阿棧) тиийбитэ. Бырааһынньык кэмигэр бу баһылык Кытай ыраахтааҕытыттан Енисей кыргыыстарын бэйэтин былааһыгар ыларын көрдөспүтэ. Ыраахтааҕы сөбүлэспит уонна Енисей кыргыыстарын сирин цзянькунь (кыт. 堅昆府) диэн ааттаабыт, кыргыыстар аҕа баһылыктара буоллаҕына цзо туньвэй да цзянцзюнь (кыт. 左屯衛大將軍) диэн сололоммута.

Енисей кыргыыстара 650—683 сылларга Кытайга икки илдьити ыыппыттар.

Енисей кыргыыстара 707—710 сылларга Чжун-цзун ыраахтааҕыҕа бэлэх ыыппыттар[18].

Тан династиятын Сюань-цзун импэрээтэргэ 712 сылтан 756 сылга диэри түөрт төгүл бэлэх ыытыллыбыта.

758 сыллаахха Мойан-чур диэн уйгуур хаҕана Енисей кыргыыстарын сэриилээн ылбыт. Ол кэмҥэ Енисей кыргыыстара хас да дойдуга арахсыбыттар быһыылаах. Енисей кыргыыстара араабтары, Тибиэти уонна карлуктары кытта ситимнээх этилэр. Ажо диэн ааттаах кыргыс хаҕана түүрдэртэн пигадуньцзецзинь (кыт. 毗伽頓頡斤, пига = билгэ = мындыр) диэн сололоммут.

840 сыллаахха Енисей кыргыыстара Уйгуур хаҕанатын үлтүрүппүттэрэ уонна 80-тан тахса сыл устата Киин Азияҕа сүрүн күүс буолбут Кыргыс хаҕанаатын тэрийбиттэрэ. Ажэ 818 сыллаахха бэйэтин хаҕаан диэн биллэрбитэ. Ийэтин (түргэштэртэн төрүттээх) хаан-огдообо (可敦) диэбитэ, кэргэнин (Тибет генералын кыыһа) хаанша диэбитэ. Уйгуурдар миниистэрдэринэн салайтаран сэриилэрин ыыппыттара, ол эрээри кыайбатахтара. Сэрии 20 сыл устата барбыта, уйгуурдар тугу да ситиспэтэхтэрэ. Ажэ түргэн кыайыыга итэҕэйбитэ. Уйгуурдарга былаас былдьаһыыта буолбутугар, Цзюйлу Мохэ (кыт. 句錄莫賀) диэн аҕа баһылык Енисей кыргыыстарын аармыйатын уйгуурдар киин куораттарыгар — Хара-балгасуҥҥа аҕалбыта. Куорат умайбыта, ол күлүн үрдүгэр Ажэ бэйэтин кыһыл көмүс балааккатын туруорбута. Киниэхэ сэриигэ ылбыт трофейдарыгар Тайхэ (кыт. 太和公主) диэн Кытай принцессата уонна түөрт хаҕаан огдообото тиксибитэ. Хаҕаан ставкатын Лаошань хайаларыгар көһөрбүтэ уонна Кытай принцессатын Танҥа ыыппыта, ол эрээри суолга киниэхэ уйгуур Угэ-хаан саба түспүтэ уонна принцессаны былдьаан ылбыта. Ол туһунан импэрээтэргэ кэпсииргэ анаан хаҕаан Чжуу Хэ Су (кыт. 註吾合素) ыыппыта.

841 сыллаахха кыргыыстар У-цзун ааттаах Кытай ыраахтааҕытыгар илдьит ыыппыттар. Ыраахтааҕы кыргыыс илдьитин үчүгэйдик көрсүбүт уонна Бохай (кыт. 渤海) илдьитинээҕэ ордук сыһыаннаспыт. Дьаһайааччы (кыт. 卿) Чжао Фан (кыт. 趙蕃) хаҕааҥҥа барбыт. Импэрээтэр өссө «Ритуальнай бирикээс» (кыт. 鴻臚寺) миниистирдэригэр уонна чиновниктарыгар посоллары ыйыталаһан, Енисей кыргыыстарын дойдуларын ойуулааһыны оҥорорго дьаһайбыта. Миниистир Дэ Юй (德裕) Ажэ төрдүн-ууһун суруйарга уонна кини мэтириэтин уруһуйдуурга этии киллэрбитэ.

Ажэ хэйчэцзы («хара-тэлиэгэлээхтэр») биистэригэр саһа сылдьар Угэ-хааны эккирэппитэ уонна Тантан көмө көрдөөбүтэ. Оттон импиэрийэ ол кэмҥэ эстэн эрэр этэ уонна уйгуурдар эстибиттэриттэн уонна Тибет эстибититтэн эрэ тыыннаах хаалбыта. Импэрээтэр Ажэҕа Цзун Инсюнъу Чэнмин кэхань (кыт. 宗英雄武誠明可汗) диэн титулу биэрэргэ дьаһайбыта, ол эрээри 846 сыллаахха Тан У-цзун өлбүтэ, посуоллары ыыппатах, онон саҥа импэрээтэр Тан Сюань-цзун ыксаабатаҕа. Үрдүк сололоохтор уопсай сүбэ мунньахтарыгар титуллары уйгуурдар күүстээхтэринэ биэрэллэрэ, онтон Енисей кыргыыстарын наҕараадалаатахха, кинилэр киэбэриэхтэрэ уонна кутталлаах буолуохтара диэн быһаарбыттара. Онон импэрээтэр грамататын төннөрбүтэ.

847 сыллаахха Енисей кыргыыстара куоппут уйгуурдары эккирэтэн Амурга улахан сэриинэн барбыттар[19]. Бу сэриигэ 70 тыһ. сэрииһит кыттыбыт[20].

847 сыллаахха Ажо хаҕан өлбүт. Кытай ыраахтааҕыта саҥа хаҕаҥҥа Инъу Чэн Мин кэхань (кыт.: 英武誠明可汗) диэн солону биэрбит.

860—874 сылларга Енисей кыргыыстара Кытайга үс илдьит ыыппыттар. Ол кэннэ суруктар суохтар.

Кэлин Кыргыыс хаҕанаата хас да кинээстэбилгэ ыһыллыбыта. Дьүчи олору 1207 сыллаахха Монгуол дойдутугар холбообута.

Енисей кыргыыстара монгуоллар кэмнэригэр

1206 сыллаахха Чингисхан аатын ылбыт Тэмуджин баһылыктаах Монгуол ханствота тэриллибитэ. Бары монгуол тойотторун курултайдарыгар «ойуур омуктары» баһылыыр туһунан быһаарыы ылыллыбыта. Бу үлэни Чингисхан улахан уолугар Джучига биэрбит. 1207 сылааҕы сэриилээһиҥҥэ Джучи уонна Субэдэй ойраттары, урасуттары, теленгуттары, баргуттары уонна куштемилары (кыргыыстар кыштымнара) баһыйбыттара. Енисей кыргыыстарын кыраныыссатыгар чугаһаан иһэн, Джучи уонна Субэдэй түмэн-кыргыыстары көрсүбүттэрэ. Кыргыс бэктэрэ бэйэлэрин баҕаларынан бас бэринэргэ быһаарыммыттара. Элбэх ойуур омуктара, кыргыыстар данниктара, ол курдук Чингисхааҥҥа эмиэ бас бэринэллэрэ. Джучи баһылаабыт омуктарын бары бэктэрин, түмэннэрин уонна тысячниктарын, ол иһигэр кыргыыстары илдьэ барбыта, онтон саҥа хаҕаҥҥа «бас бэринии бэлиэлэрин» биллэрэр туһугар аҕатын ставкатыгар төннөн кэлбитэ.

«Кинилэр бас бэриниилэрин биллэрдилэр уонна үрүҥ кречеттары, үрүҥ аттары уонна үрүҥ киистэри кытта тойоҥҥо сүгүрүйдүлэр».[21]

Рашид ад-Дин: «Толай сылыгар, 603 сыл [1206/1207] ыйдарыгар сөп түбэһиннэрэн, Чингис хаан бу икки ыраахтааҕыларга, Алтаҥҥа уонна Букрга, илдьиттэрин ыыппыт уонна кинилэри бас бэринэргэ ыҥырбыт. Кинилэр үс эмирдэрин төттөрү ыыппыттара, кинилэр ааттара: Урут-Утуджу, Элик-Тимур уонна Аткирак, үрүҥ мохсоҕоллоох, кыраттан улахан киһиэхэ убаастабылын көрдөрөрүн быһыытынан, [киниэхэ] бас бэринэллэрэ».[22]

Кыргыыстар «хаан нолуогун» — монгуол аармыйатыгар сэрииһиттэри хааччыйар эбэһээтэлистибэни төлүөхтээх этилэр.

Енисей кыргыыстарын өрө туруулара

1217 сыллаахха Сибииргэ туматтар өрө турбуттара, ол кэмҥэ монгуоллар сүрүн күүстэрэ Цзинь импиэрийэтин сиригэр баара. Чингисхаан бэйэтин эрэллээх хамандыырыгар Борагул-нойоҥҥо өрө турууну хам баттыырга уонна сири-уоту хонтуруоллуурга дьаһайбыта. Борагул-нойон хотторон өлбүтэ. Ону билэн баран, Чингисхаан тута Дорбо Докшин-нойон диэн атын хамандыыры онно ыыппыт. Ол сиргэ тиийэн баран, Дорбо Докшин-нойон өстөөҕү кэннигэр хайалар устун охсорго быһаарыммыта. Туматтар Борагул-нойону кыайбыттарын бэлиэтии олордохторуна өстөөххө соһуччу саба түспүт. Монгуоллар кыайбыттарын кэннэ билиэн ылбыт туматтары Борагул-нойон аймаҕа кулут оҥостубуттара.

1218 сыллаахха туматтар уонна байлуктар өрө турбуттара. Чингисхаан Енисей кыргыыстарыттан өрө турууну баттыырга дьаһайбыта. Енисей кыргыыстара сөбүлэспэтэхтэрэ уонна бэйэлэрэ өрө турбуттара. Курлун кыргыыстар өрө турууларын баһыгар турбута. Чыҥысхан Саян-Алтайга бэйэтэ бэйэтэ тахсар өрө туруу кутталлааҕын өйдөөн, улахан уолун Джочины тута Саян-Алтайга баран олохтоох нэһилиэнньэни баттыырга дьаһайбыт. Өрүстэр муустарын туораабыт Джочи, Тываҕа кимэн киирэн кыргызтары баһылаан, Саян-Алтайга уотунан, кылыһынан бэрээдэги олохтообута. Монгуолларга сыһыан өссө мөлтөөбүтэ. Саян-Алтайга монгуоллар гарнизоннара элбээбитэ.

Енисейскай кыргызтар өрө туруулара 1261, 1272, 1293 сылларга буолбута[23][24].

Енисей кыргыыстара Юань импиэрийэтин састаабыгар

Мунке хаҕан 1260 сыллаахха өлбүтүн кэннэ, бырааттыылар Ариг-Буга уонна Хубилай икки ардыларыгар ис иирээн сэрии саҕаламмыта. Ариг-Буганы хаан диэн биллэрбиттэрин кэннэ, Хубилай кини утары сэриини ыыппыта, онуоха Ариг-Буга хотторбута. Ариг-Буга Саян-Алтаайга баар Енисей кыргыыстарын сиригэр саҥа сэриини хомуйа барбыта. Хаста да хотторбутун кэннэ Ариг-Буга бэриммитэ уонна Хубилай былааһын билиммитэ, Саян-Алтаай уонна Монголия сирдэрэ Юань импиэрийэтин састаабыгар киирбиттэрэ.

undefined

1273 сыллаахха Енисей кыргыыстара Юань импиэрийэтин батталыгар утары өрө турбуттара уонна Монголияҕа Саян-Алтаайга хаан буоларга охсуһа сылдьыбыт Хайдуну өйөөбүттэрэ. 1292 сыллаахха Юань импиэрийэтэ өрө турууну хам баттыыр сыаллаах Саян-Алтаай диэки аармыйаны ыыппыта. Хайду эмиэ Саян-Алтаай диэки сэриини ыыппыта, ол гынан баран хотторбута. Петров сорох кыргыыс бөлөҕө Хайдуну кытта холбоһон, кини улууһугар барсыбыт буолуон сөп диэн гипотезаны туруорбута[25]. Саян-Алтаай Юань импиэрийэтин састаабыгар киирбитэ уонна хас да административнай чаастарга араарыллыбыта. Енисей кыргыыстара хас да бөлөххө үлтүрүтүллүбүттэрэ. Сорохторо Енисей уонна Алтаай урукку сирдэригэр хаалбыттара, онтон атыттара Монголияҕа, Маньчжурияҕа уонна Кытайга ыытыллыбыттара[23].

undefined

Хойукку устуоруйа уонна аныгы норуоттары кытта уруулуу сыһыаннара

Енисей кыргыыстара элбэх ыстатыйаҕа ахтыллыбыттарын үрдүнэн, ситэри үөрэтиллибэтэхтэр. Ол иһин атын былыргы, аныгы норуоттары кытта хайдах уруулуу буолаллара кырдьык эппиэтэ суох хаалар. Хакаастар Енисей кыргыыстарын гипотетическай удьуордара диэн ааҕыллар[26]. Ол гынан баран, атын дааннайдар бааллар. Сибиир устуоруйатын биллиилээх специалиһа С. В. Бахрушин, 1955 сыллаахха Енисей «Кыргыыс сирин» туһунан суруйарыгар, аата оннук эрээри, кыргыыстар олохтоохторун аҕыйах чааһын эрэ ылаллара диэн бэлиэтээбитэ[27]. Хойукку үөрэтиилэр итини бигэргэтэллэр. «Енисей кыргыыстара» уонна «кыргыыс сирдэрэ» диэн тиэрмини кыргыыстарга сыыһа сыһыарыахха сөп, кырдьыгынан XVII үйэтээҕи кыргыыс кыштымнарын (нууч.) (сах. туһунан буолар, кинилэр хакаас омугун үөскүүригэр улахан оруолу ылбыттара[28].

XVII—XVIII

XVII үйэ саҕаланыытыгар, ол аата нууччалар кэлиилэригэр (Кетскэй, Мелесскэй, Томскай, Ачинскэй уонна Кузнецкэй, онтон Красноярскай остуруоктар ситимнэрин олохтооһуннарыгар), бэйэлэрин кыргыыс диэн ааттанар дьон Соҕуруу Сибииргэ (сүнньүнэн аныгы Хакасия сиригэр уонна хоту диэки, Чулым өрүс төрдүгэр) олорбуттара. Маны Киргизскай землица (Минусинскай оҥхой сир) диэн ааттаабыттара. Манна кинилэр түөрт кинээс улуустарыттан турар сэрииһит биистэр холбоһуктаах конфедерациялаахтара:

  • Алтыр улууһа;
  • Алтысар улууһа;
  • Исар (Езерскэй) улууһа;
  • Тубинскай улууһа.

Енисей кыргыыстара Кучум хаан импиэрийэтин тиһэх уонна өстөөх сойуустаахтара буолан, Иссык-Кулга көһүөхтэрин иннинэ нуучча кириэппэстэрин утары сэриилэһэ сатаабыттара. Ол сэриигэ кыра Сибиир омуктарын кытыннара сатаабыттара (эбэтэр үксүн күһэйбиттэрэ). Ону таһынан, арҕаа уонна илин монгуол-ойраттары уонна кыштымнары кытта сойуустуу сыһыаннары олохтуу сатаабыттара. Сүүсчэ сыл устата Соҕуруу Сибииргэ нуучча куораттарын «куттаан» олорбуттара. Ол гынан баран, нууччалар кыргыыс ордаҕа хаалбыттарын утары буолбакка, Кытай импиэрийэтин сабыдыалын утары сэриигэ бэлэмнэнэ олорбуттара. Ол курдук, аныгы Арҕаа Монголия сиригэр сэрииһит уонна күүстээх джунгар биистэрин утары фронтиры үөскэппиттэрэ. Енисей кыргыыстара XVII үйэҕэ Томскай остуруогу урусхаллыы сатаабыттара. Ону таһынан, 1679 сыллаахха кыргыыс кинээһэ Иренек Красноярскай остуруогу утары бохуота биллэр. Енисейгэ турар бу остуруогу Томскай остуруоктарын линиятын инники кириэппэһин быһыытынан 1628 сыллаахха туппуттара. Ол остуруогу Енисей кыргыыстарын саба түһүүлэриттэн уонна аныгы Тыва хотугу өттүн хонтуруолга ылыан баҕарар джунгардары утары көмүскэнэр сыаллаах олохтообуттара.

Енисей кыргыыстара нуучча судаарыстыбатын кытта сойуус олохтооботохторо, джунгардар салайааччыларыгар дааны төлөөбөттөрө. Ону таһынан нууччаларга аһаҕастык чугаһыыр Сибиир татаардара, чулымнар уо. д. а. өйөбүл күүппэтэн, кинилэр үүрүллүбүт-омук буолбуттара. Түмүккэ, норуот хаалбыт чааһа Ойратия нөҥүө Тянь-шань кыргыыстарыгар Иссык-Куль күөл кытылыгар көспүттэрэ. Ону таһынан, кинилэр икки кэлимсэҕэ (нуучча баһылыктарыгар уонна джунгар хааннарыгар ясак төлөөһүн) Ойратия нөҥүө ааһыыларыгар, биис сорох чааһа, 3 тыһ. кэриҥэ киһи, 1703 сыллаахха Джунгарияҕа көспүтэ диэн барыл эмиэ баар.

Фуйуй кыргыыстара

Дьуҥҕаар дойдутун 1757—1758 сылларга Цин импиэрийэтэ үлтүрүппүтүн кэннэ, тыыннаах хаалбыт Енисей кыргыыстарын Маньчжурияҕа, билиҥҥи КНР Хэйлунцзян провинциятын Фуйуй уеһыгар көһөрбүттэрэ. Билигин кинилэри фуйуй кыргыыстара (нууч.) (сах. диэн ааттыыллар. 1997 сыллаахха кинилэр ахсааннара 1200 киһи эбит.

Гандула Салк уонна Мамбет Турду этэллэринэн, фуйуй кыргыыстарын туһунан бастакы билим дааннайдар Маньчжурияны Япония оккупациялаабыт кэмигэр (1931—1945) суруллубуттар. 1943 сыллаахха Япония үс киһилээх хамаандата — быраас Тяньсунь (Tiansun), Хэ Ханъин (He Hangying) уонна Далянскай бибилэтиэкэттэн Хэ Ханъин (He Hangying) — оккупациялаабыт сирдэригэр монгуол омугун чинчийэ сылдьан Фуйуй уонна Вуцзяцзы сирдэригэр сылдьыбыттар. 1944 сыл от ыйыгар дьоппуон учуонайа Масато Сухара (дьоп. 栖原正人) Вуцзяцзыны фуйуй кыргыыстарын чинчийэ кэлэ сылдьыбыта. Кини иннинээҕи чинчийээччилэр үлэлэрин ыйан туран, 1986 сыллаахха хос тахсыбыт «Кыргыыстарга айан» диэн ыстатыйатыгар фуйуй кыргыыстарын туһунан сорох бастакы дааннайдары киллэрбитэ.

Фуйуй кыргыыстарын туһунан саамай эрдэтээҥи ахтыыга 1945 сыллаахха Хэйлунцзяҥҥа киирбит Сэбиэскэй Аармыйа штабыгар сулууспалаабыт кыргыыс саллааттарын отчуоттарын киллэриэххэ сөп. Олохтоох нэһилиэнньэ ортотугар бэйэлэрин кыргыыстар дэнэр уонна өйдүүр тылларынан саҥарар дьон булуллубутун туһунан отчуот этэ, ол туһунан кэлин Кытай өттүгэр иһитиннэрбиттэрэ.

Фуйуй кыргыыстарын чинчийиигэ Кытай кыргызоведа Ху Чжэнхуа олус улахан кылааты киллэрбитэ. Кини 1957 сылтан ыла устуоруйаларын, итэҕэллэрин, дьиэ кэргэн уонна олох-дьаһах үгэстэрин туһунан хас да төгүл хонуу уонна теоретическай чинчийиилэри ыыппыта. Ону тэҥэ кини бэйэтэ хомуйбут лингвистическай матырыйаалыгар олоҕуран, кинилэр тылларын лексическэй, фонетическэй уонна морфологическай уратыларын дириҥник ырытан үөрэппитэ.

Түмүк

Билиҥҥи туругунан, Енисей кыргыыстара билиҥҥи Азия норуоттарыгар сыһыаннаахтарын туоһулуур дакаастабыллар эбии чинчийиигэ наадыйаллар.

Енисей кыргыыстарын тыла — былыргы кыргыыс тыла — билиҥҥи кыргыыс алпаабытын тылларын (түүр тылларын көр) төрүтэ буолар: фуйуй-кыргыыс, чулым, хакаас, шор, сарыг-югур уонна (баҕар) соҕурууҥҥу алтаай тыллара.

А. Н. Бернштам этэринэн, былыргыттан орто үйэлэргэ диэри Енисей кыргыыстара Енисей өрүстэн Тянь-Шань хайаларыгар хас да үктэллээх көһүүлэри оҥорбут буолуохтарын сөп. Онон Енисей кыргыыстара билиҥҥи кыргыыстарга быһаччы аймахтыы буолаллар диэн санаа олохтоох. Кыргыстаан Кочкор уонна Талас хочолоругар былыргы түүр руналарынан Орхон-Енисей тылынан суруллубут тиэкистэр VIII үйэ иккис аҥаарыгар суруллубуттара, ол Енисей кыргыыстара Семиречьеҕа эрдэтээҥи көһүү кэмигэр сөп түбэһэр.

Быһаарыылар

  1. ↑ Rustam A. Abdumanapov. Абдуманапов Р.А. Происхождение племени дөөлөс в разрезе этногенетических связей кыргызов с Алтаем(ааҥл.). Архивировано 29 Кулун тутар 2020 года.
  2. ↑ Керимбекова Н. Формирование этнической территории и государственной границы Кыргызстана. Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано из оригинала 25 Сэтинньи 2007 года.
  3. ↑ Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2025.
  4. ↑ The Cambridge History of China. Volume 3: Sui and T’ang China, 589—906 AD, Part One — Cambridge University Press, 1979 — p. 235.
  5. ↑ Нусупов Ч. Т. Политико-исторические проблемы генезиса идеологии, государственности и культуры кыргызского народа. — Кыргызский государственный национальный университет, 2000. — С. 65. — 295 с.
  6. ↑ Шойгу С. К., Аракчаа К. Д. Урянхай. Тыва Дептер. — Слово, 2007. — С. 40. — 662 с.
  7. ↑ Древнекитайские источники о кыргызской государственности и письма китайского императора кыргызскому кагану (III в. до н. э. — IX в. н. э.). — ARKHI, 2003. — С. 137. — 240 с.
  8. ↑ Позднеев Д. М. Исторический очерк уйгуров. — 1899. — С. 35. — 153 с.
  9. ↑ Lung, Rachel Interpreters in Early Imperial China. — John Benjamins Publishing, 2011. — С. 108.
  10. ↑ Кормушин И. В. Древние тюркские языки. Абакан, 2004.
  11. ↑ Кызласов И. Л. Рунические письменности евразийских степей. — М.: Восточная литература, 1994. — 327 с. — 2,000 экз. — ISBN 5-02-017741-5.
  12. ↑ Волков В. Г., Харьков В. Н., Степанов В. А. Андроновская и тагарская культуры в свете генетических данных // Труды Томского областного краеведческого музея им. М. Б. Шатилова. — Томск, 2012. — Т.XVII. — C.147—166.
  13. ↑ Очерки истории хакасии: с древнейших времён до современности. — Издательство Хакасского государственного университета им. Н. Ф. Катанова, 2008. — С. 187. — 671 с. — ISBN 9785781005420 Архивная копия от 4 Бэс ыйын 2020 на Wayback Machine
  14. ↑ Чороев К. Происхождение кыргызов с точки зрения генеалогических преданий и популяционной генетики. Архивная копия от 4 Бэс ыйын 2020 на Wayback Machine
  15. ↑ Языки мира: Тюркские языки / Институт языкознания РАН. — Москва: Индрик, 1997. — С. 456. — 542 с. — ISBN 9785857590614 Архивная копия от 4 Бэс ыйын 2020 на Wayback Machine
  16. ↑ Петрухин В. Я., Раевский Д. С. История народов России в древности и раннем средневековье 3-е изд., испр. и доп. Учебное пособие для бакалавриата и магистратуры. — Litres, 2018. — С. 184. — ISBN 9785041259600 Архивная копия от 4 Бэс ыйын 2020 на Wayback Machine
  17. ↑ Верблюд проходит около 50 км в день по хорошей дороге
  18. ↑ Правящая фамилия Ли 李 происходила от тюрок по крайней мере с женской стороны.
  19. ↑ П. П. Азбелев. Древние кыргызы. Очерки истории и археологии. Глава V. Эпоха, которой не было: енисейские кыргызы на рубеже тысячелетий. Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 23 Ахсынньы 2017 года.
  20. ↑ История Хакасии: с древнейших времён до 1917 года. Раздел II. Хакасия в эпоху феодализма. (VI — первая половина XIX в.). Глава 3. Древнехакасское государство (VI—XIII вв.). Политическай история. 4. Древнехакасское государство в IX—XII вв.. — Москва : Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 68.
  21. ↑ Монгольский обыденный изборник. § 239 // Сокровенное сказание / Пер. С. А. Козина. — М.-Л., 1941.
  22. ↑ Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Том 1. Книга 1. www.vostlit.info. М.-Л. АН СССР (1952). Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2025.
  23. ↑ 1 2 В.Я. Бутанаев, Ю.С. Худяков, 2000. kronk.spb.ru. Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 19 Сэтинньи 2019 года.
  24. ↑ Журнал Наука из первых рук. Южная Сибирь под властью монголов (рус.). Наука из первых рук. Сигэнии күнэ: 21 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 7 Сэтинньи 2019 года.
  25. ↑ Петров К. И. Очерк происхождения киргизского народа. — Фрунзе: ИАН Кирг. ССР, 1963. — С. 47—95, 130-145.
  26. ↑ См., напр., работы Л. А. Евтюховой, фактически отождествляющей два этноса: 1) Археологические памятники енисейских кыргызов (хакасов). — Абакан, 1948; 2)Южная Сибирь в древности // По следам древних культур. От Волги до Тихого океана. — М, 1954. — С. 207. — 193—224 с.
  27. ↑ Бахрушин С. В. Енисейские киргизы в XVII в. // Исторические труды. Т. III. Ч. 2. — М.: Издательство АН СССР, 1955. — С. 176—224. — С. 176
  28. ↑ Потапов Л. П. Хакасы // Народы Сибири. — М.-Л., 1956. — С. 376—419. — С. 384.

Литэрэтиирэ

  • Азбелев П. П. Древние кыргызы. Очерки истории и археологии. Онлайн версия.
  • Азбелев П. П. Значение архивных материалов для изучения культуры енисейских кыргызов // Проблемы изучения Сибири в научно-исследовательской работе музеев. Красноярск: 1989, с.131-133.
  • Азбелев П. П. Первые кыргызы на Енисее // Вестник Санкт-Петербургского университета. Серия 12. Социология. Вып. 4. С. 461—469.
  • Бахрушин С. В. Енисейские киргизы в XVII в. // Исторические труды. Т. III. Ч. 2. — М.: Изд-во АН СССР, 1955. — С. 176—224.
  • Бичурин Н. Я. (Иакинф). Собрание сведений…{/}I. Хакяньсы. Хагас.
  • Бобров Л. А. Военная история енисейских кыргызов в IX—XII веках.
  • Бутанаев В. Я. Кыргызское государство (VI в. н. э. — 1207 г.н. э.).
  • Бутанаев В. Я., Худяков Ю. С. История енисейских кыргызов. — Абакан: Изд-во Хакасского гос. ун-та им. Н. Ф. Катанова, 2000.
  • Грач А. Д., Савинов Д. Г., Длужневская Г. В. Енисейские кыргызы в центре Тувы (Эйлиг-Хем III как источник по средневековой истории Тувы). М.: Фундамента-Пресс, 1998. 84 с.
  • Длужневская Г. В. К определению названия археологической культуры енисейских кыргызов VI—XII вв. // Проблемы археологии н этнографии Сибири (Тезисы докладов конференции). Иркутск: 1982.
  • Длужневская Г. В. Енисейские кыргызы. Историко-культурный аспект // Fasciculi Archaeologiae Historicae. Fasc. VII. Lódź: 1994. — С. 9—12.
  • Иллюстрированная история Красноярья (XVI — начало XX века). — Красноярск: Растр, 2012. — С. 23—27.
  • Китайские письменные источники о древних кыргызах // Подготовлены для сайта www.kyrgyz.ru С. Угдыжековым.
  • Савинов Д. Г. Археологические данные о связи енисейских и тян-шанских кыргызов в конце I — начале II тыс. н. э. // Вопросы этнической истории киргизского народа. Фрунзе: 1989. С. 77-90.
  • Скобелев С. Г. Створка панагии из погребения енисейского кыргыза позднего средневековья.
  • С. Г. Скобелев, Чжан Тайсян, А. А. Шамаев. Роды фуюйских кыргызов… — С. 77.
  • Тенишев Э. Р. О языке кыргызов уезда Фуюй // Вопросы языкознания. 1961. № 1. С.88-95.
  • Угдыжеков С. А. Социальная структура раннесредневековых кыргызов / Дисс. на соиск. степ. канд. ист. наук. — Абакан, 2000. — 172 с. Платный доступ.
  • Худяков Ю. С. Вооружение енисейских кыргызов VI—XII вв.. — Новосибирск, 1980. — 176 с.
  • Худяков Ю. С. Кыргызы на Табате. — Новосибирск, 1982. — 240 с.
  • Худяков Ю. С. Вооружение средневековых кочевников Южной Сибири и Центральной Азии. — Новосибирск: Наука. Сиб. отд-ние, 1986. — 272 с. — 3000 экз. (в пер.)
  • Худяков Ю. С. Кыргызы на Енисее: Учебное пособие. — Новосибирск: Изд-во Новосиб. ГУ, 1986. — 80 с.
  • Худяков Ю. С. Вооружение центрально-азиатских кочевников в эпоху раннего и развитого средневековья. — Новосибирск: Наука. Сиб. отд-ние, 1991. — 192 с. — 2600 экз. — ISBN 5-02-029635-X. (обл.)
  • Худяков Ю. С. Кыргызы на просторах Азии / Т. К. Чоротегин. — 2-е, доп., исправл.. — Бишкек: Камекс-Детай; Фонд «Сорос-Кыргызстан», 1995. — 232 с. — 1000 экз.
  • Худяков Ю. С. Сабля Багыра: Вооружение и военное искусство средневековых кыргызов. — СПб.: Петербургское Востоковедение; М.: Филоматис, 2003. — 192 с. — (Militaria Antiqua, I). — 2000 экз. — ISBN 5-85803-238-9, ISBN 5-98111-009-0. (в пер.)
  • Эсен уулу Кылыч. Древние кыргызы. Кыргызы в Средней Азии.-Бишкек,-1993.-99 с.
  • Эсен уулу Кылыч. Древнекыргызское государство Хагяс.-Бишкек, 1994.-144с.
  • Эсен уулу Кылыч. Хагяс. История енисейских кыргызов (С древнейших времен до нач. XVIII века).(второй вариант).-Ассоциация историков Кырг. Респ., Кырг. гос. унив-т им. И. Арабаева.-Бишкек.-2013.-438 с.
  • Янхунен Ю. К вопросу о зарубежных хакасах // Проблемы сохранения природы и культурно-исторического наследия Хакасии. Вып. 1. — Абакан, 1994. — С. 99—107.
  • Яхонтов С. Е. Древнейшие упоминания названия «киргиз» // СЭ. 1970. № 2. С. 110—120.

Эбии бу тиэмэҕэ

Категориялар