Ашина төрүтэ
Үгүс чинчийээччилэр, холобур, Х. В. Хауссиг[1], А. Н. Бернштам[2], Ю. А. Зуев[3], Д. Г. Савинов[4], С. П. Гущин[5], Рон-Таш[6], Р. Н. Фрай[7], Финдли[8], В. У. Махпиров[9] сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһа сака-усунь төрүттээх. Картер Финдли этэринэн «Ашина» аҕа ууһун аата Орто Азиятааҕы Ираанныы төрүттээх тылларга «күөх» диэн суолталаах[10].
Х. В. Хауссиг[1] уонна С. Г. Кляшторнай[11] сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһун аата былыргы перстии ахşаẽnа «халлаан күөх» диэн тылтан үөскээбит буолуон сөп[12], онтон бу аат «гөк-түрк», ол эбэтэр «күөх түүр» диэҥҥэ кубулуйбут. Ону таһынан С. Г. Кляшторнай «Ашина» аат сакалыы asana «аар, үтүө» диэнтэн үөскүөн сөп диир[13].
Дьоппуон чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан «Ашина» аат дьиҥэ «Ашинас» диэн уонна хайа эрэ түүр аҕа ууһун аата буолуохтаах. Онно эбии бу чинчийээччилэр этэллэринэн Ашиналар тоҥус төрүттээх буолуохтарын сөптөр[14].
Л.Н. Гумилев[15], Н. Я. Бичурин[16] уонна М. И. Артамонов[17] чинчийиилэрин түмүктэригэр Ашиналар моҕол төрүттээхтэр диэн санааҕа кэлбиттэр.
Ашина хаҕаннарын хааннарын чинчийии
Генетиктар Бумын-хаҕан сыдьааннарын хааннарын үөрэтэннэр Ашиналар R1a гаплогруппа Z93, Z94+, Z2123-, Y2632 салааларыгар сыһыаннаахтар диэн түмүккэ кэлбиттэр[18].
Ашина бэлиэтэ
Ашина аҕа ууһун бэлиэтэ судургутуллубут чубуку уруһуйа этэ[19].
Ашина удьуора
Ашина аҕа ууһун төрүттээччилэрэ Бумын (илиҥҥи салаа) уонна Истэми (арҕааҥҥы салаа) хаҕаннар буолаллар. Бу аҕа ууһун дьоно үрдүк сололордоох этилэр, холобур йабҕу — хаҕан кэнниттэн бастакы соло, тыгын — хаҕан нэһилиэнньигэ. Хаҕан солотун Ашина аҕа ууһун дьоно эрэ ылар кыахтаах этилэр[20].
Илиҥҥи салаа
- Бумын хаҕан — 542—552 сс., 551 сылтан хаҕан.
- Хара Иссик хаҕан — 553—554 сс.
- Муҕан хаҕан — 554—572 сс.
- Татпар хаҕан — 572—581 сс.
- Амрах хаҕан — 581 с.
- Ышбара хаҕан — 581—587 сс.
- Баҕа хаҕан — 587—588 сс.
- Тулан хаҕан — 588—599 сс.
- Тарду — 599—603 сс.
Арҕааҥҥы салаа
Түүр хаҕанат арҕааҥҥы салаатын салайааччылара
- Истэми — 554—576 сс.
- Тарду — 576—599 сс.
- Нири — 599—603 сс.
Арҕааҥҥы Түүр хаҕанатын хаҕаннара
- Нири хаҕан — 603—604 сс.
- Басыл тыгын — 604 с.
- Таман хаҕан — 604—612 сс.
- Шэгуй хаҕан — 612—618 сс.
- Тоҥ Йабҕу хаҕан — 618—630 сс.
- Күлүг Сибир хаҕан — 630—631 сс.
- Сы Йабҕу хаҕан — 631—633 сс.
- Дуолу хаҕан — 633—634 сс.
- Ышбара Толис хаҕан — 634—639 сс.
- Ышбара хаҕан (Ашина Хэлү) — 653—657 сс.
- Ашина Дужи — 676—679 сс.
- Ашина Хусэлуо (Бөри шад) — 693—704 сс.
Литература
- Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. М.-Л., Наука, 1967.
- Кляшторный С. Г. Древнетюркская надпись на каменном изваянии из Чойрэна // СНВ. Вып. XXII. М.: 1980. С. 90-102.
- Кляшторный С. Г. Версия древнетюркской генеалогической легенды у Ал-Бируни // Среднеколетный Восток. История. Культура. Источниковедение. М., 1980.
- Савинов Д. Г. Антропоморфные изваяния и вопрос о ранних тюрко-кыргызских связях // Тюркологический сборник 1977. М., 1981.
- Кляшторный С. Г., Савинов Д. Г. Степные империи древней Евразии. СПб., 2005.