Нуучча тылынанАнал бырайыактар
Тылы уларыт
УРУБИИКИ ТУҺУНАН

Кара-Койунлу

РАН экспертизата

Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии
Aprove.svg

РАН экспертизата

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Арассыыйа Билимнэр Академията
экспертиза ыыппыт
Сиһилии

Кара-Койунлу (нууч. Кара-Коюнлу; туроктыы «хара-хойдоохтор» диэн суолталаах; азерб. Qaraqoyunlular 

قاراقویونلولار) — XIV—XV үйэлэргэ Азербайдьааҥҥа, Арменияҕа, Ираакка, хотугулуу илиҥҥи Ирааҥҥа уонна илиҥҥи Турцияҕа баар буола сылдьыбыт түүр тыллаах уонна мусульман-шиит баһылыктардаах оҕус биистэрин огузскай Ивэ ууһуттан төрүттээх туркоманнар династиятыттан турар биистэр конфедерациялара[3][4][5][6][7].

Сорох чинчийээччилэр Кара-Койунлу огузскай түөлбэ тылын азербайдьаан тылын кытта сибээстииллэр. Холобур, Фарук Шумер этэринэн, Кара-Койунлу саҥарар илиҥҥи огузскай түөлбэ тыла билиҥҥи азербайдьаан тыла диэн ааттанар[8], оттон Мухсин Бехрамнежад азербайдьаан тылын Кара-Койунлу туркмен биистэриттэн хаалбыт нэһилиэстибэ диэн ааттыыр[9]. 1435—1467 сылларга Кара-Койунлу султана Джаханшах азербайдьаан поэзиятын биллэр-көстөр бэрэстэбиитэлинэн ааҕыллар[8][10][11].

Төрүттэрэ

Кара-Койунлу баһылыктара Бахарлы диэн оҕус бииһин Ивэ (нууч.) (сах. аҕа ууһуттан төрүттээх этилэр[12]. Кинилэр XIV үйэҕэ Ван күөлтэн хоту диэки уонна Иракка баар Мосул куорат таһыгар олорбуттар[13]. Сорох Арҕаа дойдулартан кэлбит айанньыттар уонна Осмаан географтара Кара-Койунлу кэмигэр Илин Анатолияны «Туркомания» диэн ааттыыллара[14]. Кара-Койунлу ахсааныгар бахарлу, саадлу, караманлу, алпаут, духарлу, дьагирлу, хадьилу, агачери диэн ааттаах биистэр бааллара[15]. Моҕол сэриитин кэмигэр тонноотулар кинилэр Арҕааҥҥа Азия диэки куоппуттар[16]. Олортон саамай күүстээх уонна баһыйар биистэр Бахарлу уонна Саадлу этилэр. Дьиҥинэн, кэлиилэр бастаан үөһээ Евфрат уонна Тигр өрүстэр аттыларыгар олохсуйбуттара, онно Чингиз-хаан алдьатыылаах бохуоттарын кэннэ саҥа дьоҥҥо сөптөөх сир босхоломмута[5].

Кара-Койунлу баһылыктара[5]

Устуоруйа

Аан маҥнай Кара-Койунлу баһылыктара Дьалаир диэн туркоман аҕа ууһуттан тутулуктаах этилэр. 1382 сыллаахха Абу Наср Кара-Муһаммад (Байрам Ходьи-бэк диэн ааттаах тойон уола) Дьалаирдары утары өрө турбут, Тэбризкэ уонна Илиҥҥи Анатолияҕа күүһүн түмэн баран туспа дойду тэрийбит. Бу курдук, Кара-Муһаммад (1380—1389) Кара-Койунлу дойдутун тэрийбит. Бу дойду тутула Дьалаир киэнин кытта биир этэ уонна Чыҥыс Хаан саҕанааҕы моҕол дойдутун тутулугар майгыныыр этэ[13]. Кэлин бу сири Тамерлан кэлэн сэриилээбит. Кара-Койунлулар хотторон арҕаа, Осмаан импиэрийэтигэр куоппуттар.

undefined

Кара-Муһаммад өлбүтүн кэннэ саҥа баһылык Кара-Йусуф буолбут. Кини 1395 сылтан 1403 сылга уонна 1406 сылтан 1420 сылга диэри баһылыктаабыт. Тамерлан өлбүтүгэр Кара-Йусуф кини уолун, Миран-шаһ утары сэриинэн барбыт уонна Аһмад-султан диэн Дьалаир баһылыгын кытта холбоспут. Бастаан Кара-Йусуфу уонна Аһмады-султан Баҕдад куораты сэриилээн ылбыттар, ол гынан баран кэлин аны ол куораты былдьаһан бэйэлэрин истэригэр сэриилэспиттэр. Кара-Йусуф хотторон Мамлүктэргэ куоппута. Түмүгэр Миран-шах 1408 сыллаахха Сардруд диэн сир аттыгар хотторбута уонна өлбүтэ, оттон Джалаиридтар судаарыстыбалара сөргүтүллүбүтэ.

Бэлиитикэ өттүнэн, Кара-Койунлу өрө туруута Ираакка уонна Арҕаа Ирааҥҥа илхааннар былаастара бүппүтүн уонна Тимуридтар (нууч.) (сах. Арҕаа былаастарын тута сатыыллара табыллыбатаҕын биллэрбитэ. Этническэй өттүнэн, туркоманнар түмүллүүлэрэ баар процеһы түргэппитэ, ол түмүгэр Азербайдьаан сүрүннээн түүр омук буолбута (этнос уонна тыл өттүнэн). Кара-Койунлу итэҕэлин туһунан эттэххэ, кэлин источниктар кинилэри кытаанах шийииттэр диэн бэлиэтииллэр, ол гынан баран оччотооҕу источниктар оннук булгуччулаах буотахтара. Арҕаа Азия туркоманнар ортолоругар ол кэмҥэ шийиит көрүүлэрэ баһыйар этилэр диэн эрэллээхтик этиэххэ сөп; Сефевидтар династияларын үөскээһинэ ону туоһулуур[18].

Аһмад-султан Ак-Койунлулар Эрзиндьааҥҥа сэриинэн барбыттарынан иһин Кара-Койунлуну утары сэрии саҕалаабыт, ол эрээри 1410 сыллаахха Шанби-Газан диэн сиргэ буолбут кыргыһыыга хотторбута. Аһмад-султан уонна кини оҕолоро ол кыргыһыыга өлбүттэр. Кара-Йусуф Аһмад-султан сирдэрин, ол аата Ирагы, Арменияны уонна ыаллыы сытар сирдэри баһылаабыт. Кара-Койунлу киин куората Тэбриз (хотугулуу илиҥҥи Ираан) буолбут. Мантан ылата Кара-Койунлу күүһүрүүтэ саҕаламмыт[19]. Кара-Койунлулар бэйэлэрин «падшах-и Иран» (پادشاه ایران), ол эбэтэр «Ираан падишаһтара» диэн ааттаналлара уонна урукку Хулагу дойдутун салҕааччытын оруолун ылыммыттара[20].

undefined

Кара-Койунлу сүрүн өстөөҕө Ак-Койунлу буолбут. Ак-Койунлулар уонна Кара-Койунлулар төһө да биир тыллаах, култууралаах уонна төрүттээх буолбуттарын иһин, эстэн сүтүөхтэригэр диэри тохтоло суох сэриилэһэн тахсыбыттара. Кара-Юсуф иккис күүстээх утарсааччыта Тимуридтар судаарыстыбатын баһылыга Шахрух этэ. Шахрухтуун сэрии Кара-Юсуфка табыгастаах буолбута, Ширваны сэриилээн ылбыта. Ол түмүгэр Ширваншах Ибрагим билиэҥҥэ түбэспитэ уонна Кара-Койунлу вассала буолбутун билиммитэ. Кара-Юсуф бииргэ төрөөбүттэригэр бэлэхтэри, оттон эмирдэргэ улахан союргаллары (нууч.) (сах. түҥэтэлээбитэ[16].

Кара-Йусуф кэннэ кини оҕолоро баһылыктаабыттара: Искандар-хаан (1420—1429 уонна 1431—1435 сылларга) уонна Абу Саид-хаан (1429—1431 сылларга), ол кэнниттэн Дьаһан-шах (1436—1467 сылларга баһылыктаабыт). Дьаһан-шах Кара-Койунлу баһылыктарыттан бастакынан бэйэтин «султан» дэнэммит. Дьаһан-шах Хакики диэн аатынан азербайдьаан-түүр тылынан суруйар бэйиэт быһыытынан биллэрэ[21][22]. Кини кэрэни сыаналыыр, хоһоонньуттары бэйэтин эргимтэтигэр мунньар уонна кэрэ тутуулары туттарар этэ (холобур, кини дьаһалынан 1465 сыллаахха Тебризкэ Күөх мэчиэт тутуллубута).

undefined

Дьаһан-шах дойду бэлитиичэскэй бигэ туругун туруктаабыта. Кини көс эмирдэри бэйэтигэр бас бэриннэрбитэ уонна эйэлээх дьону халыырдарын тохтоппута. Устуоруктар этэллэринэн, Дьаһан-шах Кара-Койунлу саамай күүстээх уонна сабыдыаллаах салайааччыта этэ. Үрдүк үөрэхтээх, ускуустубаны өйүүр киһи буолан баран, кини олус деспотичнай уонна итэҕэйбэт майгытынан уратыланар. Нейтральнай бэлиитикэни ыыта сатаан, көс дьон тойотторун сөбүлээбэттэрин үөскэппитэ, оттон кини дьон ортотугар тарҕанан эрэр шиизмҥа өйөнө сатааһына, суннит аҕабыыттарын абааһы көрүүлэрин тардыбыта[23].

Дьаһан-шах саҕана Кара-Койунлу судаарыстыбата сайдыбыта уонна кини баһылыыр киэҥ сирдэрэ улахан импиэрийэҕэ кубулуйбута. Кара Койунлу оччотооҕу ислаам судаарыстыбаларыттан сүрүннэрэ буолбута, сайдыылаах бэлиитикэ, дьаһалта, байыаннай, экэниэмикэ уонна култуура систиэмэлээх этэ[24].

Тимуридтар ортолоругар иирээни туһанан, Дьаһан-шах илин диэки саба түһүүнү салайбыта, 1453 сылга диэри Арҕаа Ираны барытын (Персия Иракын, Фарс уонна Керман) ылан, Илиҥҥи Ираны саба түһэн Хорасаны ылбыта уонна 1458 сыллаахха тимурид султаннарын киин куораттарын — Гераты ылбыта. Ол гынан баран, уола Хасан Али Азербайджаҥҥа өрө турбутун туһунан сонунтан сылтаан, кини илин баһылааһыннарын быраҕарга быһаарыммыта, Деште-Кавир кумахха бэйэтин судаарыстыбатын уонна Тимуридтар икки ардыларыгар кыраныысса оҥорбута, уонна 1459 сыллаахха тимурид султана Абу Саидтыын сойуус түһэрсибитэ.

1467 сыллаахха Дьаһан-шах Муш диэн сир аттыгар Ак-Койунлу баһылыгын Узун-Хасаны утары кыргыспыт уонна ол кыргыһыыга өлбүт. Ол кэннэ Ак-Койунлу Кара-Койунлу сирин сэриилээн ылбыт[23][25]. Дьаһан-шах өлбүтүн кэннэ кини икки уолуттан биирдэстэрэ Хасан Али бүрүстүөлгэ олорбута (иккис уола Хусейн Али дервиш этэ уонна сотору кэминэн өлөрүллүбүтэ). Кини Ираан Азербайдьааныгар баар Маранд аттыгар былыргы сэриилэригэр хаалбыт дьонун хомуйбута, ол эрээри 1468 сыллаахха бастакы кыргыһыытыгар кини уонна кини сэриилэрэ өлбүттэрэ.

Эрмээнийэ Кара-Койунлу былааһыгар

Эрмээн сирэ Кара-Койунлу салайыытыгар 1410 сыллаахха киирбитэ уонна XV үйэ ортотугар диэри көс дьон халаан киириилэриттэн эмсэҕэлээбитэ[26]. Бу кэм сүрүн эрмээн источнига — устуорук Товма Мецопеци буолар[27]. Товма суруйбутунан, Кара-Койунлу эрмээннэртэн үрдүк нолуогу хомуйбуттарын да иһин, кинилэр салайыыларын бастакы сыллара уу-чуумпу этэ. Ол эрээри, бу чуумпу кэм Искандар-хан кэлиэҕиттэн алдьаммыта. Кини Эрмээн сирин «кураанах куйаарга» уонна «алдьатыыга уонна халааҥҥа» кубулуппута[27].

undefined

Искандар-хаан сэриилэрэ уонна Тимуридтартан хотторуулара Эрмээн сирин өссө күүскэ алдьатыыларынан арыалламмыттара, элбэх эрмээн дьоно билиэҥҥэ ылыллыбыттара уонна кулут курдук атыыламмыттара, оттон сирдэри халаабыттара[28]. Ол түмүгэр элбэх эрмээн олохсуйбут сирдэриттэн күрүүргэ күһэллибиттэрэ. Ол да буоллар, Искандар-хаан эрмээннэри, чуолаан феодаллары уонна духуобунай дьону, кытта эйэлэһэ сатаабыта. Холобур, кини «Шах-и Армен» (Эрмээннэр саардара) диэн титулу ылыммыта[29], ону таһынан бэйэтин сүбэһитинэн Сюник кинээһин Бешкен Орбелян уолун, эрмээн Рустам диэн киһини анаабыта. 1425—1430 сылларга Рустам Айрарат провинциятын күбүрүнээтэринэн Ереван куорат киинигэр үлэлээбитэ. Кини былааһа Сюникка диэри тарҕаммыта, онно кини аҕата «кинээстэр кинээстэрэ» диэн аатын сүгэн олорбута[28].

Тимуридтар бу сиргэ тиһэхтик саба түһэн киирбит кэмнэригэр, кинилэр Искандар-ханы утары кини быраатын Дьаһан-шахы туруорбуттара. Дьаһан-шах Зангезурга эрмээннэри баттаан саҕалаабыта, Татев манастыырыгар саба түспүтэ[28]. Ол да буоллар, кини эмиэ эрмээннэри кытта чугасаһыан баҕарабын, феодалларга сир үллэстиктэрин биэрбитэ уонна сыаркаптары чөлүгэр түһэрбитэ[30].

Монгуол илхааннарын уонна ордук туркмен сэриилээн ылбыттара Кара-Койунлу уонна Ак-Койунлу салайыылара Эрмээн сиригэр олус ыарахан содуллааҕа[31]. Производительнай күүстэр алдьаммыттара, дьону халаабыттара уонна суох оҥорбуттара, култуура пааматынньыктара эстибиттэрэ[31]. Сирдэри олохтоох дьонтон былдьаабыттара, сиргэ көс дьоно олорбут буолбута[32], эрмээн дьонун сорохторо бэйэлэрин устуоруйа сирдэриттэн күрүүргэ күһэллибиттэрэ[26].

Нэһилиэнньэ

Кара-Койунлу судаарыстыбата уруккуттан олохтоох дьонунан — эрмээннэринэн, курдтарынан, арамейдарынан уонна араабтарынан — олордуллубут сиргэ баар этэ. Кара-Койунлуга атын омуктары туркменнар атаҕастыыллара, баттыыллара, ол эрээри кинилэри соҕотох да киһини үүрбэтэхтэрэ уонна эһиири саҕалаабатахтара. Аҕыйах ахсааннаах омуктар дойду бэлитиичэскэй олоҕор кыттыһаллара суох этэ; кинилэр, кырдьыгынан эттэххэ, сабыдыаллаабат этилэр[33].

Быһаарыылар

  1. ↑ Кембриджская история Ирана (The Cambridge History of Iran), том VI, стр. 154:
  2. ↑ Quiring-Zoche, R.. "AQ QOYUNLŪ". Encyclopedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/aq-qoyunlu-confederation/. Retrieved on 2009-10-29. 
  3. ↑ Araxes river — статья из Encyclopædia Iranica. W. B. Fisher, C. E. Bosworth:
  4. ↑ Энциклопедия Британника. Статья «Iraq», раздел «History», подраздел «The Turkmen (1410—1508)».
  5. ↑ 1 2 3 Рыжов К. В. Кара-Коюнлу // Все монархи мира. Мусульманский Восток. VII—XV вв. — М. : Вече, 2004. — 544 ил. с. — ISBN 5-94538-301-5.
  6. ↑ Шнирельман В. А. Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье / Рецензент: Л. Б. Алаев. — М.: Академкнига, 2003. — С. 199. — 592 с. — 2000 экз. — ISBN 5-94628-118-6
  7. ↑ Всемирная история. Т.7, Т.10, Т.11.: Минск, 1996
  8. ↑ 1 2 M. Faruk Sümer, «Kara Koyunlular», s. VIII:
  9. ↑ M. Behramnejad, «Karakoyunlular, Akkoyunlular: Iran ve Anadoluda Türkmen Hanedanları», s. 14:
  10. ↑ Iranica. Azeri Literature in Iran. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2025.

    The 15th century saw the beginning of a more important period in the history of the Azeri Turkish literature. The position of the literary language was reinforced under the Qarāqoyunlu (r. 1400-68), who had their capital in Tabriz. Jahānšāh (r. 1438-68) himself wrote lyrical poems in Turkish using the pen name of «Ḥaqiqi».
  11. ↑ V. Minorsky. Jihān-Shāh Qara-Qoyunlu and His Poetry (Turkmenica, 9). Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. — Published by: Cambridge University Press on behalf of School of Oriental and African Studies, 1954. — V.16, p . 272, 283: «It is somewhat astonishing that a sturdy Turkman like Jihan-shah should have been so restricted in his ways of expression. Altogether the language of the poems belongs to the group of the southern Turkman dialects which go by the name of Azarbayjan Turkish.»; «As yet nothing seems to have been published on the Br. Mus. manuscript Or. 9493, which contains the bilingual collection of poems of Haqiqi, i.e. of the Qara-qoyunlu sultan Jihan-shah (A.D. 1438—1467).»
  12. ↑ Peter B. Golden, «An Introduction to the History of the Turkic Peoples», p. 367—368.
  13. ↑ 1 2 Clifford Edmund Bosworth. «The new Islamic dynasties: a chronological and genealogical manual». — Edinburgh University Press, 2004 — p. 273—274 — ISBN 0-7486-2137-7. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2025. Архивировано 4 Атырдьах ыйын 2020 года.
  14. ↑ B. Doğan, A. Doğanay, «Akkoyunlu ve Karakoyunlu Devletlerinde Mimarî ve Sanat Üslûbu Üzerine Bir Değerlendirme», s. 653
  15. ↑ Peter B. Golden, «An Introduction to the History of the Turkic Peoples», p. 368
  16. ↑ 1 2 Сергей Нефедов, «Война и общество. Факторный анализ исторического процесса. История Востока», с. 518
  17. ↑ Karakoyunlu Tarihi Mezar Taşları Dile Geliyor. Сигэнии күнэ: 26 Атырдьах ыйын 2025.
  18. ↑ К. Босфорт, «Мусульманские династии»
  19. ↑ Рыжов К. В. Все монархи мира. Мусульманский Восток VII—XV вв. — М.: Вече, 2004. — С. 225. — ISBN 5-94538-301-5, ББК 63.3 (5) P 93
  20. ↑ Bert G. Fragner, «The Concept of Regionalism in Historical Research of Central Asia and Iran», p. 351
  21. ↑ Библиотека классической тюркской поэзии. Сигэнии күнэ: 29 Атырдьах ыйын 2025.
  22. ↑ V. Minorsky. Jihān-Shāh Qara-Qoyunlu and His Poetry (Turkmenica, 9). Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. — Published by: Cambridge University Press on behalf of School of Oriental and African Studies, 1954. — V.16, p . 272, 283:
  23. ↑ 1 2 Пигулевская И. В., Якубовский А. Ю., Петрушевский И. П., Строева Л. В., Беленицкий А. М. История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. Глава 19. Западный Иран и сопредельные области во второй половине XV в. — 1958.
  24. ↑ Nagendra Singh «International encyclopaedia of Islamic dynasties» — Anmol Publications. — 2002. — 190 с. — ISBN 81-261-0403-1
  25. ↑ М. С. Иванов «История Ирана», Издательство МГУ, 1977. Стр. 164:
  26. ↑ 1 2 Всемирная история. Энциклопедия. Глава XXXVII. 3. — М., 1957. — Т. 3.:
  27. ↑ 1 2 Kouymjian, Dickran Armenia from the Fall of the Cilician Kingdom (1375) to the Forced Migration under Shah Abbas (1604) The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century. — New York. — С. 4. — 512 с. — ISBN 1-4039-6422-X
  28. ↑ 1 2 3 Kouymjian. «Armenia», p. 5.
  29. ↑ Очерки истории СССР. Период феодализма IX—XV вв. В двух частях / Под ред. Б. Д. Грекова (отв. ред.), Л. В. Черепнина, В. Т. Пашуто. — М.: Изд. АН СССР, 1953. — Т. II. — С. 719.
  30. ↑ Kouymjian. «Armenia», pp. 6-7.
  31. ↑ 1 2 Петрушевский И. П. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI - начале XIX вв.. — Л., 1949. — С. 35.
  32. ↑ Закавказье в XI—XV вв. // История Востока / Под ред. Р. Б. Рыбакова. — М.: "Восточная литература" РАН, 1997.:
  33. ↑ Cambridge History of Iran, vol. 6, p. 154

Литэрэтиирэ

  • Мюллер А. История ислама. — М.: Астрель. 2004. — Т. 3-4.
  • Восток в средние века / Гл. редкол. : Р.Б. Рыбаков (пред.) и др.; [Отв. ред. Л.Б. Алаев, К.З. Ашрафян]. — Вост. Лит., 2002. — Т. 2. — (История Востока. В 6 т.).
  • Рыжов К. В. Все монархи мира. Мусульманский Восток. VII—XV вв. — М. : Вече, 2004.
  • Bosworth, Clifford. The New Islamic Dynasties, 1996.
  • Morby, John. Oxford Dynasties of the World, 2002.

Категориялар